{"id":4137,"date":"2024-12-27T13:15:10","date_gmt":"2024-12-27T12:15:10","guid":{"rendered":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137"},"modified":"2025-10-23T10:44:02","modified_gmt":"2025-10-23T08:44:02","slug":"miejsce-bialskiego-pismiennictwa-solidarnosciowego-z-lat-1981-1983-w-procesie-budowania-wewnetrznej-podmiotowosci-narodu","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137","title":{"rendered":"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li><span style=\"color: #800000;\"><b>Eugeniusz Wilkowski (Che\u0142m)<\/b><\/span><\/li>\n<li>tom 23 (2025)<\/li>\n<li>Data publikacji wersji cyfrowej: 27.12.2024<\/li>\n<li>DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.23.2025.1\">https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.23.2025.1<\/a><\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/Bialskie_pismiennictwo_solidarnosciowe_1981-1983_Eugeniusz_Wilkowski.pdf\">PDF<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<hr \/>\n\n\n<p>Summary<\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>The place of Bia\u0142a Podlaska literary activity from 1981-1983 in the process of building the internal subjectivity of the nation<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>It is not possible to have any reflection about the latest history of Poland without under-standing the phenomenon of Solidarity. Thanks to it and with favourable external conditions, our country, again, gained independence. For the first time in history, this aim was achieved not by armed struggle, but in the process of building the internal integrity of the nation and slow, but consistent, expanding the areas of independence. The literature of Solidarity origin played its role in this process. The content concerning Solidarity in the historiographic un-derstanding is important. However, it is insufficient. We face the necessity of finding, among others, the antropological, state and nation-building content, in the field of philoso-phy of history, and included mainly in the Solidarity journalism. In this great heritage, which shapes our cultural integrity today, there is also a contribution of Bia\u0142a Podlaska liter-ature ,from the beginning of the 80s, of the last century. <\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Key words: independence, Solidarity, press, communism, opposition, Bia\u0142a Podlaska<\/p>\n\n\n<hr \/>\n<p>Streszczenie<\/p>\n<p>Nie jest mo\u017cliwe podejmowanie jakiejkolwiek refleksji o najnowszych dziejach Polski bez zrozumienia fenomenu Solidarno\u015bci. Dzi\u0119ki niemu przy sprzyjaj\u0105cych uwarunkowaniach zewn\u0119trznych kraj nasz ponownie wybi\u0142 si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Po raz pierwszy w historii cel ten osi\u0105gn\u0105\u0142 nie walk\u0105 zbrojn\u0105, a budowaniem wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu, powolnego, ale konsekwentnego poszerzania obszar\u00f3w niezale\u017cno\u015bci<strong>. <\/strong>Swoje miejsce w tym procesie zaznaczy\u0142o pi\u015bmiennictwo solidarno\u015bciowej proweniencji. Wa\u017cny jest przekaz o Solidarno\u015bci w rozumieniu historiograficznym. Jest on jednak niewystarczaj\u0105cy. Stajemy przez imperatywem odczytania, m.in. tre\u015bci antropologicznych, pa\u0144stwowo- i narodowotw\u00f3rczych, z zakresu filozofii dziej\u00f3w, a wpisanych g\u0142\u00f3wnie w solidarno\u015bciow\u0105 publicystyk\u0119. W tym wielkim dziedzictwie, dzisiaj kszta\u0142tuj\u0105cym nasz\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 kulturow\u0105, jest te\u017c rozdzia\u0142 bialskiego pi\u015bmiennictwa z pocz\u0105tk\u00f3w dekady lat 80. ubieg\u0142ego stulecia.<\/p>\n<p>S\u0142owa kluczowe: niepodleg\u0142o\u015b\u0107, Solidarno\u015b\u0107, prasa, komunizm, opozycja, Bia\u0142a Podlaska.<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>W charakterze wprowadzenia<\/strong><\/p>\n<p>Nikt staraj\u0105cy si\u0119 obiektywnie patrze\u0107 na nasze dzieje nie kwestionuje wp\u0142ywu Solidarno\u015bci na najnowsze, pokojowe wybicie si\u0119 Polski na niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Dzi\u0119ki temu pot\u0119\u017cnemu ruchowi spo\u0142ecznemu, niemaj\u0105cemu sobie podobnych w przesz\u0142o\u015bci, dokonali\u015bmy niewyobra\u017calnych wcze\u015bniej zmian wewn\u0105trz kraju i \u2013 jako nar\u00f3d \u2013 jeste\u015bmy w zupe\u0142nie innych strukturach zewn\u0119trznych. Prawd\u0105 jest, \u017ce fenomenowi Solidarno\u015bci, egzemplifikuj\u0105cemu d\u0105\u017cenia rodak\u00f3w, sprzyja\u0142y uwarunkowania zewn\u0119trzne, zw\u0142aszcza sytuacja wewn\u0105trz Zwi\u0105zku Sowieckiego. Nie tylko og\u0142oszona, ale i konkretyzowana polityka <em>g\u0142asnosti<\/em> i <em>pierestrojki<\/em> w spos\u00f3b jasny przekazywa\u0142a sygna\u0142, \u017ce Polacy staj\u0105 przed dziejow\u0105 szans\u0105. Na potrzeby podj\u0119tych rozwa\u017ca\u0144 we\u017amy w nawias niezwykle wa\u017cne pytanie: Czy zrodzone w\u00f3wczas mo\u017cliwo\u015bci zosta\u0142y w pe\u0142ni wykorzystane? Brak jednoznacznej odpowiedzi pojawi si\u0119 ju\u017c przy postrzeganiu kontraktu <em>okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u<\/em>. Przyjmuj\u0105c du\u017cy stopie\u0144 uog\u00f3lnienia, uwzgl\u0119dniaj\u0105c spory polityczne, stanowiska obecne w rozwa\u017caniach historiograficznych, wskaza\u0107 nale\u017cy na dwa zasadnicze uj\u0119cia tego faktu. Dla jednych pozostaje on wr\u0119cz modelowym przyk\u0142adem bezkrwawego wychodzenia z systemu totalitarnego, dla innych \u2013 wyrazem zdrady, tajnego porozumienia elit by\u0142ego systemu z liderami lewicowego nurtu w Solidarno\u015bci. Niezale\u017cnie jednak od naszych ocen tamtego, powiedzmy wprost, bezprecedensowego porozumienia, dzisiejsza Polska jest wolnym krajem, w kt\u00f3rym Polacy mog\u0105 decydowa\u0107 o rozwi\u0105zaniach ustrojowych. I ponownie, przyjmuj\u0105c znaczny stopie\u0144 uog\u00f3lnienia, pa\u0144stwo nasze nie sta\u0142o si\u0119 krajem <em>szklanych dom\u00f3w<\/em>, z wydolnymi strukturami przyjaznymi wszystkim mieszka\u0144com. Bez wzgl\u0119du na powy\u017csze, Polska jest nasz\u0105 Ojczyzn\u0105, a to zobowi\u0105zuje. Bez wzgl\u0119du na przyjmowany przez ka\u017cdego obywatela system warto\u015bci mamy obowi\u0105zek troszczy\u0107 si\u0119, pracowa\u0107 na rzecz jej rozwoju. Jednym z podstawowych zada\u0144, przed jakim stajemy, jest troska o zachowanie to\u017csamo\u015bci narodowej. Ogarniaj\u0105c wszystko, co wnios\u0142a Solidarno\u015b\u0107, dzi\u015b przyjmowane za jej dziedzictwo, musimy czytelnie wpisa\u0107 w nasz\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 kulturow\u0105. I r\u00f3wnocze\u015bnie przyj\u0105\u0107 je za jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych warstw dziejowych. Z tej racji za niewystarczaj\u0105cy przyjmowa\u0107 nale\u017cy przekaz o fenomenie Solidarno\u015bci wy\u0142\u0105cznie w zapisie historiograficznym. By pe\u0142niej uchwyci\u0107 jej spu\u015bcizn\u0119, zatrzyma\u0107 si\u0119 trzeba nad tym, co wnios\u0142a w rozumieniu antropologicznym, wszak upomina\u0142a si\u0119 o niekomunistyczn\u0105 wizj\u0119 cz\u0142owieka i spo\u0142ecze\u0144stwa. Sta\u0142a si\u0119 szko\u0142\u0105 my\u015blenia kategoriami pa\u0144stwa i narodu, st\u0105d przed badaczami tego ruchu stoi zadanie wychwycenia tego, co wprowadzi\u0142a do my\u015bli narodowo- i pa\u0144stwowotw\u00f3rczej. Upomina\u0142a si\u0119 o ludzi wolnych, odpowiedzialnych, \u015bwiadomych swoich obowi\u0105zk\u00f3w, daj\u0105c tym pocz\u0105tek budowania spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego w nowoczesnym rozumieniu tej kategorii. Wszystkie wielkie wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci tw\u00f3rcy wprowadzali do przestrzeni kultury narodowej. Na ile z tego zadania wywi\u0105zali si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bni poeci, patrz\u0105c szerzej, literaci, malarze, rze\u017abiarze, \u015bwiat artystyczny, kinematografia? Czy poezja ostatnich dziesi\u0119cioleci sta\u0142a si\u0119 pami\u0119ci\u0105 czasu? To z pr\u00f3b odpowiedzi na te i wiele podobnych pyta\u0144 dotycz\u0105cych sporu o warto\u015bci dekady lat 80. ubieg\u0142ego stulecia, ale tak\u017ce doby dzisiejszej, wyprowadzamy temat podj\u0119tych rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n<p>Za \u017ar\u00f3d\u0142o pierwotne przyjmujemy zachowane pi\u015bmiennictwo bialskiej Solidarno\u015bci. Nie stawiamy pyta\u0144, czy satysfakcjonuje nas ilo\u015b\u0107 wydanych i zachowanych tytu\u0142\u00f3w i egzemplarzy. Dysponujemy skromnym zasobem, ale na tyle reprezentatywnym, \u017ce mo\u017cemy zapyta\u0107 o miejsce zapisanego s\u0142owa pochodz\u0105cego ze stolicy by\u0142ego wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego, inspirowanego Solidarno\u015bci\u0105 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu. Wiedza historyczna, podobnie z zakresu filozofii dziej\u00f3w, antropologiczna nie jest bytem samym w sobie, dla samej czystej wiedzy. Ona ma pomaga\u0107 w zrozumieniu otaczaj\u0105cej nas rzeczywisto\u015bci. Odczytywanie czas\u00f3w minionych \u2013 r\u00f3wnie\u017c nieodleg\u0142ych \u2013 powinno by\u0107 podstawowym instrumentem do zrozumienia zasad funkcjonowania dzisiejszych struktur pa\u0144stwa, za kt\u00f3rych stan wszyscy ponosimy odpowiedzialno\u015b\u0107, r\u00f3wnie\u017c za utrzymanie unitarnego charakteru kraju. Dziedzictwo Solidarno\u015bci przyj\u0105\u0107 nale\u017cy za przestrze\u0144 odpowiedzialnego my\u015blenia za Ojczyzn\u0119, ducha narodu. Odwo\u0142ujemy si\u0119 zatem do kategorii, kt\u00f3ra w dzisiejszych sporach o warto\u015bci nabiera niezwykle wa\u017cnego znaczenia.<strong>\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u201eInformator Zwi\u0105zkowy\u2026\u201d z 1981 r. pr\u00f3b\u0105 budowania wolnego s\u0142owa w Bia\u0142ej Podlaskiej <\/strong><\/p>\n<p>Przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 autora o bialskim pi\u015bmiennictwie by\u0142y fragmenty monografii o Solidarno\u015bci bialskopodlaskiej w latach 1980-1989<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>. Niniejszy tekst jest jego kolejnym spojrzeniem na t\u0119 problematyk\u0119. Do zbior\u00f3w Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bia\u0142ej Podlaskiej przekazany zosta\u0142 nr 9 \u201ePodlasia\u201d z maja 1983 r. i nr 2 \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d z lutego 1983 r. Fakt ten poszerza baz\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105. Nie bez znaczenia s\u0105 te\u017c nowe przemy\u015blenia autora z zakresu tej problematyki<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>.<\/p>\n<p>Decyzja Wojew\u00f3dzkiej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej o wydawaniu w\u0142asnego pisma zwi\u0105zkowego podj\u0119ta zosta\u0142a stosunkowo p\u00f3\u017ano, bo dopiero 10 stycznia 1981 r. Redakcj\u0119 \u201eInformatora Zwi\u0105zkowego NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Wojew\u00f3dzkiej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej\u201d, kt\u00f3ry mia\u0142 si\u0119 ukazywa\u0107 co dwa tygodnie, tworzyli: Barbara Klimowicz, pracownik M\u0142odzie\u017cowego Domu Kultury w Bia\u0142ej Podlaskiej, absolwentka Wydzia\u0142u Pedagogiki i Psychologii UMCS, Jan Buco\u0144, s\u0119dzia S\u0105du Rejonowego w Bia\u0142ej (podj\u0105\u0142 si\u0119 korekty tekst\u00f3w), Tomasz Klima\u0144ski, pracownik etatowy \u201ePAX\u201d, i Andrzej Ko\u015bcielniak, r\u00f3wnie\u017c pracownik etatowy \u201ePAX\u201d w Bia\u0142ej. Przypomnijmy, \u017ce Stowarzyszenie funkcjonuj\u0105ce od 1947 r. by\u0142o jedn\u0105 z koncesjonowanych organizacji katolickich akceptuj\u0105cych obecno\u015b\u0107 w Polsce komunizmu. Do 10 lutego 1981 r. bialskie struktury wojew\u00f3dzkie Zwi\u0105zku korzysta\u0142y z pomieszcze\u0144 \u201ePAX\u201d. Trudno by\u0142o zatem oczekiwa\u0107 od os\u00f3b zwi\u0105zanych z t\u0105 formacj\u0105 dzia\u0142a\u0144 niezale\u017cnych. Zauwa\u017cy\u0107 tak\u017ce nale\u017cy, \u017ce przed sierpniem 1980 r. w Bia\u0142ej Podlaskiej nie by\u0142o os\u00f3b zwi\u0105zanych z opozycj\u0105. Ten splot zdarze\u0144 mia\u0142 wp\u0142yw na postaw\u0119 wy\u0142anianych w\u0142adz Solidarno\u015bci zar\u00f3wno na poziomie Komitet\u00f3w Za\u0142o\u017cycielskich NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w zak\u0142adach pracy, z czasem Komisji Zak\u0142adowych, jak i struktur ponadzak\u0142adowych. Redakcja \u201eInformatora Zwi\u0105zkowego\u2026\u201d za\u0142o\u017cy\u0142a, \u017ce na tre\u015b\u0107 dwutygodnika maj\u0105 si\u0119 sk\u0142ada\u0107 materia\u0142y przygotowywane przez zesp\u00f3\u0142 redakcyjny, ale te\u017c i przedruki z innych pism zwi\u0105zkowych. 20 stycznia 1981 r. Wojew\u00f3dzka Komisja Porozumiewawcza NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 do wojewody o \u201epomoc w\u0142adz administracyjnych w ukazywaniu si\u0119 informatora zwi\u0105zkowego w woj. bialskopodl.\u201d<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. M\u00f3wi\u0105c wprost, bialskopodlaskiej Solidarno\u015bci niezb\u0119dne by\u0142y powielacz i przydzia\u0142 papieru<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a>.<\/p>\n<p>Dot\u0105d bialski Zwi\u0105zek nie dysponowa\u0142 w\u0142asn\u0105 baz\u0105 poligraficzn\u0105, st\u0105d nie wydawa\u0142 \u017cadnych materia\u0142\u00f3w informacyjnych. Wydawnictwa zwi\u0105zkowe dostarczane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie z lubelskiego Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Komitetu Zak\u0142adowego NSZZ Solidarno\u015b\u0107. Ponadto na teren wojew\u00f3dztwa kierowane by\u0142y wydawnictwa z MKZ-\u00f3w z: Warszawy, \u0141odzi, Gda\u0144ska, Poznania, Szczecina, Wroc\u0142awia. Materia\u0142y te nie by\u0142y przesy\u0142ane w wi\u0119kszych ilo\u015bciach<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a>. Pierwsze dwa numery \u201eInformatora Zwi\u0105zkowego NSZZ Solidarno\u015b\u0107 WMKP\u201d w Bia\u0142ej Podlaskiej ukaza\u0142y si\u0119 w lutym 1981 r. I niestety tylko te si\u0119 zachowa\u0142y zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bia\u0142ej Podlaskiej. Inne instytucje nie dysponuj\u0105 \u017cadnymi egzemplarzami.<\/p>\n<p>Pierwszy numer \u201eInformatora Zwi\u0105zkowego\u2026\u201d otwiera tekst Henryka Jab\u0142o\u0144skiego, przewodnicz\u0105cego Wojew\u00f3dzkiej Mi\u0119dzyzak\u0142adowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej. Zaznaczy\u0142 w nim, \u017ce \u201enasza organizacja coraz bardziej odczuwa brak informacji o \u017cyciu wewn\u0105trzzwi\u0105zkowym\u201d<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>. Dot\u0105d Komitety Za\u0142o\u017cycielskie i Komisje Zak\u0142adowe NSZZ Solidarno\u015b\u0107 \u2013 podkre\u015bla\u0142 \u2013 korzysta\u0142y z \u201eInformatora NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Regionu \u015arodkowo-Wschodniego\u201d i \u201esporadycznie\u201d Regionu Mazowsze. Za naczelne zadanie wydawanego w\u0142asnego \u201eInformatora\u2026\u201d uzna\u0142 potrzeb\u0119 wypracowania \u201ewzorcowego modelu funkcjonowania Komisji Zak\u0142adowych, uwzgl\u0119dniaj\u0105c obowi\u0105zuj\u0105ce do chwili obecnej przepisy prawne\u201d<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a>. Zapowiedzia\u0142, \u017ce na \u0142amach pisma b\u0119d\u0105 zamieszczane opinie cz\u0142onk\u00f3w Zwi\u0105zku o jego funkcjonowaniu, o samorz\u0105dzie pracowniczym, uk\u0142adzie zbiorowym, aktach prawnych dotycz\u0105cych \u201eludzi pracy\u201d.<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a> Wskazywa\u0142 na potrzeb\u0119 jawno\u015bci \u201ewszelkiej informacji, sprawiedliwej oceny pracy\u201d. Zaznaczy\u0142, \u017ce \u201edocelowo b\u0119dziemy domaga\u0107 si\u0119 sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej, kt\u00f3ra wg. poj\u0119cia filozoficznego w chwili obecnej jest nieosi\u0105galna\u201d. Uzasadniaj\u0105c t\u0119 tez\u0119, za \u017ar\u00f3d\u0142o przyjmowa\u0142 publikacj\u0119 <em>Problemy Marksizmu-Leninizmu<\/em>. Cytowa\u0142 z nich:<\/p>\n<p>Sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna, to r\u00f3wnie\u017c wobec prawa ustr\u00f3j, w kt\u00f3rym nie ma pokrzywdzonych i uprzywilejowanych. Zasada podzia\u0142u dochodu narodowego wg. ilo\u015bci i jako\u015bci pracy, zachowania w\u0142a\u015bciwej proporcji mi\u0119dzy tym co cz\u0142owiek powinien da\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu a tym co od niego w zamian chce otrzyma\u0107\u201d<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a>. Przyznawa\u0142, \u017ce nie ma \u201etej sprawiedliwo\u015bci, poniewa\u017c istnieje dysproporcja mi\u0119dzy potrzebami obywateli a mo\u017cliwo\u015bci\u0105 ich zaspokojenia przez pa\u0144stwo<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a>.<\/p>\n<p>Wypowiadaj\u0105c si\u0119 w imieniu Zwi\u0105zku, podkre\u015bli\u0142: \u201eRozpocz\u0119li\u015bmy i b\u0119dziemy prowadzi\u0107 rozmowy z w\u0142adzami administracyjnymi i politycznymi pod wzgl\u0119dem poprawy warunk\u00f3w pracy, spraw socjalnych i bytowych ludzi pracy\u201d<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a>. H. Jab\u0142o\u0144ski od cz\u0142onk\u00f3w Zwi\u0105zku oczekiwa\u0142 \u201euczestnictwa we wsp\u00f3\u0142redagowaniu (\u2026) informatora\u201d, r\u00f3wnocze\u015bnie wyznaczy\u0142 mu ramy \u201edzia\u0142ania\u201d. Sprowadza\u0142 je jedynie \u201edo poprawy pracy Komisji Zak\u0142adowych i Komitet\u00f3w Za\u0142o\u017cycielskich\u201d<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a>.<\/p>\n<p>Artyku\u0142 wst\u0119pny przyjmuje si\u0119 za wyznaczaj\u0105cy kierunek ideowy pisma. Powinien pochodzi\u0107 od redaktora odpowiedzialnego za prowadzenie pisma. W zachowanych numerach biuletynu nie ma g\u0142osu B. Klimowicz, jako osoby prowadz\u0105cej pismo. W tym przypadku tzw. \u201ewst\u0119pniak\u201d wyra\u017anie uspokaja\u0142 stron\u0119 w\u0142adzy. H. Jab\u0142o\u0144ski \u2013 jako przewodnicz\u0105cy struktury wojew\u00f3dzkiej \u2013 Zwi\u0105zek Solidarno\u015b\u0107 redukowa\u0142 do funkcji socjalno-bytowych, w rozumieniu warunk\u00f3w materialnych. Jest to r\u00f3wnocze\u015bnie jedyny tekst \u2013 z obu zachowanych numer\u00f3w \u201eInformatora Zwi\u0105zkowego\u2026\u201d \u2013 napisany przez osob\u0119 z bialskiej Solidarno\u015bci. W tym numerze zamieszczona zosta\u0142a uchwa\u0142a WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej podj\u0119ta 15 stycznia 1981 r. w sprawie przekazania budynku KW na potrzeby s\u0142u\u017cby zdrowia<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a>, komunikaty o rozmowach z w\u0142adzami wojew\u00f3dzkimi: <em>Rozmowy z w\u0142adzami<\/em><a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a> i <em>Komunikat o rozmowach delegacji WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z przedstawicielami w\u0142adz<\/em>\u2026<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a>, tekst prawny <em>Przegl\u0105d najuwa\u017cniejszych uprawnie\u0144 Komisji Zak\u0142adowych wg Kodeksu Pracy i przepis\u00f3w wykonawczych do tego tekstu<\/em><a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a>, <em>Uchwa\u0142a Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z 1 lutego 1981 r.<\/em><a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[17]<\/a> Dotyczy\u0142a ona sprawy skr\u00f3cenia czasu pracy, czyli realizacji zasady wolnych wszystkich sob\u00f3t, zapisanej w porozumieniu z Jastrz\u0119bia Zdroju z 3 wrze\u015bnia 1980 r., dost\u0119pu do \u015brodk\u00f3w masowego przekazu (by Solidarno\u015b\u0107 mia\u0142a swoje programy w radio i telewizji). Za wa\u017cny punkt uchwa\u0142y Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 przyj\u0105\u0107 nale\u017cy jej stanowisko popieraj\u0105ce prawo rolnik\u00f3w indywidualnych do zrzeszania si\u0119 w wolnym zwi\u0105zku zawodowym. KKP zaznaczy\u0142a, \u017ce udziela \u2013 i zobowi\u0105zuje do tego wszystkie MKZ na terenie kraju \u2013 \u201epe\u0142nego poparcia organizacyjnego zwi\u0105zkowi rolnik\u00f3w indywidualnych i jego instancjom\u201d. KKP popar\u0142a postulaty strajkuj\u0105cych rolnik\u00f3w w Rzeszowie. Przyj\u0119\u0142a stanowisko, \u017ce \u201eNSZZ Solidarno\u015b\u0107 uzna jakiekolwiek ataki na zwi\u0105zki rolnik\u00f3w za wymierzone przeciwko sobie\u201d<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[18]<\/a>. Krajowa Komisja postanowi\u0142a \u201ewesprze\u0107 \u017c\u0105dania zwi\u0105zk\u00f3w rolnik\u00f3w dzia\u0142aniami solidarno\u015bciowymi\u201d. Wszystkim MKZ \u201ei za\u0142ogom\u201d zaleci\u0142a \u201eprzedyskutowanie stanowiska w sprawie proklamowania strajku solidarno\u015bciowego przez ca\u0142y Zwi\u0105zek dla poparcia zwi\u0105zku rolnik\u00f3w indywidualnych w ich walce o uznanie i rejestracj\u0119\u201d<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[19]<\/a>. W tym numerze \u201eInformatora Zwi\u0105zkowego\u2026\u201d zamieszczona r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142a informacja o przebiegu rozm\u00f3w strony solidarno\u015bciowej z rz\u0105dem PRL, odbytych w dniu 30 stycznia 1981 r.<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[20]<\/a> W stopce redakcyjnej podano, \u017ce redaguje zesp\u00f3\u0142, za pismo w imieniu redakcji odpowiada Barbara Klimowicz.\u00a0<\/p>\n<p>Na zawarto\u015b\u0107 numeru drugiego, wydanego z dat\u0105 22 lutego 1981 r., z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 wy\u0142\u0105cznie dokumenty Zwi\u0105zku. Na stronie pierwszej zamieszczone zosta\u0142o <em>O\u015bwiadczenie rzecznika prasowego KKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z 7 lutego 1981 r<\/em>., wydane po nieudanej pr\u00f3bie podj\u0119cia rozm\u00f3w w sprawie dost\u0119pu Zwi\u0105zku do radia i telewizji<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\">[21]<\/a>. Dnia 31 stycznia po spotkaniu przedstawicieli Zwi\u0105zku z premierem Pie\u0144kowskim wydany zosta\u0142 wsp\u00f3lnie przygotowany komunikat, w kt\u00f3rym zaznaczono m.in.: \u201ew ramach magazyn\u00f3w zwi\u0105zkowych Radia i TV zapewni si\u0119 co tydzie\u0144 miejsce dla audycji publicystycznych NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u201d<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[22]<\/a>. W tej sprawie 7 lutego mia\u0142o si\u0119 odby\u0107 spotkanie ekspert\u00f3w obu stron celem om\u00f3wienia zasad przygotowywania tych\u017ce audycji. Do rozm\u00f3w jednak nie dosz\u0142o, bowiem prezes Komitetu do Spraw Radia i Telewizji nie zgodzi\u0142 si\u0119, by w sk\u0142adzie delegacji NSZZ Solidarno\u015b\u0107 by\u0142y osoby pracuj\u0105ce w tym\u017ce Komitecie. Rzecznik prasowy KKP o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce prezes Komitetu d\/s Radia i TV by\u0142 zobligowany do odbycia spotkania z delegacj\u0105 Solidarno\u015bci, bo tak stanowi\u0142 protok\u00f3\u0142 ustale\u0144 z premierem. Prezes Komitetu nie posiada\u0142 \u017cadnych uprawnie\u0144 do ustalania sk\u0142adu delegacji Zwi\u0105zku, \u201egdy\u017c chodzi\u0142o o spotkanie z przedstawicielami niezale\u017cnego zwi\u0105zku, a nie odpraw\u0119 s\u0142u\u017cbow\u0105 Prezesa z podw\u0142adnymi\u201d<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\">[23]<\/a>. Strona Solidarno\u015bci akcentowa\u0142a, \u017ce postaw\u0119 prezesa nale\u017ca\u0142o przyj\u0105\u0107 za \u201erozmy\u015blny sabota\u017c ustale\u0144\u201d z premierem rz\u0105du. T\u0105 decyzj\u0105 \u201eo\u015bmieszy\u0142\u201d najwy\u017cszy organ w\u0142adzy wykonawczej pa\u0144stwa. Obsada stanowiska prezesa Komitetu nale\u017ca\u0142a do kompetencji prezesa Rady Ministr\u00f3w. W tym kontek\u015bcie rzecznik zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce do \u201erz\u0105du nale\u017cy (\u2026) stworzenie warunk\u00f3w po temu, by zobowi\u0105zania jego mog\u0142y by\u0107 powa\u017cnie traktowane\u201d. I dodawa\u0142: \u201eZwi\u0105zek nasz ze swej strony traktuje wsp\u00f3lne ustalenia z ca\u0142\u0105 powag\u0105 i got\u00f3w jest wyegzekwowa\u0107 ich realizacj\u0119 przy pomocy wszelkich \u015brodk\u00f3w jakimi dysponuje\u201d. Podkre\u015bli\u0142, \u017ce kwestia dost\u0119pu Solidarno\u015bci do radia i telewizji jest \u201ejednym z najwa\u017cniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych w naszym kraju\u201d<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\">[24]<\/a>. Przypomnia\u0142, \u017ce sprawa ta by\u0142a jednym z powod\u00f3w proklamowania strajku ostrzegawczego, wyznaczonego na 5 lutego. Po rozmowach z premierem strajk zosta\u0142 zawieszony. Zwi\u0105zek dotrzyma\u0142 zobowi\u0105zania, rz\u0105dowi natomiast nie zale\u017cy na rzeczowym dialogu spo\u0142ecznym. \u201eAroganckimi decyzjami\u201d prezesa Komitetu \u201eusi\u0142uje sprowokowa\u0107 (\u2026) niepokoje spo\u0142eczne\u201d<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\">[25]<\/a>. Pod o\u015bwiadczeniem rzecznika KKP zamieszczone zosta\u0142o stanowisko KKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 zaj\u0119te 29 stycznia 1981 r. w Rzeszowie<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\">[26]<\/a>. Strona Solidarno\u015bci jednoznacznie o\u015bwiadczy\u0142a, \u017ce nie zgodzi si\u0119 na cenzorowanie pism zwi\u0105zkowych wydawanych przez MKZ i \u201einne ogniwa Zwi\u0105zku\u201d.<\/p>\n<p>W \u201eInformatorze Zwi\u0105zkowym\u2026\u201d zamieszczona zosta\u0142a uchwa\u0142a WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej z 12 lutego 1981 r. Dotyczy\u0142a ona decyzji od\u0142\u0105czenia teren\u00f3w wojew\u00f3dztwa od Regionu \u015arodkowo-Wschodniego i przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do Regionu Mazowsze<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\">[27]<\/a>. Propozycj\u0119 t\u0119 po raz pierwszy zaproponowano publicznie podczas spotkania przedstawicieli zak\u0142ad\u00f3w z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa 27 stycznia 1981 r.<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\">[28]<\/a> 12 lutego zebrani przewodnicz\u0105cy Komisji Zak\u0142adowych i Komitet\u00f3w Za\u0142o\u017cycielskich NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z Bia\u0142ej Podlaskiej, Janowa Podlaskiego, Terespola, Ma\u0142aszewicz podj\u0119li uchwa\u0142\u0119 o wyst\u0105pieniu z Regionu \u015arodkowo-Wschodniego i przy\u0142\u0105czeniu si\u0119 do Regionu Mazowsze. Wydaje si\u0119, \u017ce o tej decyzji przes\u0105dzili dzia\u0142acze z Komisji Zak\u0142adowych dzia\u0142aj\u0105cych przy Dyrekcji Rejonowej Kolei Pa\u0144stwowych w Ma\u0142aszewiczach. DRKP Ma\u0142aszewicze podlega\u0142a Centralnej Dyrekcji Okr\u0119gowej Kolei Pa\u0144stwowych. W ramach struktury bran\u017cowej, Okr\u0119gowej Komisji Porozumiewawczej Kolejarzy w Warszawie, kolejarze spotykali si\u0119 z kolegami z Regionu Mazowsze. Ich wp\u0142yw na decyzje podejmowane w ramach Wojew\u00f3dzkiej Mi\u0119dzyzak\u0142adowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej by\u0142 znacz\u0105cy. Inne \u015brodowiska, szczeg\u00f3lnie inteligencji, by\u0142y s\u0142abe, bez wi\u0119kszego wp\u0142ywu na podejmowane rozwi\u0105zania. Na t\u0119 przes\u0142ank\u0119 wskazuje r\u00f3wnie\u017c Andrzej Czapski, podnosz\u0105c, \u017ce w Ma\u0142aszewiczach ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 \u201ebardzo silny o\u015brodek kolejarski\u201d<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\">[29]<\/a>. Nie bez znaczenia by\u0142a \u201e\u0142atwo\u015b\u0107 komunikacyjna z Warszaw\u0105\u201d. Wojew\u00f3dzka Mi\u0119dzyzak\u0142adowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej zosta\u0142a zobowi\u0105zana do przerejestrowania tych\u017ce Komisji, a r\u00f3wnocze\u015bnie zobligowana do \u201enawi\u0105zania kontakt\u00f3w\u201d ze strukturami Zwi\u0105zku z Mi\u0119dzyrzeca Podlaskiego, \u0141osic, Parczewa (w podj\u0119tej uchwale pomini\u0119ty zosta\u0142 Radzy\u0144 Podlaski) z intencj\u0105 nak\u0142onienia do podj\u0119cia podobnej decyzji<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[30]<\/a>.W tym okresie dosz\u0142o do podzia\u0142u terenu wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego na cz\u0119\u015b\u0107 pozostaj\u0105c\u0105 w Regionie \u015arodkowo-Wschodnim, z Komisjami Zak\u0142adowymi z Parczewa, Radzynia i Mi\u0119dzyrzeca, i cz\u0119\u015b\u0107 (znacznie wi\u0119ksz\u0105) wchodz\u0105c\u0105 w sk\u0142ad Regionu Mazowsze. \u00a0<\/p>\n<p>Za radykalne przyj\u0105\u0107 nale\u017cy o\u015bwiadczenie WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej w sprawie prawa do wynagrodzenia za okres strajk\u00f3w podj\u0119tych \u2013 w ramach og\u00f3lnopolskiego sporu o wolne soboty \u2013 przez struktury Zwi\u0105zku na terenie wojew\u00f3dztwa w dniach 10 i 24 stycznia. 2 lutego 1981 r. Rada Ministr\u00f3w wyda\u0142a uchwa\u0142\u0119, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 wynagrodzenie za czas styczniowych strajk\u00f3w pozostawione zosta\u0142o w gestii kierownik\u00f3w jednostek nadrz\u0119dnych. Stanowisko rz\u0105du przes\u0105dzi\u0142o, \u017ce w tej sprawie WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej wyda\u0142a o\u015bwiadczenie<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\">[31]<\/a>. WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 uchwa\u0142\u0119 rz\u0105du przyj\u0119\u0142a za \u201enaruszenie porozumie\u0144 zawartych mi\u0119dzy \u015bwiatem pracy a Rz\u0105dem PRL\u201d<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\">[32]<\/a>. Przyj\u0119to, \u017ce \u201ewzmaga napi\u0119cie w kraju\u201d i jest pr\u00f3b\u0105 \u201ezastraszenia \u015bwiata pracy ujemnymi skutkami podejmowanych akcji strajkowych\u201d<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\">[33]<\/a>. Podkre\u015blono, \u017ce jest form\u0105 \u201eingerencji\u201d w uprawnienia statutowe Zwi\u0105zku, \u017ce zosta\u0142a przyj\u0119ta bez \u201ejakiejkolwiek konsultacji z ruchem zwi\u0105zkowym i ma charakter uchwa\u0142y antystrajkowej, a podejmuj\u0105c j\u0105 Rz\u0105d przyw\u0142aszczy\u0142 sobie kompetencje Sejmu, \u0142ami\u0105c jednocze\u015bnie 2 punkt Porozumienia Gda\u0144skiego\u201d<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\">[34]<\/a>. Uchwa\u0142\u0119 rz\u0105dow\u0105 przyjmowano za nielegaln\u0105, na kt\u00f3rej stosowanie strona zwi\u0105zkowa si\u0119 nie zgodzi. Podkre\u015blmy, \u017ce dot\u0105d w Bia\u0142ej Podlaskiej tak jednoznacznych stanowisk nie zajmowa\u0142y \u017cadne struktury Solidarno\u015bci.<\/p>\n<p>W \u201eInformatorze Zwi\u0105zkowym\u2026\u201d z 22 lutego redakcja zamie\u015bci\u0142a wyst\u0105pienie sejmowe pos\u0142a Karola Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego (1922-1984) z 12 lutego 1981 r.<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\">[35]<\/a> i wyst\u0105pienie prof. Janusza Groszkowskiego wyg\u0142oszone podczas posiedzeniu Polskiej Akademii Nauk oraz kr\u00f3tki serwis informacyjny dotycz\u0105cy wydarze\u0144 w kraju. Pose\u0142 K. Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski zasiada\u0142 w Sejmie PRL w l. 1976-1984 jako pose\u0142 bezpartyjny, ale wpisany w koncesjonowan\u0105 struktur\u0119 sejmu PRL. W VIII kadencji by\u0142 pos\u0142em formalnie reprezentuj\u0105cym wojew\u00f3dztwo bialskopodlaskie. Jego wyst\u0105pienie z 12 lutego 1981 r. dotyczy\u0142o cenzury, a \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c, potrzeby przyj\u0119cia nowych rozwi\u0105za\u0144 w tym zakresie<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[36]<\/a>. Natomiast prof. Janusz Groszkowski w lutym 1976 r. z\u0142o\u017cy\u0142 mandat poselski i zrezygnowa\u0142 z wszystkich funkcji pa\u0144stwowych, w tym z kierowania Og\u00f3lnopolskim Komitetem Frontu Jedno\u015bci Narodu, w prote\u015bcie wobec zmian w konstytucji PRL, kt\u00f3re ustanawia\u0142y wiod\u0105c\u0105 rol\u0119 PZPR i sojusz ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim. Pozosta\u0142 prezesem Polskiej Akademii Nauk. W 1981 r. podczas posiedzenia Zgromadzenia Og\u00f3lnego PAN za\u017c\u0105da\u0142 oczyszczenia polskiej nauki z \u201eczynnik\u00f3w ideologicznych\u201d, os\u00f3b niepracuj\u0105cych tw\u00f3rczo, pope\u0142niaj\u0105cych plagiaty, nieposiadaj\u0105cych kwalifikacji etycznych i zawodowych. Podkre\u015bli\u0142, \u017ce<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>nie mamy wielkich nazwisk, nie mamy wielkich osi\u0105gni\u0119\u0107 i nie mamy szans na zmian\u0119 takiego stanu rzeczy, albowiem naszej m\u0142odzie\u017cy nie stworzono warunk\u00f3w umo\u017cliwiaj\u0105cych nadrabianie naros\u0142ych zap\u00f3\u017anie\u0144. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 instytucji naukowych jest manipulowana i re\u017cyserowana w spos\u00f3b zmierzaj\u0105cy do utrwalania tego stanu rzeczy<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[37]<\/a>.<\/em><\/p>\n<p>Podczas wyst\u0105pienia odni\u00f3s\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do Solidarno\u015bci: \u201eLicz\u0119 tak\u017ce \u2013 podkre\u015bli\u0142 \u2013 na NSZZ Solidarno\u015b\u0107, poniewa\u017c widz\u0119 w niej narz\u0119dzie obrony uczonych i niezale\u017cne forum, kt\u00f3rym zwolennicy starych porz\u0105dk\u00f3w nie b\u0119d\u0105 mogli dyrygowa\u0107\u201d<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a>. Zaproponowa\u0142 powo\u0142anie S\u0105du Dyscyplinarnego Uczonych, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142oby \u201eoczyszczenie\u201d i zweryfikowanie kadr naukowych. W stopce redakcyjnej \u201eInformatora Zwi\u0105zkowego\u2026\u201d zaznaczono, \u017ce biuletyn zosta\u0142 powielony w Wojew\u00f3dzkim Domu Kultury w nak\u0142adzie 1000 egz. Do tego okresu WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej nie wyegzekwowa\u0142a od wojewody powielacza i przydzia\u0142u papieru. Fakt ten nie sprzyja\u0142 rozwojowi pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego. Niestety, nie posiadamy informacji o kolejnych numerach \u201eInformatora \u2026\u201d. Nie zachowa\u0142y si\u0119 bowiem jego wydania. Mo\u017cna jedynie przypuszcza\u0107, \u017ce zachowany zosta\u0142 przyj\u0119ty profil pisma, cho\u0107 p\u00f3\u017aniejsze kierownictwo Zarz\u0105du Oddzia\u0142u mog\u0142o oczekiwa\u0107 innego charakteru wydawanego pisma.<\/p>\n<p>W pierwszych miesi\u0105cach 1981 r. w Bia\u0142ej Podlaskiej przy WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 wydawany by\u0142 \u201eSerwis informacyjny Oddzia\u0142u NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej\u201d. Na dw\u00f3ch stronach papieru formatu A 4 z serwisu porannego Biura Informacyjnego Mazowsze wybierane by\u0142y informacje z kraju i przenoszone do \u201eSerwisu informacyjnego\u2026\u201d<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\">[39]<\/a>. Przez Komisj\u0119 Zak\u0142adow\u0105 NSZZ Solidarno\u015b\u0107 przy Zak\u0142adach Przemys\u0142u We\u0142nianego \u201eBiawena\u201d wydawany by\u0142 \u201eInformator Komisji Zak\u0142adowej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 ZPW \u201eBiawena\u201d. Osoby redaguj\u0105ce przepisywa\u0142y go na maszynie i przekazywa\u0142y do \u201eodbijania\u201d na fotokopiarce zak\u0142adowej. W zbiorach MPP zachowane jest pismo Komisji Zak\u0142adowej, w kt\u00f3rym zwraca si\u0119 do dyrektora Zak\u0142adu o wyra\u017cenie zgody na kopiowanie w nak\u0142adzie ok. 30 egz.<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\">[40]<\/a> Trudno jest poda\u0107 powody, dla kt\u00f3rych \u201eInformator Komisji Zak\u0142adowej\u2026\u201d przygotowywany by\u0142 w tak ma\u0142ym nak\u0142adzie. Trzeci numer tego pisma, o obj\u0119to\u015bci dw\u00f3ch stron, zosta\u0142 wydany w lipcu 1981 r.<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\">[41]<\/a> Zawiera informacje pochodz\u0105ce z Bia\u0142ej Podlaskiej, przewa\u017caj\u0105 jednak przedruki z zewn\u0119trznych serwis\u00f3w informacyjnych<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\">[42]<\/a>. R\u00f3wnocze\u015bnie wydawany by\u0142 jednostronicowy \u201eSerwis informacyjny Komisji Zak\u0142adowej NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u201d przy ZPW \u201eBiawena\u201d. Z tre\u015bci zachowanego numeru mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce przygotowywany by\u0142 nieregularnie i dotyczy\u0142 bie\u017c\u0105cych spraw. Niestety, nie zaznaczono w nim numeracji i daty. Zachowany pochodzi z jesieni 1981 r. Jedna z informacji dotyczy sporz\u0105dzania list os\u00f3b ch\u0119tnych do zakupu ziemniak\u00f3w na okres zimowy. Zawiera r\u00f3wnie\u017c informacj\u0119, \u017ce \u201epo d\u0142ugich staraniach WPHW w Bia\u0142ej Podlaskiej otrzyma\u0142o rajstopy damskie, kt\u00f3re s\u0105 w znacznej mierze przeznaczone dla pracownik\u00f3w ZPW \u201eBiawena\u201d<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\">[43]<\/a>. Z dat\u0105 11 czerwca 1981 r. ukaza\u0142 si\u0119 \u201eBiuletyn Informacyjny MKZ NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Oddzia\u0142 Regionu Mazowsze w Bia\u0142ej Podlaskiej\u201d nr 1. Nie zachowa\u0142y si\u0119 kolejne numery tego \u201eBiuletynu Informacyjnego\u2026\u201d. Nie mamy r\u00f3wnie\u017c informacji, czy by\u0142y wydawane. Numer 1 zosta\u0142 przygotowany przez Jacka Gryniewicza, a jego tre\u015b\u0107 umieszczona zosta\u0142a na jednej stronie. Pod stopk\u0105 redakcyjn\u0105 zamieszczono fragment wiersza Cz. Mi\u0142osza <em>Zdanie<\/em><a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\">[44]<\/a>, a poni\u017cej informacj\u0119 o otrzymanym zaproszeniu na posiedzenie Komisji Wychowania, O\u015bwiaty, Kultury i Spraw Socjalnych Miejskiej Rady Narodowej, ale trzy dni po posiedzeniu owej Komisji. R\u00f3wnocze\u015bnie strona Zwi\u0105zku nie zosta\u0142a zaproszona na posiedzenie Miejskiej Rady Narodowej. Nie pojawi\u0142y si\u0119 inicjatywy wydawania pisma przez Komisj\u0119 Zak\u0142adow\u0105 przy RDKP w Ma\u0142aszewiczach, cho\u0107 posiada\u0142a ona najwi\u0119kszy potencja\u0142 ludzki. Nie zachowa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wydane ulotki i druki okazjonalne, a sygnowane przez struktury Zwi\u0105zku.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<p>Do Bia\u0142ej Podlaskiej i do innych miast na terenie wojew\u00f3dztwa \u201eregularnie\u201d przesy\u0142ane by\u0142y biuletyny informacyjne, plakaty, ulotki. S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa zwraca\u0142a uwag\u0119 na to, \u017ce wydawnictwa te by\u0142y \u201eno\u015bnikiem tendencyjnych i wrogich informacji polityczno-spo\u0142ecznych, szkaluj\u0105cych w\u0142adze pa\u0144stwowe i godz\u0105ce w nasze sojusze, g\u0142\u00f3wnie z ZSRR\u201d<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\">[45]<\/a>. Cz\u0119\u015b\u0107 pism sygnowana by\u0142a przez o\u015brodki pozasolidarno\u015bciowe, g\u0142\u00f3wnie przez Konfederacj\u0119 Polski Niepodleg\u0142ej. W Bia\u0142ej Podlaskiej nie by\u0142o czynnych zwolennik\u00f3w ugrupowa\u0144 opozycji politycznej, w tym konfederat\u00f3w, st\u0105d pism tych nie rozprowadzano w wi\u0119kszych ilo\u015bciach. W innych o\u015brodkach KPN dynamizowa\u0142a przestrze\u0144 \u017cycia publicznego. Niezale\u017cnie od powy\u017cszych determinant\u00f3w w Bia\u0142ej Podlaskiej Zwi\u0105zek podj\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnicz\u0105. \u0179le si\u0119 sta\u0142o, \u017ce nikt nie zatroszczy\u0142 si\u0119 o zachowanie wydanych pism. W sporz\u0105dzonym przez Bibliotek\u0119 Narodow\u0105 Katalogu wydawnictw niezale\u017cnych zamieszczonych zosta\u0142o ok. 6 tys. tytu\u0142\u00f3w (obejmuj\u0105cym okres do 1989 roku). W wykazie tym brakuje pozycji z Bia\u0142ej Podlaskiej<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\">[46]<\/a>. Aktualnie w elektronicznej bibliografii podziemnych druk\u00f3w ci\u0105g\u0142ych z lat 1976-1989 uwzgl\u0119dnionych jest ponad 6 tys. tytu\u0142\u00f3w. \u00a0<\/p>\n<p><strong>Troska o budowanie wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu wpisana w bialskie <em>liberum conspiro<\/em> z 1983 roku <\/strong><\/p>\n<p>Najtrudniejszym rozdzia\u0142em do pe\u0142nego wyja\u015bnienia z bialskiego rozdzia\u0142u <em>liberum conspiro<\/em> jest sprawa wydawania pism podziemnych. Spraw\u0105 bezsporn\u0105 jest, \u017ce do listopada 1983 r. ukazywa\u0142o si\u0119 pismo \u201ePodlasie\u201d. Pisz\u0105cy niniejszy tekst mia\u0142 dost\u0119p do zachowanych numer\u00f3w tego periodyku: nr 9 z 13 maja 1983 r., nr 10 z 10 lipca 1983 r., nr 11 z 25 sierpnia 1983 r. i nr 12 z 1 listopada 1983 r., \u201ePodlasie. Wydanie specjalne\u201d z 15 kwietnia 1983 r., a tak\u017ce do dw\u00f3ch numer\u00f3w \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d (nr 2 z lutego 1983 r. i nr 5\/6 z maja-czerwca 1983 r.) i do kilku ulotek pochodz\u0105cych z tego okresu. Wydawanie pism i ich kolporta\u017c na terenie Bia\u0142ej Podlaskiej i wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego by\u0142o rozpracowywane przez S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa PRL w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. \u201ePrenumerata\u201d. Jednostka ta nie zachowa\u0142a si\u0119. Jednak szereg w\u0105tk\u00f3w zwi\u0105zanych z wydawaniem pism podziemnych w Bia\u0142ej znajduje si\u0119 w innych dokumentach wytworzonych przez bialskopodlaski aparat bezpiecze\u0144stwa. W jednej z analiz zamieszczonych w kwestionariuszu ewidencyjnym krypt. \u201eGeograf\u201d (w ramach kt\u00f3rego kontrolowany by\u0142 Jerzy Zalewski) funkcjonariusz SB zaznacza, \u017ce figurant po wyj\u015bciu z internowania zajmowa\u0142 si\u0119 kolporta\u017cem i utrzymywa\u0142 kontakty z grup\u0105 zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 \u201eprodukcj\u0105 i kolporta\u017cem\u201d biuletynu \u201ePodlasie\u201d. Z tego powodu dokumenty dotycz\u0105ce figuranta w\u0142\u0105czone zosta\u0142y do sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. \u201ePrenumerata\u201d<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\">[47]<\/a>.\u00a0<\/p>\n<p>W pierwszych dniach listopada 1983 r. TW ps. \u201eMarek\u201d przekaza\u0142 SB, \u017ce w budynku AWF spotka\u0142 si\u0119 z Kazimierzem Michalukiem<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\">[48]<\/a> i z trzema innymi m\u0119\u017cczyznami. Podczas tego spotkania m\u00f3wiono o wydawaniu biuletynu informacyjnego. TW wymienia\u0142 tytu\u0142 \u201eWiadomo\u015bci Podlaskie\u201d<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\">[49]<\/a>. Je\u017celi taki fakt rzeczywi\u015bcie mia\u0142 miejsce i nie by\u0142 wytworem fantazji TW, to m\u00f3g\u0142 poda\u0107 inny tytu\u0142 lub zniekszta\u0142ci\u0107 wydawany. Z konspiracyjnego punktu postrzegania wa\u017cn\u0105 informacj\u0105 jest przekaz, \u017ce inne osoby mia\u0142y by\u0107 zaanga\u017cowane do redagowania, a inne do powielania. TW ps. \u201eMarek\u201d mia\u0142 zosta\u0107 dopuszczony jedynie do powielania. Istotn\u0105 informacj\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c wskazywane miejsce spotkania \u2013 teren AWF. Z tego mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce osoba lub osoby z tego \u015brodowiska mog\u0142y mie\u0107 zwi\u0105zek <br \/>z wydawaniem pisma podziemnego<a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\">[50]<\/a>. Wskazywanie na K. Michaluka, figuranta sprawy operacyjnego rozpracowania o krypt. \u201e\u0141\u0105cznik\u201d, mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107, \u017ce nadal utrzymywa\u0142 kontakty ze \u015brodowiskiem podziemnym<a href=\"#_ftn51\" name=\"_ftnref51\">[51]<\/a>. Po ujawnieniu si\u0119 odbywa\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 w Wojew\u00f3dzkim Szpitalu Zespolonym w Bia\u0142ej Podlaskiej. Mo\u017cna zatem przyj\u0105\u0107, \u017ce informacje przekazane przez TW ps. \u201eMarek\u201d mog\u0142y by\u0107 prawdziwe. \u015awiadczy\u0142yby, \u017ce K. Michaluk z prac\u0105 podziemn\u0105 do ko\u0144ca nie zerwa\u0142 albo podejmowa\u0142 j\u0105 dora\u017anie. Spotkanie na terenie AWF wskazuje, \u017ce nadal kontaktowa\u0142 si\u0119 z osobami tam pracuj\u0105cymi.<\/p>\n<p>W protoko\u0142ach przes\u0142ucha\u0144 prowadzonych na okoliczno\u015b\u0107 spraw dochodzeniowych w \u201eElremecie\u201d, ZPW \u201eBiawena\u201d, kolporta\u017cu pism na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego stale pojawia si\u0119 motyw rozprowadzania \u201ePodlasia\u201d, rzadziej \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d. Podobnie natrafiamy na \u015blady \u201ePodlasia\u201d, gdy przegl\u0105damy protoko\u0142y rewizji (\u201eprzeszuka\u0144\u201d) u wielu os\u00f3b. 6 wrze\u015bnia 1983 r. KO ps. \u201eTadeusz\u201d zam. w Bia\u0142ej Podlaskiej otrzyma\u0142 informacj\u0119, \u017ce w Wisznicach, w obecno\u015bci I sekretarza KG PZPR, podczas dyskusji \u201ena tematy sytuacji politycznej w kraju\u201d jedna z os\u00f3b o\u015bwiadczy\u0142a, \u017ce w Wisznicach ukaza\u0142 si\u0119 biuletyn \u201ePodlasie\u201d. Z rozmowy tej wynika\u0142o, \u017ce dostarczony zosta\u0142 z ZPW \u201eBiawena\u201d z Bia\u0142ej Podlaskiej. Inna osoba uczestnicz\u0105ca w dyskusji twierdzi\u0142a, \u017ce czyta\u0142a i zapami\u0119ta\u0142a tre\u015bci dotycz\u0105ce kolejarzy z RDKP w Ma\u0142aszewiczach<a href=\"#_ftn52\" name=\"_ftnref52\">[52]<\/a>. Ponadto z planu dzia\u0142a\u0144 operacyjnych sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. \u201eKonspiracja\u201d wszcz\u0119tej na okoliczno\u015b\u0107 kolporta\u017cu ulotek i \u201eS\u0142owa Podziemnego\u201d w Bia\u0142ej Podlaskiej wynika, \u017ce w 1983 r. w \u201eprzybli\u017conych punktach miasta\u201d rozprowadzane by\u0142o pismo \u201ePodlasie\u201d<a href=\"#_ftn53\" name=\"_ftnref53\">[53]<\/a>. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, i\u017c w r\u00f3\u017cnych dokumentach aparatu bezpiecze\u0144stwa przewija si\u0119 w\u0105tek wydawania \u201ePodlasia\u201d. Z pismem zwi\u0105zany jest jeszcze jeden bardzo istotny w\u0105tek, a mianowicie funkcjonowanie \u2013 przynajmniej przez pewien okres \u2013 podziemnego Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Tymczasowego Komitetu NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska. Kwestia ta \u2013 sk\u0105din\u0105d podstawowa w perspektywie wskazania na skuteczno\u015b\u0107 podj\u0119tej pracy podziemnej w Bia\u0142ej Podlaskiej \u2013 w \u015bwietle zachowanych dokument\u00f3w nie jest mo\u017cliwa do wyja\u015bnienia. Pozostajemy jedynie przy informacji jedno\u017ar\u00f3d\u0142owej. Do sprawy tej nie odnios\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c osoby z Bia\u0142ej Podlaskiej, kt\u00f3re po latach zdecydowa\u0142y si\u0119 na z\u0142o\u017cenie relacji ze swojej \u00f3wczesnej pracy. W tej sytuacji nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce osoby zaanga\u017cowane w wydawanie pism podziemnych uczestniczy\u0142y jednocze\u015bnie w inicjatywie powo\u0142ania podziemnej struktury Zwi\u0105zku. Wydawanie pism by\u0142o najbardziej spektakularnym, materializowanym znakiem tych\u017ce struktur. Pisz\u0105cy niniejsze, gdy w l. 2012-2013 gromadzi\u0142 materia\u0142y do monografii <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego w latach 1980-1989<\/em>, spotyka\u0142 si\u0119 z argumentami pochodz\u0105cymi od os\u00f3b zaanga\u017cowanych w prac\u0119 Solidarno\u015bci bialskiej, \u017ce pisma te by\u0142y \u201edzie\u0142em aparatu bezpiecze\u0144stwa\u201d. Owszem, fakty takie mia\u0142y miejsce w praktyce S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, ale j\u0119zyk tych pism by\u0142 zdecydowanie inny, wyra\u017anie \u201ewytonowany\u201d, pokr\u0119tny.\u00a0<\/p>\n<p>Od grudnia 1982 r. do listopada 1983 r. z cz\u0119stotliwo\u015bci\u0105 co miesi\u0105c, co dwa, trzy miesi\u0105ce ukazywa\u0142o si\u0119 podziemne pismo \u201ePodlasie\u201d, powielane metod\u0105 sitodruku. Prowadzone by\u0142o profesjonalnie, z umiej\u0119tno\u015bci\u0105 przygotowywania od strony edytorskiej, podobnie zasad prowadzenia pracy tajnej. Wielka strata, \u017ce nie uda\u0142o si\u0119 zachowa\u0107 wydanych numer\u00f3w pism. Okres wydawania ich nie by\u0142 d\u0142ugi. Niezale\u017cnie od tego, jak d\u0142ugo ukazywa\u0142y si\u0119 te periodyki, pozostaj\u0105 jednym z najwa\u017cniejszych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 bialskiego <em>liberum conspiro<strong>,<\/strong> <\/em>istotnym rysem dzia\u0142alno\u015bci podziemnej. Powt\u00f3rzmy, \u017ce pismo by\u0142o prowadzone na znakomitym poziomie. Zdecydowanie nale\u017cy odst\u0105pi\u0107 od sugestii, \u017ce by\u0142y to \u201epodrzutki SB\u201d.<\/p>\n<p>Numer 9 \u201ePodlasia\u201d wydany zosta\u0142 przed wizyt\u0105 Ojca \u015awi\u0119tego w Ojczy\u017anie. Redakcja pisma, w imieniu cz\u0142onk\u00f3w Solidarno\u015bci, przesy\u0142a\u0142a papie\u017cowi \u201ewyrazy g\u0142\u0119bokiej czci i oddania\u201d. Podkre\u015bla\u0142a: \u201eudr\u0119czone spo\u0142ecze\u0144stwo czeka na spotkanie z Tob\u0105. Potrzebuje go dzi\u015b bardziej ni\u017c kiedykolwiek. Liczymy, \u017ce to spotkanie umocni w nas nadziej\u0119, wiar\u0119 i mi\u0142o\u015b\u0107: fundamenty ideowe naszego ruchu, z kt\u00f3rego wyro\u015bli\u015bmy i kt\u00f3rym pragniemy pozosta\u0107 wierni\u201d<a href=\"#_ftn54\" name=\"_ftnref54\">[54]<\/a>. Redakcja z Ojcem \u015awi\u0119tym \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 w modlitwie za \u201edusze\u201d ofiar stanu wojennego, za wi\u0119zionych, wcielonych do wojska, represjonowanych. \u201eB\u0119dziemy si\u0119 z Tob\u0105 modlili za naszych prze\u015bladowc\u00f3w, aby zrozumieli, \u017ce droga przemocy i k\u0142amstwa jest zgubna dla Polski (\u2026). B\u0119dziemy si\u0119 z Tob\u0105 modlili za nas samych, aby nienawi\u015b\u0107 nie mia\u0142a do nas dost\u0119pu\u201d. Prowadz\u0105cy pismo przyjmowali Ruch Solidarno\u015bci za \u201erewolucj\u0119 ducha, skierowan\u0105 na tworzenie nowych warto\u015bci\u201d. Na tej drodze niezb\u0119dna jest si\u0142a ducha, by pozwoli\u0142a trwa\u0107. \u201eNie zepchn\u0105 nas z tej drogi prze\u015bladowania, kt\u00f3rych do\u015bwiadczamy. Wytrzymamy t\u0119 pr\u00f3b\u0119. Uczynimy Polsk\u0119 krajem stabilnym, demokratycznym i praworz\u0105dnym, gdzie nie b\u0119dzie deptana godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka i narodu. Takie s\u0105 zamiary pokolenia Solidarno\u015bci\u201d<a href=\"#_ftn55\" name=\"_ftnref55\">[55]<\/a>. Ile\u017c trzeba by\u0142o mie\u0107 wiary w sens podejmowanych dzia\u0142a\u0144, by z tak\u0105 nadziej\u0105 patrze\u0107 w przysz\u0142o\u015b\u0107 i wierzy\u0107 w zmian\u0119 sytuacji w kraju. \u201eB\u0119dziemy czeka\u0107 na Ciebie, Ojcze \u015awi\u0119ty, na wszystkich szlakach Twojej pielgrzymki w Ojczy\u017anie\u201d<a href=\"#_ftn56\" name=\"_ftnref56\">[56]<\/a>. Papie\u017c-Polak by\u0142 niekwestionowanym autorytetem, a r\u00f3wnocze\u015bnie powiernikiem najtrudniejszych spraw. Poni\u017cej tego tekstu zamieszczone zosta\u0142o <em>O\u015bwiadczenie Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ Solidarno\u015b\u0107<\/em>. Podkre\u015blono w nim, \u017ce z rado\u015bci\u0105 czekaj\u0105 na papie\u017ca miliony Polak\u00f3w zrzeszonych w Solidarno\u015bci. Sygnatariusze o\u015bwiadczenia podkre\u015blili, \u017ce nigdy celem Zwi\u0105zku nie by\u0142y zamieszki uliczne<a href=\"#_ftn57\" name=\"_ftnref57\">[57]<\/a>. Win\u0119 za nie ponosi w\u0142adza, kt\u00f3ra \u201eje prowokuje\u201d. Wizyta papie\u017ca nie mo\u017ce by\u0107 wykorzystywana do szanta\u017cowania spo\u0142ecze\u0144stwa \u201egro\u017ab\u0105 jej odwo\u0142ania\u201d.<\/p>\n<p>W okresie Solidarno\u015bci podziemnej na \u0142amach wydawanych pism zamieszczano refleksje ks. Stefana Wyszy\u0144skiego z okresu jego uwi\u0119zienia, zw\u0142aszcza zapisan\u0105 17 stycznia 1954 r., gdy b\u0119d\u0105c w Koma\u0144czy, pisa\u0142 o wronie, kt\u00f3ra usiad\u0142a na wysokiej jodle. Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, pozakonstytucyjny organ, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 stan wojenny, powszechnie by\u0142 nazywany WRON-\u0105. Wydawane by\u0142y ulotki z has\u0142em \u201eWRONa skona\u201d, \u201eWRON za Don\u201d, \u201eWRONa OR\u0141A nie pokona\u201d, \u201eWRONa OR\u0141A nie pokona \u2013 My nie pokonani\u201d. Wykonywane by\u0142y ulotki z czarn\u0105 wron\u0105, z kt\u00f3rej, po przetr\u0105ceniu pa\u0142k\u0105 milicyjn\u0105, wypada\u0142y pi\u00f3ra<strong>.<\/strong> Has\u0142a te malowano na p\u0142otach, \u015bcianach budynk\u00f3w, przystankach autobusowych, jezdniach. Jednej z pie\u015bni obozowych (z Obozu dla Internowanych) nadano tytu\u0142 <em>Zielona wrona<\/em>. Nagranie z Obozu przekazane zosta\u0142o do Radia Wolna Europa, kt\u00f3re emitowa\u0142o je w audycjach kierowanych do kraju. Utw\u00f3r wykonywany by\u0142 przez internowanych, wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych i podczas spotka\u0144 towarzyskich. Niezale\u017cna Oficyna Wydawnicza \u201eNowa\u201d wyda\u0142a kaset\u0119 z utworami obozowymi, a w\u015br\u00f3d nich zamie\u015bci\u0142a t\u0119 pie\u015b\u0144. To po ten motyw postanowi\u0142a si\u0119gn\u0105\u0107 redakcja \u201ePodlasia\u201d, zamieszczaj\u0105c fragment rozwa\u017ca\u0144 ks. Kardyna\u0142a<a href=\"#_ftn58\" name=\"_ftnref58\">[58]<\/a>.<\/p>\n<p>Druga strona tego numeru pisma po\u015bwi\u0119cona zosta\u0142a rozwa\u017caniom na temat sytuacji politycznej w Bia\u0142ej Podlaskiej. Przyj\u0119to konwencj\u0119 rozmowy redakcyjnej, podczas kt\u00f3rej wymieniano uwagi o przebiegu obchod\u00f3w 1 maja 1983 r. Strona Solidarno\u015bci na ten dzie\u0144 zam\u00f3wi\u0142a Msz\u0119 \u015bw. w ko\u015bciele pw. \u015aw. Antoniego, w\u0142adze re\u017cimowe przygotowa\u0142y poch\u00f3d. W Liturgii uczestniczy\u0142o zdecydowanie mniej os\u00f3b, ale do \u015bwi\u0105tyni przyszli ci, kt\u00f3rzy kierowali si\u0119 wolnym wyborem, zaakcentowaniem istnienia \u201eniezale\u017cnego ruchu zwi\u0105zkowego w naszym mie\u015bcie i na Podlasiu\u201d. Natomiast do udzia\u0142u w manifestacji zmuszano, stosuj\u0105c powszechnie naciski, gro\u017aby, szanta\u017ce, nakaz \u201epartyjny\u201d<a href=\"#_ftn59\" name=\"_ftnref59\">[59]<\/a>.<\/p>\n<p>Na stronie pierwszej 10 numeru \u201ePodlasia\u201d zamieszczony zosta\u0142 fragment kazania Jana Paw\u0142a II, wyg\u0142oszonego w 1983 r. w Katowicach, w cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych i pracy ludzkiej. Ojciec \u015awi\u0119ty odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do tre\u015bci zawartych w swojej encyklice <em>Laborem exercens<\/em> i wypowiedzi ze stycznia 1981 r. skierowanej do delegacji Solidarno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0105\u0142 w Watykanie. Przypomina\u0142, \u017ce zadaniem zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych jest obrona interes\u00f3w bytowych ludzi pracy \u201ewe wszystkich dziedzinach, w kt\u00f3rych dochodz\u0105 do g\u0142osu\u201d ich\u00a0 uprawnienia. Organizacje przyjmowa\u0142 za nieodzowny sk\u0142adnik \u017cycia spo\u0142ecznego, \u201ezw\u0142aszcza w nowoczesnych spo\u0142ecze\u0144stwach uprzemys\u0142owionych\u201d<a href=\"#_ftn60\" name=\"_ftnref60\">[60]<\/a>. Podnosi\u0142, \u017ce nie tylko pracownicy przemys\u0142u tworz\u0105 tego rodzaju zwi\u0105zki. S\u0142u\u017c\u0105 one do zabezpieczenia uprawnie\u0144 dla przedstawicieli ka\u017cdego zawodu, w tym rolnik\u00f3w i pracownik\u00f3w umys\u0142owych. Pa\u0144stwo nie nadaje prawa do zrzeszania si\u0119, jest ono wrodzone, nadane przez Stw\u00f3rc\u0119, \u201ekt\u00f3ry uczyni\u0142 cz\u0142owieka istot\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Od Stw\u00f3rcy pochodzi spo\u0142eczny charakter d\u0105\u017ce\u0144 ludzkich, potrzeba zespolenia si\u0119 i jednoczenia si\u0119 jednych z drugimi\u201d<a href=\"#_ftn61\" name=\"_ftnref61\">[61]<\/a>. Cz\u0142owiek pracuj\u0105c, jest nie tylko \u201enarz\u0119dziem produkcji\u201d, ale przede wszystkim podmiotem w procesie wytwarzania. Przez swoj\u0105 prac\u0119 staje si\u0119 wsp\u00f3\u0142gospodarzem warsztatu pracy, procesu pracy, jej wytwor\u00f3w i podzia\u0142u. W tym tkwi sens pracy ludzkiej.\u00a0 Wskazywa\u0142, \u017ce wszcz\u0119ty proces przemian w Polsce \u201eposiada g\u0142\u0119boki sens moralny\u201d<a href=\"#_ftn62\" name=\"_ftnref62\">[62]<\/a>. Mo\u017ce on zosta\u0107 rozwi\u0105zany jedynie drog\u0105 dialogu, do kt\u00f3rego Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Polsce nieustannie wzywa\u0142. Dob\u00f3r tre\u015bci do podziemnego pisma Solidarno\u015bci walcz\u0105cej o prawo do niezale\u017cnego zwi\u0105zku nie by\u0142 przypadkowy. Zosta\u0142 on \u015bwiadomie dobrany przez odwo\u0142anie si\u0119 do autorytetu nauczania Jana Paw\u0142a II.<\/p>\n<p>Z tymi tre\u015bciami koresponduje <em>Kilka refleksji w zwi\u0105zku z pobytem Papie\u017ca,<\/em> podpisanych imieniem Maryla. Autor\/Autorka odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do przekazanych nauk Jana Paw\u0142a II, akcentuje, \u017ce w walce o inn\u0105 Polsk\u0119 Solidarno\u015b\u0107 nie jest sama. Otrzyma\u0142a pot\u0119\u017cne wsparcie ze strony Ko\u015bcio\u0142a. Ojciec \u015awi\u0119ty przyjecha\u0142 do Polski, aby przynie\u015b\u0107 nadziej\u0119, \u201ekt\u00f3rej nikt nam nie odbierze\u201d, przypomnia\u0142, \u017ce jeste\u015bmy \u201ewielkim Narodem\u201d i mamy prawo do wolno\u015bci<a href=\"#_ftn63\" name=\"_ftnref63\">[63]<\/a>. \u201eNasz Rodak, G\u0142owa Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, a dla wierz\u0105cych Zast\u0119pca Chrystusa na Ziemi, upomnia\u0142 si\u0119 o nas i wzi\u0105\u0142 nas pod swoj\u0105 obron\u0119. To by\u0142o jasne dla wszystkich, od powitania na Ok\u0119ciu do po\u017cegnania w Balicach \u2013 Ojciec \u015aw. rozmawia\u0142 z w\u0142adzami grzecznie, ale przyjecha\u0142 do nas, nie do nich\u201d<a href=\"#_ftn64\" name=\"_ftnref64\">[64]<\/a>. Ojciec \u015awi\u0119ty, \u201ejak Chrystus\u201d, przyszed\u0142 do nas, strudzonych, cierpi\u0105cych, prze\u015bladowanych dla sprawiedliwo\u015bci, upadaj\u0105cych pod ci\u0119\u017carem krzy\u017ca. \u201ePrzyszed\u0142 do nas, przynosz\u0105c Nadziej\u0119, kt\u00f3rej nikt nam nie odbierze. Powiedzia\u0142 g\u0142o\u015bno w kierunku Wschodu, \u017ce jeste\u015bmy wielkim Narodem i mamy prawo do wolno\u015bci, do zwyci\u0119stwa. Powiedzia\u0142 g\u0142o\u015bno w kierunku Zachodu, \u017ce pomoc dla nas nie jest \u0142ask\u0105, ale obowi\u0105zkiem, bo Zach\u00f3d wobec nas zawini\u0142\u201d<a href=\"#_ftn65\" name=\"_ftnref65\">[65]<\/a>. Przyjecha\u0142 zw\u0142aszcza do tych, kt\u00f3rzy nie mogli si\u0119 z Nim spotka\u0107: chorych, wi\u0119zionych, \u201edo mieszka\u0144c\u00f3w Gda\u0144ska i Gdyni, gdzie Mu nie pozwolono pojecha\u0107\u201d<a href=\"#_ftn66\" name=\"_ftnref66\">[66]<\/a>. Maryla zaznaczy\u0142a, \u017ce \u201eCzekaj\u0105 nas czasy ci\u0119\u017ckie i trudne. Czekaj\u0105 nas czasy pracy i niedostatku, prze\u015bladowa\u0144 i k\u0142amstw, opluwaj\u0105ce nas ze wszystkich stron. Niekt\u00f3rych z nas czeka wi\u0119zienie, pa\u0142y zomowc\u00f3w, mo\u017ce nawet \u015bmier\u0107\u201d<a href=\"#_ftn67\" name=\"_ftnref67\">[67]<\/a>. Papie\u017c o tym wie, dlatego w Krakowie powt\u00f3rzy\u0142 swoje s\u0142owa z 1979 r.: \u201eMusimy by\u0107 mocni, drodzy bracia i siostry, t\u0105 moc\u0105, kt\u00f3r\u0105 daje wiara. Musicie by\u0107 wierni. Dzi\u015b tej mocy bardziej nam trzeba ni\u017c w jakiejkolwiek epoce dziej\u00f3w. Musicie by\u0107 mocni moc\u0105 nadziei\u201d<a href=\"#_ftn68\" name=\"_ftnref68\">[68]<\/a>. Maryla zaznaczy\u0142a wprost, \u017ce przed Polakami jeszcze d\u0142uga droga do wolnej Polski, ale historyczne wyzwanie nale\u017cy podj\u0105\u0107, bo zostanie ono zwie\u0144czone sukcesem. W tym numerze zamieszczony zosta\u0142 d\u0142u\u017cszy tekst o wojnie z krzy\u017cami, prowadzonej przez w\u0142adze w Bia\u0142ej Podlaskiej (powr\u00f3cimy do tej kwestii w dalszej cz\u0119\u015bci pracy). W informacjach o ofiarach stanu wojennego redakcja przypomnia\u0142a o pierwszej rocznicy tragicznej \u015bmierci Wojciecha Cieleckiego z Bia\u0142ej Podlaskiej<a href=\"#_ftn69\" name=\"_ftnref69\">[69]<\/a>. Zosta\u0142 \u015bmiertelnie postrzelony 2 kwietnia 1982 r. przez pijanych \u017co\u0142nierzy, wys\u0142anych do patrolowania ulic w mie\u015bcie<a href=\"#_ftn70\" name=\"_ftnref70\">[70]<\/a>. Autor tego tekstu wskaza\u0142 na inne przyk\u0142ady pobicia niewinnych os\u00f3b, kt\u00f3re nie ponios\u0142y \u017cadnej odpowiedzialno\u015bci. Na stronie 6. tego numeru pisma zamieszczone zosta\u0142y informacje o tworzeniu \u201ewronich zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych\u201d na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego<a href=\"#_ftn71\" name=\"_ftnref71\">[71]<\/a>. Niestety, zapisywa\u0142y si\u0119 do nich tak\u017ce osoby nale\u017c\u0105ce do Solidarno\u015bci. Anonimowy autor \u201enowych dzia\u0142aczy\u201d wymieni\u0142 z imienia i nazwiska.<\/p>\n<p>Na \u0142amach nr 11 \u201ePodlasia\u201d zamieszczone zosta\u0142o o\u015bwiadczenie Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Tymczasowego Komitetu NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska w trzeci\u0105 rocznic\u0119 podpisania porozumie\u0144 sierpniowych. Jest to pierwszy zachowany dokument tej struktury podziemnej. Pytaniem otwartym pozostaje, przez jaki okres funkcjonowa\u0142a i ile os\u00f3b by\u0142o z ni\u0105 zwi\u0105zanych. Na to pytanie najprawdopodobniej nigdy nie otrzymamy odpowiedzi. Mo\u017cemy zak\u0142ada\u0107, \u017ce tworzy\u0142y j\u0105 osoby zwi\u0105zane z wydawaniem pisma. W opublikowanym stanowisku MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 \u201esolidaryzuje si\u0119\u201d z przyj\u0119tym stanowiskiem Tymczasowej Krajowej Komisji NSZZ Solidarno\u015b\u0107 i z kierownictwem NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Regionu Gda\u0144skiego w sprawie apelu o podj\u0119cie przez w\u0142adze rozm\u00f3w z Lechem Wa\u0142\u0119s\u0105. R\u00f3wnocze\u015bnie apeluje, by rocznic\u0119 podpisania um\u00f3w spo\u0142ecznych z sierpnia 1980 r. zaznaczy\u0107 poprzez wstrzymanie si\u0119 od zakupu prasy \u201eoficjalnej\u201d w dniach 30 i 31 sierpnia, rezygnacj\u0119 z korzystania z kina w tych dniach i bojkot komunikacji miejskiej 31 sierpnia w godz. 14-16<a href=\"#_ftn72\" name=\"_ftnref72\">[72]<\/a>. Kolejne o\u015bwiadczenie MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska zosta\u0142o zamieszczone w numerze 12 z 1listopada 1983 r. w zwi\u0105zku z przyznaniem Lechowi Wa\u0142\u0119sie Pokojowej Nagrody Nobla. Nagroda ta zosta\u0142a tak\u017ce przyj\u0119ta jako wyraz poparcia dla ca\u0142ego ruchu Solidarno\u015bci<a href=\"#_ftn73\" name=\"_ftnref73\">[73]<\/a>. Mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce struktur\u0119 MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska i \u015brodowisko wydawania \u201ePodlasia\u201d tworzy\u0142y te same osoby, i stanowi\u0142y raczej w\u0105ski kr\u0105g wtajemniczonych.<\/p>\n<p>W numerze 11 opublikowany zosta\u0142 <em>Protok\u00f3\u0142 porozumienia zawartego przez Komisj\u0119 Rz\u0105dow\u0105 i Mi\u0119dzyzak\u0142adowy Komitet Strajkowy w dniu 31 sierpnia 1980 roku w Stoczni Gda\u0144skiej<\/em><a href=\"#_ftn74\" name=\"_ftnref74\">[74]<\/a>. Zaj\u0105\u0142 on po\u0142ow\u0119 zawarto\u015bci numeru, ale powt\u00f3rzenie jego tre\u015bci w mrocznym okresie 1983 r. mia\u0142o g\u0142\u0119boki sens, wszak zapisy owego porozumienia wyznacza\u0142y przestrze\u0144 sporu o Polsk\u0119. Uzupe\u0142nieniem <em>Protoko\u0142u<\/em> s\u0105 refleksje w trzeci\u0105 rocznic\u0119 porozumie\u0144 sierpniowych. Autor, r\u00f3wnie\u017c podpisuj\u0105cy si\u0119 imieniem Maryla, wskazuje na ich historyczne znaczenie. Najpierw wzbudzi\u0142y w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w ogromne nadzieje, zwr\u00f3ci\u0142y na Polsk\u0119 oczy ca\u0142ego \u015bwiata. Jednak sedno tych tre\u015bci tkwi w drugiej cz\u0119\u015bci refleksji. Oto po 13 grudnia w polskie serca wdar\u0142y si\u0119 \u201epesymizm i rozpacz\u201d. Wzorem okres\u00f3w popowstaniowych \u201es\u0142yszymy ci\u0105gle wok\u00f3\u0142, \u017ce nie by\u0142o warto, \u017ce zad\u0142awi\u0105, \u017ce czeka nas g\u0142\u00f3d i n\u0119dza i wieczna niewola\u201d<a href=\"#_ftn75\" name=\"_ftnref75\">[75]<\/a>. Autor swoje refleksje snuje od \u201epotopu\u201d szwedzkiego z 1655 r. poprzez kolejne zrywy niepodleg\u0142o\u015bciowe. \u201eTo prawda \u2013 konstatuje \u2013 \u017ce jest nam bardzo ci\u0119\u017cko. Sytuacj\u0119 gospodarcz\u0105 mamy fataln\u0105 i \u017caden cud tu si\u0119 nie zdarzy. W\u0142adze nie przeprowadz\u0105 \u017cadnej prawdziwej reformy i dobrze o tym wiedz\u0105\u201d<a href=\"#_ftn76\" name=\"_ftnref76\">[76]<\/a>. Powsta\u0142a Solidarno\u015b\u0107 i Polacy \u0142udzili si\u0119, \u017ce z tymi w\u0142adzami mo\u017cna b\u0119dzie \u201edogada\u0107 si\u0119\u201d. To by\u0142o \u201ez\u0142udzenie\u201d, \u201enaiwno\u015b\u0107\u201d, w\u0142adze porozumienie podpisa\u0142y ze strachu, \u201eoni si\u0119 nas boj\u0105. Boj\u0105 si\u0119 nas wi\u0119cej ni\u017c my ich (\u2026) ze strachu rozpocz\u0119li wojn\u0119 z w\u0142asnym narodem. Ze strachu rzucili na nas wojsko i ZOMO. Pa\u0142ki i gazy, internowanie najlepszych spo\u015br\u00f3d nas, aresztowania i wyroki, zwolnienia z pracy, walka z aktorami i literatami, ze starymi kobietami \u015bpiewaj\u0105cymi wok\u00f3\u0142 kwietnych krzy\u017cy\u201d<a href=\"#_ftn77\" name=\"_ftnref77\">[77]<\/a>. Koniec tej w\u0142adzy \u2013 podnosi autor \u2013 jest bliski \u201eOni si\u0119 ci\u0105gle boj\u0105 \u2013 boj\u0105 si\u0119 nas, boj\u0105 si\u0119 Rosji, boj\u0105 si\u0119 zachodu i siebie wzajemnie. Siedz\u0105 na ga\u0142\u0119zi drzewa, kt\u00f3rego pie\u0144 jest spr\u00f3chnia\u0142y i wkr\u00f3tce runie (\u2026) jedyne co im pozosta\u0142o to pa\u0142ki i czo\u0142gi. Ale ani pa\u0142ki ani czo\u0142gi nie odrodz\u0105 spr\u00f3chnia\u0142ego pnia\u201d<a href=\"#_ftn78\" name=\"_ftnref78\">[78]<\/a>. Jest to tekst wpisuj\u0105cy si\u0119 w filozofi\u0119 narodu, odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 nie tylko do racji historycznych, ale uruchamiaj\u0105cy ca\u0142\u0105 przestrze\u0144 odniesie\u0144 emocjonalnych, wa\u017cnych w warunkach \u00f3wczesnej pracy podziemnej, gdy wok\u00f3\u0142 \u201ezapanowa\u0142\u201d strach i zw\u0105tpienie, \u201ekonszachty\u201d z w\u0142adz\u0105, kt\u00f3ra ju\u017c bez ukrywania intencji wype\u0142nia\u0142a \u201emandat Kremla\u201d. Ten podziemny a zapomniany g\u0142os bialskiego Reytana jawi si\u0119 jako rys szczeg\u00f3lny (w 2024 r. tego numeru \u201ePodlasia\u201d nie ma w zbiorach bialskich instytucji kultury). \u00a0\u00a0<\/p>\n<p>Na pierwszej stronie 12 numeru \u201ePodlasia\u201d redakcja zamie\u015bci\u0142a uwzgl\u0119dnione ju\u017c o\u015bwiadczenie Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Tymczasowego Komitetu NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska z 10 pa\u017adziernika 1983 r. w zwi\u0105zku z przyznaniem Lechowi Wa\u0142\u0119sie Pokojowej Nagrody Nobla. Poni\u017cej umieszczono o\u015bwiadczenie Zbigniewa Bujaka, r\u00f3wnie\u017c dotycz\u0105ce przyznanej nagrody noblowskiej<a href=\"#_ftn79\" name=\"_ftnref79\">[79]<\/a>. Redakcja pisma zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 do swoich czytelnik\u00f3w z apelem o nadsy\u0142anie informacji do wykorzystania na \u0142amach pisma<a href=\"#_ftn80\" name=\"_ftnref80\">[80]<\/a>. Tematyk\u0119 interesuj\u0105cych redakcj\u0119 informacji podzielono na grupy tematyczne. Zgodnie z t\u0105 instrukcj\u0105 nale\u017ca\u0142o zbiera\u0107 wiadomo\u015bci dotycz\u0105ce przejaw\u00f3w oporu spo\u0142ecznego: o akcjach protestacyjnych, strajkach, demonstracjach, akcjach ulotkowych, zbiorowych wyst\u0105pieniach, petycjach, obchodach rocznic. Kolejn\u0105 grup\u0105 informacji mia\u0142y by\u0107 dotycz\u0105ce represji, w tym: aresztowa\u0144, zatrzyma\u0144, rewizji, zwolnie\u0144 z pracy, usuni\u0119cia ze szk\u00f3\u0142, obni\u017cenia wynagrodzenia, zastraszania. W ramach organizowanej dzia\u0142alno\u015bci nale\u017ca\u0142o zwraca\u0107 uwag\u0119 na: dzia\u0142alno\u015b\u0107 kolporta\u017cow\u0105, wykazy publikacji, zakres organizowanej pomocy, wyst\u0119py aktor\u00f3w, odczyty. Za wa\u017cne informacje redakcja uwa\u017ca\u0142a te, kt\u00f3re dotyczy\u0142y sytuacji w zak\u0142adach pracy, czyli nastroj\u00f3w w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w, dzia\u0142alno\u015bci dyrekcji, samorz\u0105d\u00f3w, zakresu dzia\u0142alno\u015bci PZPR, o rozwoju \u201ewronich\u201d zwi\u0105zk\u00f3w. Ze \u015brodowisk zamieszkania nale\u017ca\u0142o zwraca\u0107 uwag\u0119 na sytuacj\u0119 ludno\u015bci, zaopatrzenie, opiek\u0119 zdrowotn\u0105, socjaln\u0105, przejawy korupcji w aparacie pa\u0144stwowym, politycznym, represyjnym, na kl\u0119ski \u017cywio\u0142owe<strong> , <\/strong>na inne wa\u017cne informacje<a href=\"#_ftn81\" name=\"_ftnref81\">[81]<\/a>. Celem pozyskiwania informacji redakcja zaleca\u0142a docieranie do biuletyn\u00f3w partyjnych, opracowa\u0144, przesy\u0142anie pozyskiwanych materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych. Przekazywane informacje powinny zosta\u0107 sprawdzone, napisane pismem czytelnym, zbierane i przekazywane regularnie<a href=\"#_ftn82\" name=\"_ftnref82\">[82]<\/a>.<\/p>\n<p>Redakcja pisma podnosi\u0142a, \u017ce w systemie totalitarnym \u201eka\u017cda dzia\u0142alno\u015b\u0107 niezale\u017cna zwi\u0105zana jest z niebezpiecze\u0144stwem wpadki. Prowadz\u0105c dzia\u0142alno\u015b\u0107 w strukturach Solidarno\u015bci musimy wiedzie\u0107 jak zachowa\u0107 si\u0119 na wypadek \u00bbkontaktu\u00ab z SB, aby nie narazi\u0107 si\u0119 na drako\u0144ski wyrok i nie obci\u0105\u017cy\u0107 swoimi zeznaniami \u2013 czy jak twierdz\u0105 SB-cy wyja\u015bnieniami \u2013 innych\u201d<a href=\"#_ftn83\" name=\"_ftnref83\">[83]<\/a>. Z my\u015bl\u0105 o takich sytuacjach redakcja wybra\u0142a i zamie\u015bci\u0142a fragmenty porad zaczerpni\u0119tych z <em>Ma\u0142ego Konspiratora<\/em>. Oto porada pierwsza:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Je\u017celi zetkn\u0105\u0142e\u015b si\u0119 z SB po raz pierwszy, nie jeste\u015b jeszcze cz\u0142owiekiem z tzw. przesz\u0142o\u015bci\u0105 polityczn\u0105, a szczeg\u00f3lnie w sytuacji gdy zosta\u0142e\u015b z\u0142apany przypadkiem, jedynie z dowodem przest\u0119pstwa \u2013 najlepsza strategia dla ciebie \u2013 to udawanie g\u0142upiego. Twoja opowie\u015b\u0107 wcale nie musi by\u0107 obliczona na przekonanie urz\u0119du, \u017ce jeste\u015b niewinny. Musi by\u0107 jedynie prawdopodobna i musisz si\u0119 jej konsekwentnie trzyma\u0107. \u015aledczy wie oczywi\u015bcie, \u017ce twoje t\u0142umaczenie jest bzdur\u0105. Ale c\u00f3\u017c, ty si\u0119 tej bzdury konsekwentnie trzymaj. I to jest twoja szansa<a href=\"#_ftn84\" name=\"_ftnref84\">[84]<\/a>.<\/em><\/p>\n<p>S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa tworzy\u0142a \u201emit\u201d posiadania wszelkich informacji o zatrzymanym (cz\u0119sto przypadkowo). Nie mo\u017cna w takich sytuacjach wpada\u0107 w panik\u0119 \u2013 podnosi autor porady \u2013 wierzy\u0107 funkcjonariuszowi SB, st\u0105d rada wymy\u015blania \u201ewizji\u201d, pokr\u0119tnej, ale wiarygodnej<a href=\"#_ftn85\" name=\"_ftnref85\">[85]<\/a>. Inna by\u0142a sytuacja w przypadku wyst\u0119puj\u0105cego w charakterze podejrzanego. W\u00f3wczas najlepszym rozwi\u0105zaniem by\u0142a odmowa sk\u0142adania zezna\u0144.<\/p>\n<p>W zwi\u0105zku ze zbli\u017caj\u0105cymi si\u0119 wyborami do rad narodowych (w 1984 r.) i Sejmu PRL (w 1985 r.) redakcja rozpocz\u0119\u0142a zamieszczanie cyklu tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych wyborom. Ju\u017c na samym pocz\u0105tku autor wskazuje, \u017ce wybory funkcjonuj\u0105 w demokracjach zachodnich, w Polsce odpowiednim s\u0142owem powinno by\u0107 \u201enominacja\u201d (wszak przed wyborami wiadomo by\u0142o, kto zostanie wybrany). W Polsce wybory nie mia\u0142y nic wsp\u00f3lnego z instytucj\u0105 wolnego wy\u0142aniania reprezentacji r\u00f3\u017cnych si\u0142 spo\u0142ecznych. By\u0142y one przeprowadzane pod dyktando w\u0142adzy, przy jednej li\u015bcie wyborczej. W farsie wyborczej nie nale\u017ca\u0142o uczestniczy\u0107. Dlaczego zatem frekwencja wyborcza ci\u0105gle by\u0142a taka wysoka? Przes\u0105dza\u0142y o tym przystosowanie i serwilizm rodak\u00f3w<a href=\"#_ftn86\" name=\"_ftnref86\">[86]<\/a>. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce w dekadzie lat 80. w\u0142adze mia\u0142y ju\u017c k\u0142opoty z przeprowadzeniem wybor\u00f3w. W tej cz\u0119\u015bci kraju wybory do rad narodowych w 1984 r. nale\u017ca\u0142o powt\u00f3rzy\u0107 w pi\u0119ciu okr\u0119gach wyborczych na terenie gmin: Garb\u00f3w, W\u0105wolnica i Poniatowa<a href=\"#_ftn87\" name=\"_ftnref87\">[87]<\/a>. Natomiast na terenie gminy Fajs\u0142awice musia\u0142 zosta\u0107 uwzgl\u0119dniony protest wyborczy na okoliczno\u015b\u0107 fa\u0142szowania wybor\u00f3w<a href=\"#_ftn88\" name=\"_ftnref88\">[88]<\/a>. Redakcja \u201ePodlasia\u201d wskazywa\u0142a na rzeczywiste powody zak\u0142adania \u015brodowiskowych i zak\u0142adowych ogniw Patriotycznej Rady Odrodzenia Narodowego, fasadowego forum wspieraj\u0105cego w\u0142adze re\u017cimowe<a href=\"#_ftn89\" name=\"_ftnref89\">[89]<\/a>. Na \u0142amach pisma podawano nazwisko, zajmowane stanowisko w miejscu pracy<a href=\"#_ftn90\" name=\"_ftnref90\">[90]<\/a>. PRON pejoratywnie nazywany by\u0142 \u201ePRONciem\u201d. S\u0142owo to u\u017cywane by\u0142o w napisach na jezdniach, przystankach autobusowych, ogrodzeniach, \u015bcianach budynk\u00f3w. Aby \u0142atwiej i szybciej sporz\u0105dzi\u0107 napis, przygotowywane by\u0142y matryce. Wystarczy\u0142o podej\u015b\u0107 do danego obiektu i odcisn\u0105\u0107 negatyw. Zawarto\u015b\u0107 12 numeru \u201ePodlasia\u201d zamyka metaforyczny, bo odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do podziemia, utw\u00f3r Jacka Kaczmarskiego <em>G\u00f3rnicy<\/em><a href=\"#_ftn91\" name=\"_ftnref91\">[91]<\/a>.<\/p>\n<p>Niezwykle wa\u017cnym numerem pisma jest \u201ePodlasie. Wydanie specjalne\u201d z 15 kwietnia 1983 r. (aktualnie brak tego numeru w zbiorach bialskich instytucji kultury). Zamieszczony w nim zosta\u0142 program \u2013 w ramach \u201eruchu Narodowego\u201d, jakim by\u0142a Solidarno\u015b\u0107 \u2013 budowania \u201espo\u0142ecze\u0144stwa cywilnego\u201d, okre\u015blanego r\u00f3wnie\u017c budowaniem podmiotowo\u015bci wewn\u0119trznej czy suwerenno\u015bci wewn\u0119trznej. Autor programu zaznaczy\u0142, \u017ce \u201eostateczny kszta\u0142t tego ruchu jest jeszcze spraw\u0105 otwart\u0105\u201d, ale powinien obejmowa\u0107 r\u00f3\u017cne aspekty spo\u0142ecznej aktywno\u015bci. Podstawowym warunkiem stawa\u0142a si\u0119 zatem aktywno\u015b\u0107 obywateli, brak zgody na bierno\u015b\u0107, na akceptowanie narzuconego \u201esystemu totalitarnego\u201d<a href=\"#_ftn92\" name=\"_ftnref92\">[92]<\/a>. Autor tych wskaza\u0144 by\u0142 zwi\u0105zany ze \u015brodowiskiem naukowym, bowiem opr\u00f3cz zaanga\u017cowania mieszka\u0144c\u00f3w miast, wsi, zak\u0142ad\u00f3w pracy wskazywa\u0142 na instytucje naukowe, na konieczno\u015b\u0107 zorganizowania niezale\u017cnego ruchu wydawniczego, dzi\u0119ki kt\u00f3remu b\u0119dzie mog\u0142a rozwija\u0107 si\u0119 kultura narodu. Ponadto autor odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do potrzeby zorganizowania \u201eruchu samokszta\u0142ceniowego\u201d. W ka\u017cdym zak\u0142adzie pracy \u2013 podnosi\u0142 \u2013 nale\u017cy tworzy\u0107 \u201ekasy oporu\u201d, zorganizowa\u0107 \u201esamopomoc\u201d dla os\u00f3b zwolnionych z pracy i zagro\u017conych represjami. Nale\u017ca\u0142o zbiera\u0107 informacje o skali stosowanych represji i o przypadkach \u0142amania praw cz\u0142owieka, o tych faktach \u201einformowa\u0107 szerokie kr\u0119gi spo\u0142eczne\u201d<a href=\"#_ftn93\" name=\"_ftnref93\">[93]<\/a>. Wskazywa\u0142 na konieczno\u015b\u0107 wy\u0142onienia w ka\u017cdym \u015brodowisku instytucji pozwalaj\u0105cej wyra\u017ca\u0107 pogl\u0105dy dotycz\u0105ce \u201epodstawowych zagadnie\u0144 narodowego bytu\u201d. Ten aspekt wskazuje, \u017ce autor rozumia\u0142 znaczenie kondycji intelektualnej spo\u0142ecze\u0144stwa, stanu \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej. Przyjmowa\u0142, \u017ce \u201espo\u0142ecze\u0144stwu cywilnemu\u201d niezb\u0119dny jest \u201ezorganizowany ruch polityczny\u201d wskazuj\u0105cy na wizj\u0119 demokratycznej Polski. Jedyn\u0105 drog\u0119 do wolnej Ojczyzny widzia\u0142 w szeroko rozumianym oporze spo\u0142ecznym, jako podstawowej formie walki z \u201edyktatur\u0105\u201d. Podnosi\u0142, \u017ce w\u0142adza musi zosta\u0107 zmuszona do \u201eszukania kompromisu ze spo\u0142ecze\u0144stwem\u201d<a href=\"#_ftn94\" name=\"_ftnref94\">[94]<\/a>. Akcentowa\u0142, \u017ce nale\u017cy przesta\u0107 si\u0119 ba\u0107 czynu, kt\u00f3rego w Bia\u0142ej Podlaskiej ci\u0105gle brakowa\u0142o na miar\u0119 potencja\u0142u tkwi\u0105cego w tym spo\u0142ecze\u0144stwie. Ten numer pisma, przygotowany jako wydanie specjalne, przyjmowa\u0107 nale\u017cy za jeden z najwa\u017cniejszych tekst\u00f3w powsta\u0142ych w Bia\u0142ej Podlaskiej po 13 grudnia 1981 roku.\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<p>W lutym 1983 r. ukaza\u0142 si\u0119 nr 2 \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d, z podkre\u015bleniem, i\u017c jest to \u201ePismo zjednoczonych si\u0142 robotnik\u00f3w, ch\u0142op\u00f3w i inteligencji podlaskiego podziemia\u201d. Na zawarto\u015b\u0107 7-stronicowego numeru sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 przedruki z periodyk\u00f3w podziemnych<a href=\"#_ftn95\" name=\"_ftnref95\">[95]<\/a>. Na stronie pierwszej pisma opublikowane zosta\u0142y fragmenty <em>O\u015bwiadczenia programowego Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ Solidarno\u015b\u0107<\/em>, zamieszczonego na \u0142amach \u201eTygodnika Mazowsze\u201d. Autorzy tego dokumentu odwo\u0142ywali si\u0119 do \u201edrogi budowy Samorz\u0105dnej Rzeczypospolitej\u201d, do za\u0142o\u017ce\u0144 dyskutowanych i przyjmowanych podczas I Krajowego Zjazdu Delegat\u00f3w NSZZ Solidarno\u015b\u0107<a href=\"#_ftn96\" name=\"_ftnref96\">[96]<\/a>. Zasadnicza my\u015bl tej wizji sprowadza\u0142a si\u0119 do poddania w\u0142adzy w pa\u0144stwie \u201ekontroli spo\u0142ecznej\u201d. W zak\u0142adach pracy mia\u0142 j\u0105 sprawowa\u0107 samorz\u0105d robotniczy, na poziomie gminy i wojew\u00f3dztwa \u2013 samorz\u0105d terytorialny, na poziomie kraju \u2013 demokratycznie wybierany Sejm<a href=\"#_ftn97\" name=\"_ftnref97\">[97]<\/a>. Na stra\u017cy praworz\u0105dno\u015bci sta\u0107 mia\u0142y niezawis\u0142e s\u0105dy. W samorz\u0105dnej Rzeczypospolitej \u201e\u015brodki produkcji sta\u0142yby si\u0119 rzeczywist\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105, zapewniaj\u0105c za\u0142ogom zak\u0142ad\u00f3w pracy faktyczny udzia\u0142 w podziale wypracowanego dochodu\u201d, a kultura, o\u015bwiata i \u015brodki masowego przekazu \u201es\u0142u\u017cy\u0142yby spo\u0142ecze\u0144stwu\u201d<a href=\"#_ftn98\" name=\"_ftnref98\">[98]<\/a>. Wedle tego programu naprawa pa\u0144stwa wymaga \u201eg\u0142\u0119bokich reform\u201d \u017cycia politycznego, gospodarczego i spo\u0142ecznego, przy uwzgl\u0119dnieniu po\u0142o\u017cenia geopolitycznego Polski. Z tego wzgl\u0119du wprowadzane reformy nie mog\u0142y narusza\u0107 \u201ezasadniczej r\u00f3wnowagi si\u0142 w Europie\u201d, a \u201ewizja samorz\u0105dnej Rzeczypospolitej nie jest sprzeczna z ide\u0105 socjalizmu\u201d. Za zasadniczy \u201eor\u0119\u017c\u201d prowadzonej walki przyjmowana by\u0142a \u201espo\u0142eczna solidarno\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3ra zrodzi\u0142a si\u0119 w sierpniu 1980 r. i w kolejnych miesi\u0105cach legalnej dzia\u0142alno\u015bci Solidarno\u015bci. Na nowo rodzi\u0142a si\u0119 \u201ew obozach internowanych i wi\u0119zieniach, w zak\u0142adach pracy i w ko\u015bcio\u0142ach, w codziennej dzia\u0142alno\u015bci ogniw naszego ruchu i podczas masowych demonstracji. Nasz\u0105 si\u0142\u0105 by\u0142a i jest \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce jeste\u015bmy razem, \u017ce ka\u017cdy z nas jest obro\u0144c\u0105 i obrony potrzebuje\u201d<a href=\"#_ftn99\" name=\"_ftnref99\">[99]<\/a>. Autorzy tego programu wychodzili z za\u0142o\u017cenia, \u017ce moralnym obowi\u0105zkiem ka\u017cdego obywatela jest wyst\u0119powanie z \u017c\u0105daniem uwolnienia \u201euwi\u0119zionych za dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 i przekonania polityczne\u201d.<\/p>\n<p>Redakcja pisma zamie\u015bci\u0142a <em>Sprawozdanie Komitetu Za\u0142o\u017cycielskiego Regionalnej Komisji Koordynacyjnej przy Tymczasowym Zarz\u0105dzie Regionu \u015arodkowo-Wschodniego<\/em> i <em>Program dzia\u0142ania Regionalnej Komisji Koordynacyjnej w 1983 r. Region \u015arodkowo-Wschodni. Lublin<\/em>. W pierwszym z dokument\u00f3w nakre\u015blono proces odbudowy struktur Zwi\u0105zku, kt\u00f3re zosta\u0142y rozbite po 13 grudnia 1981 r. W maju 1982 r. przy Tymczasowym Zarz\u0105dzie Regionu rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Komitet Za\u0142o\u017cycielski Regionalnej Komisji Koordynacyjnej. W Lublinie wydawany by\u0142 \u201eInformator\u201d, w \u015awidniku \u2013 \u201eGrot\u201d, w Pu\u0142awach \u2013 \u201eSolidarno\u015b\u0107 Ziemi Pu\u0142awskiej\u201d, szko\u0142y wy\u017csze Lublina wydawa\u0142y \u201eKontrapunkt\u201d, nauczyciele \u2013 \u201eSolidarno\u015b\u0107 nauczycielsk\u0105\u201d<a href=\"#_ftn100\" name=\"_ftnref100\">[100]<\/a>. Na terenie Regionu, zw\u0142aszcza w du\u017cych o\u015brodkach miejskich, kolportowano tak\u017ce pisma ukazuj\u0105ce si\u0119 poza regionem. Organizowana by\u0142a pomoc socjalna, podejmowana dzia\u0142alno\u015b\u0107 kulturalno-o\u015bwiatowa<a href=\"#_ftn101\" name=\"_ftnref101\">[101]<\/a>. W <em>Programie dzia\u0142ania Regionalnej Komisji Koordynacyjnej <\/em>zaznaczono, \u017ce program Zwi\u0105zku, jego cele, kierunki pracy zosta\u0142y okre\u015blone przez statut i Program NSZZ Solidarno\u015b\u0107. Sprowadza si\u0119 on g\u0142\u00f3wnie do \u201eochrony praw, godno\u015bci i interes\u00f3w pracownik\u00f3w \u2013 cz\u0142onk\u00f3w Zwi\u0105zku\u201d<a href=\"#_ftn102\" name=\"_ftnref102\">[102]<\/a>. Plan dzia\u0142ania zaleca\u0142 organizowanie struktur Zwi\u0105zku na poziomie zak\u0142ad\u00f3w pracy, powo\u0142ywanie komisji socjalnych, kulturalno-o\u015bwiatowej, pog\u0142\u0119bianie wsp\u00f3\u0142pracy z Solidarno\u015bci\u0105 rolnicz\u0105, na szczeblu RKK powo\u0142anie Komisji Rewizyjnej i zespo\u0142u \u201eprzygotowuj\u0105cego formy decyduj\u0105cej walki o Zwi\u0105zek\u201d<a href=\"#_ftn103\" name=\"_ftnref103\">[103]<\/a>. Program nie wskazywa\u0142 na niezb\u0119dne zmiany w kraju, na stosunek do kwestii jego niepodleg\u0142o\u015bci czy pod\u0105\u017cania drog\u0105 samorz\u0105dnej Rzeczypospolitej.<\/p>\n<p>P\u00f3\u0142torej strony pisma redakcja \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d przeznaczy\u0142a na ukazanie sytuacji gospodarczej i spo\u0142ecznej na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego, wykorzystuj\u0105c materia\u0142y zawarte w \u201eFaktach\u201d redagowanych przez Zesp\u00f3\u0142 Informacji Politycznej KW PZPR w Bia\u0142ej Podlaskiej. W\u00f3wczas 70% mieszka\u0144c\u00f3w wojew\u00f3dztwa by\u0142o zatrudnionych w rolnictwie. Plony z 1982 r., zw\u0142aszcza ro\u015blin paszowych, jednoznacznie wskazywa\u0142y na spadek pog\u0142owia zwierz\u0105t hodowlanych. G\u0142\u00f3wnym powodem tej sytuacji by\u0142y braki na rynku \u015brodk\u00f3w do produkcji rolnej oraz warunki pogodowe. Pomimo tej sytuacji gospodarczej \u201ew\u0142adze polityczne\u201d wojew\u00f3dztwa wytycza\u0142y cele w rozwoju \u201ewiejskich organizacji partyjnych\u201d<a href=\"#_ftn104\" name=\"_ftnref104\">[104]<\/a>. Redakcje \u201eS\u0142owa Podlasia\u201d i \u201eSztandaru Ludu\u201d otrzyma\u0142y wytyczne popularyzowania \u201eprzyk\u0142ad\u00f3w pracy partyjnej w \u015brodowisku wiejskim\u201d<a href=\"#_ftn105\" name=\"_ftnref105\">[105]<\/a>.<\/p>\n<p>Na dw\u00f3ch ostatnich stronach \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d zamieszczono informacje z kraju, zebrane z pism ukazuj\u0105cych si\u0119 w drugim obiegu. W wywiadzie udzielonym zachodniemu pismu \u201eL\u02c8lllustr\u00e9\u201d Lech Wa\u0142\u0119sa przekaza\u0142, \u017ce z uwagi na sta\u0142e \u015bledzenie go przez w\u0142adze zmuszony jest \u201edzia\u0142a\u0107 w spos\u00f3b legalny\u201d<a href=\"#_ftn106\" name=\"_ftnref106\">[106]<\/a>. 8 stycznia 1983 r. w bia\u0142ostockim wi\u0119zieniu pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo Zbigniew Simoniuk, internowany, aresztowany, skazany na dwa lata wi\u0119zienia<a href=\"#_ftn107\" name=\"_ftnref107\">[107]<\/a>. 16 stycznia 1983 r. Andrzej Szczypiorski po zwolnieniu z O\u015brodka dla Internowanych spotka\u0142 si\u0119 w ko\u015bciele w Ursusie z mieszka\u0144cami dzielnicy. Z przyby\u0142ymi dzieli\u0142 si\u0119 refleksjami dotycz\u0105cymi \u201ewalki cz\u0142owieka w spo\u0142ecze\u0144stwie zgodnie z uznawanymi przez siebie prawami\u201d<a href=\"#_ftn108\" name=\"_ftnref108\">[108]<\/a>. Na \u0142amach \u201eNiepodleg\u0142o\u015bci\u201d prowadzona by\u0142a dyskusja \u201ena temat mo\u017cliwo\u015bci istnienia i dzia\u0142ania\u201d w \u00f3wczesnych warunkach pa\u0144stwa podziemnego. W numerze 3 periodyku zaznaczono, \u017ce \u201eautorzy tekst\u00f3w niezale\u017cnie od siebie doszli do wniosku, \u017ce jest to sprawa do dyskusji dopiero wtedy, gdy stosunki wewn\u0105trz opozycji unormuj\u0105 si\u0119 na tyle, \u017ce mo\u017cliwa by by\u0142a konsolidacja\u201d<a href=\"#_ftn109\" name=\"_ftnref109\">[109]<\/a>. Redakcja \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d z uznaniem przyj\u0119\u0142a ukazanie si\u0119 pierwszego Zeszytu Edukacji Narodowej z <em>Propozycjami programowymi dla k\u00f3\u0142 samokszta\u0142ceniowych<\/em>. W Zeszycie\u2026 zamieszczono dokumenty ukazuj\u0105ce histori\u0119 ruch\u00f3w samokszta\u0142ceniowych i propozycje temat\u00f3w samokszta\u0142cenia z kilku dziedzin: z literatury, historii, psychologii, socjologii<a href=\"#_ftn110\" name=\"_ftnref110\">[110]<\/a> (informacja przygotowana o \u201eTu i Teraz\u201d, nr 10\/11).\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<p>Profesjonalnie przygotowany zosta\u0142 zachowany numer 5\/6 \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d (w 2024 r. nie ma go w zbiorach bialskich instytucji kultury). W tytule, pomi\u0119dzy \u201eSolidarny\u201d a \u201ePodlasiak\u201d, zamieszczono herb Bia\u0142ej Podlaskiej. Pismo wykonano na powielaczu, o obj\u0119to\u015bci 4 stron, w formacie A 4, z dat\u0105 maj \u2013 czerwiec 1983 r. Pierwsza strona po\u015bwi\u0119cona zosta\u0142a zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 drugiej pielgrzymce do Ojczyzny Jana Paw\u0142a II. Redakcja podkre\u015bli\u0142a: \u201eTwoje pielgrzymowanie do polskiej ziemi zrodzi\u0142o jedno\u015b\u0107 nadziei w naszym narodzie, kt\u00f3ra zaowocowa\u0142a przeobra\u017ceniami moralnymi jak i spo\u0142ecznymi, wyzwoli\u0142a ducha o kt\u00f3rego wznosi\u0142e\u015b wo\u0142anie do Boga w pami\u0119tny dzie\u0144 na Placu Zwyci\u0119stwa\u201d<a href=\"#_ftn111\" name=\"_ftnref111\">[111]<\/a>. Wskazywa\u0142a, \u017ce Polacy s\u0105 zm\u0119czeni i przygaszeni \u201etym co si\u0119 wok\u00f3\u0142 dzieje\u201d, ale ci\u0105gle jeszcze zdolni do nadziei. Wyra\u017ca\u0142a r\u00f3wnie\u017c wiar\u0119, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci papie\u017c przyb\u0119dzie do Bia\u0142ej Podlaskiej, aby \u201ebeatyfikowa\u0107 tych, kt\u00f3rzy za wiar\u0119 nie wahali si\u0119 p\u00f3j\u015b\u0107 na Sybir, a tak\u017ce odda\u0107 \u017cycie\u201d<a href=\"#_ftn112\" name=\"_ftnref112\">[112]<\/a>. Oczekiwanie to zosta\u0142o spe\u0142nione; m\u0119czennicy podlascy zostali wyniesieni na o\u0142tarze, cho\u0107 akt ten nie zosta\u0142 dope\u0142niony w stolicy po\u0142udniowego Podlasia. Redakcja zamie\u015bci\u0142a r\u00f3wnie\u017c O<em>\u015bwiadczenie Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ Solidarno\u015b\u0107<\/em>, wydane w zwi\u0105zku z wizyt\u0105 papiesk\u0105<a href=\"#_ftn113\" name=\"_ftnref113\">[113]<\/a>.<\/p>\n<p>Relacjom pa\u0144stwo \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142, a \u015bci\u015blej, represjom kierowanym wobec Ko\u015bcio\u0142a po\u015bwi\u0119cone zosta\u0142y dwie strony pisma. Przed S\u0105dem Rejonowym w Kaliszu toczy\u0142a si\u0119 sprawa przeciwko ks. S. Dzierzykowi, kt\u00f3ry w symbolik\u0119 szopki bo\u017conarodzeniowej wkomponowa\u0142 drut kolczasty, jako wyraz cierni rzucanych przeciwko Polakom. Obszerne fragmenty przytoczone zosta\u0142y ze stanowiska ministra Adama \u0141opatki \u2013 kierownika Urz\u0119du do Spraw Wyzna\u0144, przed\u0142o\u017conego podczas spotkania z lektorami KC PZPR. Minister podnosi\u0142, \u017ce polityka wyznaniowa \u201eludowego pa\u0144stwa\u201d oparta zosta\u0142a na materialistycznej wizji \u015bwiata i \u017ce taka musi by\u0107 wdra\u017cana. Jednak pe\u0142nego \u201eze\u015bwiecczenia spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d nie da si\u0119 zaprowadzi\u0107, z tych racji nale\u017cy wyznaczy\u0107 cele \u201eskromniejsze\u201d. W\u015br\u00f3d nich wskazywa\u0142 na \u201epe\u0142n\u0105 likwidacj\u0119 antysocjalistycznego zaanga\u017cowania z pobudek religijnych\u201d i doprowadzenie do tego, aby w tych \u015brodowiskach, czyli os\u00f3b zwi\u0105zanych z przestrzeni\u0105 ko\u015bcielno-solidarno\u015bciow\u0105, nast\u0105pi\u0142a \u201epowszechna akceptacja ustroju socjalistycznego\u201d<a href=\"#_ftn114\" name=\"_ftnref114\">[114]<\/a>. Minister zak\u0142ada\u0142, \u017ce osi\u0105gni\u0119cie takiego stanu jest mo\u017cliwe, powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 przy tym na pozosta\u0142e Ko\u015bcio\u0142y i zwi\u0105zki wyznaniowe w PRL (niezale\u017cny pozostawa\u0142 jedynie Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u0142aci\u0144ski). Za pilne zadanie uzna\u0142 usuni\u0119cie z Ko\u015bcio\u0142a \u0142aci\u0144skiego \u201eparaliturgicznych obrz\u0119d\u00f3w\u201d, do kt\u00f3rych zalicza\u0142 r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119py aktor\u00f3w w \u015bwi\u0105tyniach, tych, \u201ekt\u00f3rzy nie chc\u0105 wyst\u0119powa\u0107 w telewizji, ale ch\u0119tnie wyst\u0119puj\u0105 w ko\u015bciele\u201d. Nie bardzo wiedzia\u0142, w jaki spos\u00f3b upora\u0107 si\u0119 z sytuacj\u0105 w szko\u0142ach. Wierzy\u0142 natomiast, \u017ce socjalizm w Polsce pozostanie na trwa\u0142e, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 b\u0119dzie si\u0119 musia\u0142 do niego dostosowa\u0107<a href=\"#_ftn115\" name=\"_ftnref115\">[115]<\/a>. \u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<p>Redakcja opublikowa\u0142a fragment wypowiedzi Jana Paw\u0142a II w drug\u0105 rocznic\u0119 \u015bmierci Kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego, Prymasa Tysi\u0105clecia, a tak\u017ce fragment <em>Zapisk\u00f3w wi\u0119ziennych<\/em> ks. Prymasa, w kt\u00f3rym zamie\u015bci\u0142, m.in. my\u015bli: \u201eby rz\u0105dzi\u0107 pa\u0144stwem, nale\u017cy zaniecha\u0107 gwa\u0142tu, wtedy wr\u00f3ci spok\u00f3j\u201d. W <em>Przegl\u0105dzie wydarze\u0144<\/em> przypomniano o apelu biskup\u00f3w polskich, skierowanym do w\u0142adz, o og\u0142oszenie amnestii za \u201eczyny zwi\u0105zane z wprowadzeniem stanu wojennego\u201d, o wsp\u00f3lnym li\u015bcie do Sejmu przedstawicieli zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych funkcjonuj\u0105cych przed 13 grudnia, z apelem o przywr\u00f3cenie dzia\u0142alno\u015bci zwi\u0105zkowej, wypuszczenia na wolno\u015b\u0107 wi\u0119zionych, przywr\u00f3cenia do pracy usuni\u0119tych za dzia\u0142alno\u015b\u0107 zwi\u0105zkow\u0105. Ponadto o \u201ezakatowaniu\u201d na \u015bmier\u0107 Grzegorza Przemyka, o zastrzeleniu przez zomowca mieszka\u0144ca Nowej Huty podczas manifestacji 3 maja 1983 r., o procesie internowanych z Kwidzyna przed S\u0105dem Rejonowym w Elbl\u0105gu, a w\u015br\u00f3d nich Zygmunta i Andrzeja Go\u0142awskich z Siedlec, Adama Kozaczy\u0144skiego z Tomaszowa Lubelskiego i Rados\u0142awa Sarnickiego, licealist\u0119 z Zamo\u015bcia. Z Bia\u0142ej Podlaskiej przytoczony zosta\u0142 fakt zamkni\u0119cia dzieci w jednej ze szk\u00f3\u0142 podstawowych, by w ten spos\u00f3b wymusi\u0107 na nich zdj\u0119cie krzy\u017ca ze \u015bciany sali lekcyjnej. Odpowiedzi\u0105 uczni\u00f3w by\u0142o przynoszenie obrazk\u00f3w religijnych do szko\u0142y i naklejanie ich na \u0142awkach szkolnych<a href=\"#_ftn116\" name=\"_ftnref116\">[116]<\/a>.<\/p>\n<p>Analiza tre\u015bci zachowanych numer\u00f3w \u201eSolidarnego Podlasiaka\u201d pozwala na postawienie tezy, \u017ce by\u0142 redagowany w Bia\u0142ej Podlaskiej w warunkach podobnych jak przy redagowaniu \u201ePodlasia\u201d. Mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce jego redakcja i powielenie pochodzi z tego samego \u015brodowiska. Mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce nie wszystkie numery tego pisma zosta\u0142y wydane, cho\u0107 tak wynika z przyj\u0119tej numeracji. Spraw\u0105 bezsporn\u0105 jest, \u017ce r\u00f3wnie\u017c to pismo by\u0142o przygotowane profesjonalnie i nale\u017cy wykluczy\u0107 wersj\u0119, \u017ce tak\u017ce by\u0142o \u201epodrzutk\u0105 SB\u201d.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<p>Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w strukturach Solidarno\u015bci podziemnej do ko\u0144ca 1983 r. odegra\u0142 Janusz Sklepik. Grzegorz Targosz podnosi, \u017ce w podziemiu pe\u0142ni\u0142 r\u00f3\u017cne funkcje. Wskaza\u0142 tak\u017ce na jego zwi\u0105zki z wydawanymi pismami podziemnymi w Bia\u0142ej Podlaskiej. Zaznaczy\u0142 wprost, \u017ce \u201eby\u0142 redaktorem artyku\u0142\u00f3w\u201d<a href=\"#_ftn117\" name=\"_ftnref117\">[117]<\/a>. SB posiada\u0142a du\u017co informacji dotycz\u0105cych jego dzia\u0142alno\u015bci. Najwyra\u017aniej nie mog\u0142a ich zmaterializowa\u0107 lub chroni\u0142a osobowe \u017ar\u00f3d\u0142a informacji, dlatego przeciwko niemu nie zosta\u0142a wszcz\u0119ta sprawa \u015bledcza. Natomiast w ramach podj\u0119tych dzia\u0142a\u0144 \u201eneutralizuj\u0105cych\u201d za \u201eswoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107\u201d zosta\u0142 usuni\u0119ty z uczelni<a href=\"#_ftn118\" name=\"_ftnref118\">[118]<\/a>. Z wrze\u015bnia 1983 r. pochodzi informacja otrzymana od TW ps. \u201e\u015awir\u201d, \u017ce \u201ePodlasie\u201d drukowane by\u0142o przez Janusza Sklepika. TW ps. \u201e\u015awir\u201d przekazywa\u0142 ponadto, \u017ce J. Sklepik do Bia\u0142ej Podlaskiej przywozi\u0142 pisma z zewn\u0105trz, w tym z Warszawy<a href=\"#_ftn119\" name=\"_ftnref119\">[119]<\/a>. G. Targosz zaznacza, \u017ce \u201enajbardziej ucierpia\u0142 Janusz Sklepik\u201d<a href=\"#_ftn120\" name=\"_ftnref120\">[120]<\/a>. Przez pewien okres by\u0142 bez pracy. W\u00f3wczas otrzyma\u0142 pomoc pieni\u0119\u017cn\u0105 z \u201eElremetu\u201d, ale to by\u0142o wsparcie dora\u017ane. \u017bona J. Sklepika pochodzi\u0142a z Lublina, tam mieszka\u0142a jego rodzina. J. Sklepik utrzymywa\u0142 bliskie relacje ze Stanis\u0142awem Klepackim posiadaj\u0105cym \u201eszerokie kontakty\u201d w Warszawie. S. Klepacki by\u0142 jednym ze sta\u0142ych kolporter\u00f3w pomi\u0119dzy Warszaw\u0105 a Bia\u0142\u0105 Podlask\u0105<a href=\"#_ftn121\" name=\"_ftnref121\">[121]<\/a>. W okresie bialskim Janusz Sklepik cz\u0119sto kontaktowa\u0142 si\u0119 z Andrzejem Ko\u015bcielniakiem, utrzymywa\u0142 tak\u017ce sta\u0142y kontakt z Janem Kornetem. \u017bona Jana Korneta pracowa\u0142a w Filii AWF. Jedna z os\u00f3b uchodz\u0105cych za przyjaciela domu pa\u0144stwa Kornet\u00f3w by\u0142a osobowym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji. Nie wiedz\u0105c o tym, \u017cona Jana Korneta wobec niej by\u0142a otwarta. SB posiada\u0142a zatem dobrze usytuowane \u017ar\u00f3d\u0142o informacji. W roli \u0142\u0105cznika pomi\u0119dzy \u015brodowiskiem \u201eElremetu\u201d a skupionym wok\u00f3\u0142 AWF, ale i innych \u201ebialskich struktur podziemnych\u201d, wyst\u0119powa\u0142 Grzegorz Targosz b\u0105d\u017a Janusz Sklepik<a href=\"#_ftn122\" name=\"_ftnref122\">[122]<\/a>. Po pewnym czasie, szukaj\u0105c zaj\u0119cia zawodowego, J. Sklepik zosta\u0142 zatrudniony w Specjalnym O\u015brodku Wychowawczym w Zalutyniu<a href=\"#_ftn123\" name=\"_ftnref123\">[123]<\/a>. Z tego O\u015brodka tak\u017ce zosta\u0142 zwolniony. W\u00f3wczas przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Lublina, znajduj\u0105c prac\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Specjalnym O\u015brodku Wychowawczym. W Lublinie zmieni\u0142 nazwisko na Rodanowicz<a href=\"#_ftn124\" name=\"_ftnref124\">[124]<\/a>. Posta\u0107 J. Sklepika nie bez powodu sytuowa\u0107 nale\u017cy w tej cz\u0119\u015bci rozwa\u017ca\u0144. Wiele w\u0105tk\u00f3w wskazuje, \u017ce bezpo\u015bredni zwi\u0105zek z wydawaniem \u201ePodlasia\u201d i innych materia\u0142\u00f3w podziemnych mia\u0142 w\u0142a\u015bnie Janusz Sklepik. Ponadto pismo ukazywa\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas, gdy by\u0142 zwi\u0105zany z Bia\u0142\u0105 Podlask\u0105, wliczaj\u0105c w to okres zatrudnienia w Zalutyniu. Gdy opu\u015bci\u0142 Bia\u0142\u0105 Podlask\u0119, przesta\u0142o ukazywa\u0107 si\u0119 \u201ePodlasie\u201d, przesta\u0142y by\u0107 publikowane o\u015bwiadczenia Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Tymczasowego Komitetu NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska. W tym te\u017c mo\u017ce tkwi\u0107 odpowied\u017a na pytanie, dlaczego SB rugowa\u0142a J. Sklepika z bialskich miejsc pracy. Janusz Sklepik by\u0142 przyjacielem Adama Fijewskiego. \u201eLubi\u0142em go \u2013 podnosi A. Fijewski \u2013 bo by\u0142 inteligentny, uczciwy, obdarzony poczuciem humoru, kt\u00f3rego rodzaj najbardziej ceni\u0119\u201d<a href=\"#_ftn125\" name=\"_ftnref125\">[125]<\/a>. W ramach weryfikacji na AWF z pracy zwolniony zosta\u0142 Adam Fijewski. R\u00f3wnie\u017c wyjecha\u0142 do Lublina. Na okres roku od zaj\u0119\u0107 odsuni\u0119ta zosta\u0142a Joanna Marchel. To te osoby, wed\u0142ug\u00a0 oceny PZPR, stanowi\u0142y \u201esi\u0142y antysocjalistyczne\u201d w Filii AWF. Do nich zaliczona zosta\u0142a tak\u017ce grupa student\u00f3w zwi\u0105zanych z Niezale\u017cnym Zrzeszeniem Student\u00f3w<a href=\"#_ftn126\" name=\"_ftnref126\">[126]<\/a>.\u00a0<\/p>\n<p><strong>Walka o krzy\u017ce jako wyraz upominania si\u0119 o chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 antropologi\u0119 cz\u0142owieka<\/strong><\/p>\n<p>Powr\u00f3\u0107my jeszcze do zawarto\u015bci numeru 10 \u201ePodlasia\u201d. Na stronach 2-3 zamieszczony zosta\u0142 tekst <em>\u015awi\u0119ta wojna<\/em>. Przyj\u0105\u0107 go nale\u017cy za jeden z najwa\u017cniejszych bialskiego<em> liberum conspiro. <\/em>Po 13 grudnia 1981 r. jednym z obszar\u00f3w sporu z w\u0142adzami nadal by\u0142a obecno\u015b\u0107 krzy\u017cy w miejscach publicznych. Rz\u0105dz\u0105cym wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce wprowadzone mechanizmy represyjno\u015bci pozwol\u0105 rzuci\u0107 na kolana ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo. Sp\u00f3r o krzy\u017ce jednoznacznie wykracza\u0142 poza granice d\u0105\u017ce\u0144 religijnych. Sta\u0142 si\u0119 wa\u017cnym fragmentem poszerzania granic wolno\u015bci cz\u0142owieka, a przede wszystkim wyrazem upominania si\u0119 o chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 antropologi\u0119 cz\u0142owieka. Ten rozdzia\u0142 dekady lat 80. przyj\u0105\u0107 tak\u017ce nale\u017cy za znak aksjologicznych wybor\u00f3w podziemnej Solidarno\u015bci. Je\u017celi w obronie krzy\u017ca nie stawa\u0142y wszystkie osoby ze Zwi\u0105zku, to generalnie Solidarno\u015b\u0107 opowiada\u0142a si\u0119 za niemarksistowskim systemem warto\u015bci. Mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em a Solidarno\u015bci\u0105 wy\u0142ania\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne obszary wsp\u00f3lnych dzia\u0142a\u0144 i d\u0105\u017ce\u0144<a href=\"#_ftn127\" name=\"_ftnref127\">[127]<\/a>. Obrona krzy\u017ca by\u0142a jednym z nich. Z tych racji kolejny raz w dziejach Polski Ko\u015bci\u00f3\u0142 wyj\u0105tkowo czytelnie wype\u0142nia\u0142 przestrze\u0144 \u0142\u0105czenia go ze spraw\u0105 narodow\u0105.\u00a0<\/p>\n<p>W grudniu 1982 r. w Bia\u0142ej Podlaskiej, po d\u0142ugich latach budowy, oddano do u\u017cytku obiekt Szko\u0142y Podstawowej nr 2. Uczniowie przenie\u015bli si\u0119 do nowych pomieszcze\u0144. Przechodz\u0105c do nowego miejsca, zabierali ze sob\u0105 krzy\u017ce wisz\u0105ce w salach lekcyjnych. Przeciwko postawie uczni\u00f3w zdecydowanie wyst\u0105pi\u0142a dyrektor szko\u0142y, zabraniaj\u0105c przenoszenia krzy\u017cy. Dzieci poskar\u017cy\u0142y si\u0119 swoim rodzicom. W pierwszych dniach stycznia 1983 r. delegacja rodzic\u00f3w uda\u0142a si\u0119 do dyrektor. Przyby\u0142ych wys\u0142ucha\u0142a, ale nadal nie wyrazi\u0142a zgody na zawieszenie krzy\u017cy. Co wi\u0119cej, rodzic\u00f3w poprosi\u0142a o wpisanie si\u0119 na list\u0119 i nazwiska ich przekaza\u0142a S\u0142u\u017cbie Bezpiecze\u0144stwa. Funkcjonariusze natychmiast z\u0142o\u017cyli \u201ewizyt\u0119\u201d w domach tych, kt\u00f3rzy \u201eodwa\u017cyli si\u0119\u201d zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do dyrektor szko\u0142y. \u201eRozmowy\u201d zaczyna\u0142y si\u0119 od nak\u0142onienia do odst\u0105pienia zawieszenia krzy\u017cy, a gdy nie przynosi\u0142y \u201ezamierzonego efektu\u201d, pojawi\u0142y si\u0119 gro\u017aby, z utrat\u0105 pracy w\u0142\u0105cznie. \u201eNaj\u015bcia funkcjonariuszy SB wywo\u0142a\u0142y szok u rodzic\u00f3w\u201d<a href=\"#_ftn128\" name=\"_ftnref128\">[128]<\/a>. Skrzykn\u0119li si\u0119 i 6 stycznia, po po\u0142udniu, w liczbie ok. 200 os\u00f3b przybyli do szko\u0142y. W drzwiach szko\u0142y obok dyrektor zakazuj\u0105cej wej\u015bcia do wewn\u0105trz stali: Inspektor O\u015bwiaty i Wychowania, Zast\u0119pca Inspektora O\u015bwiaty i Wychowania w asy\u015bcie funkcjonariuszy MO i SB, robi\u0105cych zdj\u0119cia i nagrywaj\u0105cych przebieg zdarzenia. Pomimo to rodzice zdecydowali si\u0119 wej\u015b\u0107 do \u015brodka. W\u00f3wczas dyrektor szko\u0142y, dysponuj\u0105c kluczami, zamkn\u0119\u0142a sale lekcyjne, nawet te, w kt\u00f3rych prowadzone jeszcze by\u0142y zaj\u0119cia. Ma\u0142e dzieci cz\u0119sto biegaj\u0105 do toalety, pojawi\u0142 si\u0119 wi\u0119c dodatkowy problem. By\u0142y one wyprowadzane przez nauczycielk\u0119, a drzwi zamykano, otwierano na czas powrotu i ponownie zamykano. Opr\u00f3cz tragicznych sytuacji pojawia\u0142y si\u0119 i zabawne. <strong>\u00a0<\/strong>Funkcjonariusze SB pr\u00f3bowali pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 metod\u0105 prowokacji i \u201ezachowywali si\u0119 skandalicznie, szarpali drzwi zamkni\u0119tych klas, wykrzykiwali, po to aby wygl\u0105da\u0142o, \u017ce to rodzice chc\u0105 zdemolowa\u0107 szko\u0142\u0119\u201d<a href=\"#_ftn129\" name=\"_ftnref129\">[129]<\/a>. Gdy rodzic rozpozna\u0142 jednego z funkcjonariuszy, natychmiast poinformowa\u0142 o tym fakcie wszystkich przyby\u0142ych. Pr\u00f3ba prowokacji spe\u0142z\u0142a na niczym. W\u00f3wczas do \u201eakcji\u201d wkroczy\u0142 Inspektor O\u015bwiaty; zacz\u0105\u0142 grozi\u0107, \u017ce \u201eza post\u0119powanie rodzic\u00f3w ucierpi\u0105 dzieci, \u017ce niekt\u00f3re z nich b\u0119d\u0105 chodzi\u0107 po 10 km do szko\u0142y\u201d<a href=\"#_ftn130\" name=\"_ftnref130\">[130]<\/a>. Rodzice zachowywali si\u0119 \u201espokojnie i godnie\u201d. Napr\u0119dce przygotowali petycj\u0119, w kt\u00f3rej powo\u0142ali si\u0119 na pismo ministra spraw wewn\u0119trznych skierowane do Episkopatu Polski, w kt\u00f3rym strona rz\u0105dowa wskazywa\u0142a na wol\u0119 poszanowania praw os\u00f3b wierz\u0105cych. Petycja trafi\u0142a do r\u0105k inspektora, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 j\u0105 g\u0142o\u015bno czyta\u0107. Przy fragmencie dotycz\u0105cym gwarancji ministra g\u0142os mu si\u0119 za\u0142ama\u0142. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 dyskusja. R\u00f3wnocze\u015bnie rodzice zauwa\u017cyli, \u017ce trzy sale lekcyjne nie zosta\u0142y zamkni\u0119te. Weszli do \u015brodka i zawiesili krzy\u017ce. Takiego rozwoju wydarze\u0144 nie przewidzia\u0142 inspektor. Przestaj\u0105c panowa\u0107 nad swoimi reakcjami, poci\u0105gn\u0105\u0142 jednego z rodzic\u00f3w za po\u0142y marynarki, wykrzykuj\u0105c: \u201ezabierz to co\u015b zostawi\u0142\u201d<a href=\"#_ftn131\" name=\"_ftnref131\">[131]<\/a>. Napadni\u0119ty rodzic spokojnie odpowiedzia\u0142: \u201eTy nie wiesz co to jest? Jeste\u015b taki sam jak tw\u00f3j ojciec\u201d<a href=\"#_ftn132\" name=\"_ftnref132\">[132]<\/a>. Do podekscytowanej dyrektor szko\u0142y podszed\u0142 \u201es\u0119dziwy\u201d m\u0119\u017cczyzna i ze spokojem zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do niej: \u201epami\u0119tam jak Pani matka prowadza\u0142a Pani\u0105 do ko\u015bcio\u0142a \u015aw. Antoniego. Musia\u0142a Pani matka wcze\u015bnie umrze\u0107, bo nie by\u0142aby Pani tak wychowana\u201d<a href=\"#_ftn133\" name=\"_ftnref133\">[133]<\/a>. W tym czasie z sal lekcyjnych wysz\u0142a grupa uczni\u00f3w, widz\u0105c przebieg zdarze\u0144 zebra\u0142a si\u0119 na korytarzu i rozpocz\u0119\u0142a g\u0142o\u015bn\u0105 modlitw\u0119<a href=\"#_ftn134\" name=\"_ftnref134\">[134]<\/a>. Oko\u0142o godziny 17 pod szko\u0142\u0119 zajecha\u0142y trzy samochody milicyjne i milicyjna karetka pogotowia. Zrozpaczeni rodzice w obliczu u\u017cycia wobec nich si\u0142y fizycznej sk\u0142adali podpisy pod petycj\u0105, rozchodzili si\u0119 \u201ez p\u0142aczem\u201d, udaj\u0105c si\u0119 \u201edo ko\u015bcio\u0142\u00f3w<strong>\u201d. <\/strong>Czytaj\u0105c opisy b\u0119d\u0105ce \u015bwiadectwem postawy rodzic\u00f3w, a z drugiej strony, widz\u0105c osoby bezrefleksyjnie wykonuj\u0105ce polecenia totalitarnej w\u0142adzy, przypominaj\u0105 si\u0119 obrazy z XIX stulecia, gdy brutalnie \u0142amano op\u00f3r unit\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w tej ziemi. Pojawia si\u0119 jednak znacz\u0105ca r\u00f3\u017cnica; przeciwko unitom stawali obcy, a w tych przypadkach \u2013 Polacy, w imi\u0119 \u201emiski soczewicy\u201d, realizuj\u0105c interesy zbrodniczego systemu.<\/p>\n<p>Nast\u0119pnego dnia trzy zawieszone krzy\u017ce zosta\u0142y zdj\u0119te. Anonimowy kronikarz tamtego czasu, przygotowuj\u0105cy tekst do podziemnego pisma, zapisa\u0142: \u201eKrzy\u017ce b\u0119d\u0105 zdejmowane, w tych i innych klasach, jeszcze wiele razy\u201d<a href=\"#_ftn135\" name=\"_ftnref135\">[135]<\/a>. Dyrektor szko\u0142y do zdejmowania krzy\u017cy zaanga\u017cowa\u0142a milicjanta, kt\u00f3ry by\u0142 na rencie. Otrzyma\u0142 j\u0105 po orzeczeniu wydanym przez Poradni\u0119 Zdrowia Psychicznego. Z nim podpisa\u0142a umow\u0119 o prac\u0119. W zdejmowaniu krzy\u017cy pomaga\u0142 mu portier. Odt\u0105d w szkole \u201ezaczyna panowa\u0107 terror. Nauczyciele zmuszani s\u0105 przez dyrektor [nazwisko zosta\u0142o pomini\u0119te \u2013 E.W.] do zdejmowania krzy\u017cy. Klasy na przerwach zamykane s\u0105 na klucz, dzieci drepcz\u0105 w k\u00f3\u0142ko po korytarzach. Starsze maluj\u0105 nawet numery na r\u0119kach \u2013 jak wi\u0119\u017aniowie w obozach. Noc\u0105 dzieci plakatuj\u0105 miasto, umieszczaj\u0105c takie has\u0142a jak: \u00bbPan insp. [nazwisko zosta\u0142o pomini\u0119te \u2013 E.W.] na krzy\u017cowej drodze\u00ab, \u00bbGwiazda albo krzy\u017c w szkole nr 2\u00ab\u201d<a href=\"#_ftn136\" name=\"_ftnref136\">[136]<\/a>. Dyrektor obawiaj\u0105c si\u0119 rodzic\u00f3w, przesta\u0142a organizowa\u0107 zebrania. Spotkania zwane wywiad\u00f3wkami odbywa\u0142y si\u0119 z pojedynczymi klasami. Osoby zaanga\u017cowane w obron\u0119 krzy\u017cy \u201epodpad\u0142y\u201d pod operacyjn\u0105 kontrol\u0119 SB. Mno\u017cy\u0142y si\u0119 rozmowy \u201eprofilaktyczno-ostrzegawcze\u201d, dzia\u0142alno\u015b\u0107 Komitetu Rodzicielskiego zosta\u0142a praktycznie zawieszona. Represje dotkn\u0119\u0142y r\u00f3wnie\u017c pracownik\u00f3w szko\u0142y. Przesta\u0142y pracowa\u0107 dwie sekretarki szko\u0142y, wo\u017ana, wo\u017any, magazynier. Dwie nauczycielki zosta\u0142y zmuszone do odej\u015bcia na emerytur\u0119. Podczas przeprowadzonej wizytacji dyrektor szko\u0142y wystawiona zosta\u0142a bardzo dobra opinia. W tym trudnym okresie podj\u0119\u0142a tak\u017ce decyzj\u0119, aby za patrona szko\u0142y przyj\u0105\u0107 Lotnik\u00f3w Bialskich, a nie powr\u00f3ci\u0107 do wcze\u015bniejszej patronki, Kr\u00f3lowej Jadwigi<a href=\"#_ftn137\" name=\"_ftnref137\">[137]<\/a>. Emerytowany milicjant z portiera \u201eawansowa\u0142\u201d na wo\u017anego, a wkr\u00f3tce na magazyniera. Otrzyma\u0142 klucze do archiwum szkolnego i kasy pancernej. Na zako\u0144czenie za sto\u0142em prezydialnym siedzia\u0142y osoby, kt\u00f3re \u201epacyfikowa\u0142y\u201d wychowank\u00f3w i rodzic\u00f3w. Nie zaproszono nikogo z rodzic\u00f3w. \u201eW zwi\u0105zku z powy\u017cszym Komitet Rodzicielski nieoficjalnie podzi\u0119kowa\u0142 wszystkim obecnym za trud wychowania i nauczania. Nauczyciele, rodzice i dzieci rozeszli si\u0119 wzruszeni do \u0142ez\u201d<a href=\"#_ftn138\" name=\"_ftnref138\">[138]<\/a>.\u00a0 \u00a0<\/p>\n<p>W tym czasie walk\u0119 z krzy\u017cami prowadzono r\u00f3wnie\u017c w innych bialskich szko\u0142ach i przedszkolach. W Szkole Podstawowej nr 4 uczni\u00f3w jednej z klas, by wywrze\u0107 na nich presj\u0119 i zmusi\u0107 do zdj\u0119cia krzy\u017ca, zamkni\u0119to \u201edo p\u00f3\u017anych godzin\u201d. Uczniowie jednak nie ust\u0105pili. Jeden z nich wymkn\u0105\u0142 si\u0119 i zawiadomi\u0142 rodzic\u00f3w. Dopiero po ich interwencji uczniowie zostali zwolnieni<a href=\"#_ftn139\" name=\"_ftnref139\">[139]<\/a>. Sp\u00f3r o krzy\u017ce przeistoczy\u0142 si\u0119 w obron\u0119 systemu warto\u015bci. Naprzeciwko siebie sytuowa\u0142y si\u0119 dwie wykluczaj\u0105ce si\u0119 wizje \u015bwiata i cz\u0142owieka.\u00a0<\/p>\n<p>Podczas wakacji 1982 r. zosta\u0142 przeprowadzony remont w internacie Zasadniczej Szko\u0142y Zawodowej w \u0141osicach. Ku zaskoczeniu w\u0142adz, po zako\u0144czonych pracach w uporz\u0105dkowanych i pomalowanych pokoikach i salach, ponownie zawieszone zosta\u0142y krzy\u017ce. Podejrzanym w tej sprawie by\u0142 jeden w wychowawc\u00f3w internatu<a href=\"#_ftn140\" name=\"_ftnref140\">[140]<\/a>. W\u0142adze nie o\u015bmieli\u0142y si\u0119 na drastyczne rozwi\u0105zania.<\/p>\n<p>W grudniu 1982 r. \u201ewronie\u201d zwi\u0105zki, zawi\u0105zane w ZPW \u201eBiawena\u201d otrzyma\u0142y lokal po Solidarno\u015bci. Swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 rozpocz\u0119\u0142y od zdj\u0119cia ze \u015bcian krzy\u017cy. Do tego faktu odni\u00f3s\u0142 si\u0119 ks. Mieczys\u0142aw Lipniacki. Podczas kazania podni\u00f3s\u0142, \u017ce \u201ewszelka dzia\u0142alno\u015b\u0107 Polak\u00f3w powinna zaczyna\u0107 si\u0119 od krzy\u017cy, gdy\u017c takie s\u0105 nasze tradycje\u201d. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119, aby zdj\u0119te krzy\u017ce zosta\u0142y przyniesione do kaplicy. W\u0142adze ubolewa\u0142y, \u017ce fakt ten \u201ehamuj\u0105co\u201d wp\u0142yn\u0105\u0142 na organizowanie nowych zwi\u0105zk\u00f3w<a href=\"#_ftn141\" name=\"_ftnref141\">[141]<\/a>. Dnia 26 lutego 1984 r. w parafiach diecezji siedleckiej czytany by\u0142 <em>Komunikat<\/em> ks. bp. Jana Mazura o roli krzy\u017ca w \u017cyciu chrze\u015bcijanina. Ks. biskup upomina\u0142 si\u0119 o zdejmowane krzy\u017ce w szko\u0142ach i w innych instytucjach \u017cycia publicznego. Zgodnie z zaleceniem ks. ordynariusza o ka\u017cdym przypadku zdj\u0119cia krzy\u017ca wierni byli proszeni o przekazywanie informacji do kurii<a href=\"#_ftn142\" name=\"_ftnref142\">[142]<\/a>.<\/p>\n<p>W marcu 1984 r. Polsk\u0105 wstrz\u0105sn\u0119\u0142y wiadomo\u015bci dotycz\u0105ce wydarze\u0144 w Zespole Szk\u00f3\u0142 Rolniczych w Mi\u0119tnem k. Garwolina na terenie diecezji siedleckiej. Uczniowie zdecydowanie stan\u0119li w obronie krzy\u017cy. Rada G\u0142\u00f3wna Episkopatu Polski wyda\u0142a specjalny <em>Komunikat<\/em>, w kt\u00f3rym zaznaczy\u0142a, \u017ce \u201ew historii powojennej\u201d krzy\u017ce by\u0142y usuwane wielokrotnie, a fakt powrotu do tych praktyk po 13 grudnia 1981 r. przyjmuje z wielkim niepokojem. R\u00f3wnocze\u015bnie podkre\u015bli\u0142a, \u017ce krzy\u017ce zgodnie z wol\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, w tym ucz\u0105cej si\u0119 m\u0142odzie\u017cy, powinny pozosta\u0107 w salach lekcyjnych<a href=\"#_ftn143\" name=\"_ftnref143\">[143]<\/a>. Stanowisko Rady G\u0142\u00f3wnej w\u0142adze okre\u015bli\u0142y mianem \u201eignorowania\u201d zasady \u201erozdzia\u0142u pa\u0144stwa od ko\u015bcio\u0142a\u201d, podnosz\u0105c przy tym, \u017ce trzeba \u201ewyra\u017anie okre\u015bli\u0107 pole dzia\u0142ania kleru\u201d. Strona KW PZPR w Bia\u0142ej Podlaskiej akcentowa\u0142a, \u017ce Podlasie sta\u0142o si\u0119 \u201ewidowni\u0105 pr\u00f3b rozp\u0119tania nastroj\u00f3w w \u015bredniowiecznym wydaniu\u201d. Podkre\u015blano, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 zgody na wieszanie krzy\u017cy w szko\u0142ach i zak\u0142adach pracy. Za z\u0142e stronie ko\u015bcielnej w\u0142adze mia\u0142y to, \u017ce ksi\u0119\u017ca w \u015bwi\u0105tyniach informowali o istocie sporu, dzielili si\u0119 komentarzami. W\u0142adze przewrotnie uwa\u017ca\u0142y, \u017ce sprawa ta ma zwi\u0105zek ze zbli\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 kampani\u0105 przed wyborami do rad narodowych w 1984 r., \u017ce w tym czasie \u201ekler wykorzystywa\u0142 kazania do krytyki w\u0142adz i jej posuni\u0119\u0107\u201d<a href=\"#_ftn144\" name=\"_ftnref144\">[144]<\/a>. Co wi\u0119cej, \u017ce na terenie diecezji siedleckiej ksi\u0119\u017ca, na polecenie ks. ordynariusza, \u201erozp\u0119tali kampani\u0119 propagandow\u0105 w obronie sakralizacji obiekt\u00f3w u\u017cyteczno\u015bci publicznej na bazie Zespo\u0142u Szk\u00f3\u0142 Rolniczych w Mi\u0119tnem\u201d<a href=\"#_ftn145\" name=\"_ftnref145\">[145]<\/a>. We wszystkich \u015bwi\u0105tyniach wy\u0142o\u017cone zosta\u0142y petycje skierowane do Rady Pa\u0144stwa i Sejmu PRL do podpisywania przez wiernych \u201edomagaj\u0105cych si\u0119 ust\u0119pstw na odcinku zawieszania symboli religijnych w szko\u0142ach i instytucjach pa\u0144stwowych\u201d<a href=\"#_ftn146\" name=\"_ftnref146\">[146]<\/a>.<\/p>\n<p>Spory o krzy\u017ce dekady lat 80., tak\u017ce na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego, a w istocie o chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 antropologi\u0119 cz\u0142owieka, pozostan\u0105 jednym z wa\u017cniejszych rozdzia\u0142\u00f3w tej ziemi<a href=\"#_ftn147\" name=\"_ftnref147\">[147]<\/a>. Je\u017celi obiektywnie chcemy ukazywa\u0107 przebieg wydarze\u0144 z tamtej dekady, to nie mo\u017cemy pomija\u0107 tego czytelnie nakre\u015blonego rysu. Wyra\u017anie wpisuje si\u0119 w przestrze\u0144 budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu, poszerza\u0142 bowiem obszary niezale\u017cno\u015bci. Trwanie religijne by\u0142o jedn\u0105 z form zachowania to\u017csamo\u015bci narodowej.<\/p>\n<p><strong>Przypisy<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> E. Wilkowski, <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego w latach 1980-1981<\/em>, Bia\u0142a Podlaska 2013.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> W 2022 r. opublikowa\u0142 zbi\u00f3r rozwa\u017ca\u0144, esej\u00f3w pt. <em>Szkice o dziedzictwie Solidarno\u015bci<\/em>, Che\u0142m 2022.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> <em>Rozmowy z w\u0142adzami<\/em>, \u201eInformator Zwi\u0105zkowy WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u201d, luty 1981, s. 2; 23 stycznia 1981 r. KW PZPR w Bia\u0142ej Podlaskiej przekazywa\u0142 teleksem informacj\u0119 do KC PZPR: \u201eSolidarno\u015b\u0107 na terenie woj. bialskopodlaskiego nie dysponuje w\u0142asn\u0105 baz\u0105 poligraficzn\u0105, nie wydaje \u017cadnych pism periodycznych, biuletyn\u00f3w itp. Wydawnictwa tego typu s\u0105 dostarczane z MKZ Regionu \u015arodkowo-Wschodniego w Lublinie\u201d. Zaznaczono, \u017ce ich \u201ezasi\u0119g jest ograniczony\u201d. Po decyzji bialskiej Solidarno\u015bci o wydawaniu w\u0142asnego pisma \u201ew tej sprawie\u201d zwr\u00f3cono si\u0119 do wojewody, D. Magier, <em>Lata 1980-1981 w wojew\u00f3dztwie bialskopodlaskim. Wyb\u00f3r teleks\u00f3w Komitetu Wojew\u00f3dzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej<\/em>, Radzy\u0144 Podlaski, 2006, s. 87.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> Archiwum Oddzia\u0142owe Instytutu Pami\u0119ci Narodowej w Lublinie (dalej: AOIPN Lublin), Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Spraw Wewn\u0119trznych w Bia\u0142ej Podlaskiej (dalej: WUSW Bia\u0142a Podl.), sygn. Lu 0249\/95. Informacje Wydzia\u0142u III A. Informacja dotycz\u0105ca zebrania przedstawicieli Komisji Zak\u0142adowych i Komitet\u00f3w Za\u0142o\u017cycielskich NZSZ Solidarno\u015b\u0107 z wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego w dniu 15.01.1981 w lokalu PAX w Bia\u0142ej Podlaskiej z 16.01.1981, k. 14; E. Wilkowski, <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego\u2026<\/em>, s. 319.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> Archiwum Pa\u0144stwowe w Lublinie Oddzia\u0142 w Radzyniu Podlaskim (dalej: APLOR), Komitet Wojew\u00f3dzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Bia\u0142ej Podlaskiej (dalej: KW PZPR Bia\u0142a Podl.), sygn. 385, k. 23, Teleksy wys\u0142ane do KC PZPR, t. I. 1981. Teleks nr 202 z 23.01.1981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> H. Jab\u0142o\u0144ski, <em>Od redakcji<\/em>, \u201eInformator Zwi\u0105zkowy WMKP\u2026\u201d, luty 1981, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> Ibidem, <em>Uchwa\u0142a nr 2\/81 WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107<\/em>, s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> Ibidem, <em>Rozmowy z w\u0142adzami<\/em>, s. 2-3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> Ibidem, <em>Komunikat o rozmowach delegacji WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z przedstawicielami w\u0142adz politycznych i administracyjnych woj. bialskopodlaskiego<\/em>, s. 3-4. Rozmowy przedstawicieli Zwi\u0105zku z w\u0142adzami administracyjnymi by\u0142y nieuniknione. Pytaniem otwartym pozostaje, dlaczego strona bialskopodlaskiej Solidarno\u015bci godzi\u0142a si\u0119 na obecno\u015b\u0107 \u2013 podczas tych rozm\u00f3w \u2013 \u201ew\u0142adz politycznych\u201d, czyli KW PZPR.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> Ibidem, <em>Przegl\u0105d najwa\u017cniejszych uprawnie\u0144 Komisji Zak\u0142adowej wg. Kodeksu Pracy i przepis\u00f3w wykonawczych do tego tekstu (wyb\u00f3r),<\/em> s. 4-5.\u00a0 \u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> Ibidem, <em>Uchwa\u0142a Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u00a0 z 1 lutego 1981 r<\/em>., s. 6-7.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> Ibidem, s. 7.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> Ibidem, <em>Informacja o przebiegu rozm\u00f3w przedstawicieli KKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z rz\u0105dem PRL w dniu 30 stycznia 1981<\/em> (skr\u00f3t), s. 7-8.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> Ibidem, <em>O\u015bwiadczenie Rzecznika prasowego Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z 07.02.1981<\/em>, \u201eInformator Zwi\u0105zkowy WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u201d, 22 lutego 1981 r., s. 1-2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> Ibidem, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> Ibidem, s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> Ibidem, tre\u015b\u0107 stanowiska KKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z 29.01.1981: \u201eKrajowa Komisja Porozumiewawcza stwierdza: biuletyny wydawane przez poszczeg\u00f3lne MKZ-y i inne ogniwa Zwi\u0105zku s\u0105 narz\u0119dziem informacji wewn\u0105trzzwi\u0105zkowej, nieodzownym do porozumiewania si\u0119 instancji NSZZ Solidarno\u015b\u0107 z wielomilionow\u0105 rzesz\u0105 cz\u0142onk\u00f3w. Nie mo\u017cemy w \u017cadnym przypadku zezwala\u0107 na cenzurowanie tych biuletyn\u00f3w przez Urz\u0105d Kontroli Prasy lub inne w\u0142adze administracyjne czy polityczne ani na przyznanie tym w\u0142adzom\u00a0 prawa zakazu druku tych biuletyn\u00f3w. Podobnie cenzurowanie obiegu informacji wewn\u0105trzzwi\u0105zkowej r\u00f3wna\u0142oby si\u0119 z przekre\u015bleniem niezale\u017cno\u015bci NSZZ Solidarno\u015b\u0107 czyli z\u0142amania pierwszego punktu Porozumienia Gda\u0144skiego. Uniemo\u017cliwienie takiego obiegu przez zakaz druku biuletyn\u00f3w r\u00f3wna si\u0119 uniemo\u017cliwianiu instancji zwi\u0105zkowej sprawowania jej statutowej funkcji. Przypadki takie nale\u017cy traktowa\u0107 jako represje uniemo\u017cliwiaj\u0105ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 w\u0142adz regionalnych NSZZ Solidarno\u015b\u0107 co zgodnie z 2 paraf. punktu 4 Statutu poci\u0105ga za sob\u0105 obowi\u0105zek niezw\u0142ocznego wszcz\u0119cia akcji protestacyjnej. KKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u201d, s. 2.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> Ibidem, <em>Uchwa\u0142a nr 5\/81 z 12.02.1981<\/em>, s. 2-3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> AOIPN Lublin, WUSW Bia\u0142a Podl., sygn. Lu, sygn. 0249\/95, k. 37, Informacje Wydzia\u0142u III A. Informacja dotycz\u0105ca zebrania MKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej odbytego w dniu 27.01.1981 w lokalu Cechu Rzemios\u0142 R\u00f3\u017cnych w Bia\u0142ej Podlaskiej z 28. 01. 1981; E. Wilkowski, <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego<\/em>\u2026, s. 223.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> A. Czapski, <em>Kilka my\u015bli o Solidarno\u015bci na terenie Bia\u0142ej Podlaskiej<\/em> i okolicy, s. 1<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> Muzeum Po\u0142udniowego Podlasia (dalej: MPP), sygn. 7545. Uchwa\u0142a nr 5 Wojew\u00f3dzkiej Mi\u0119dzyzak\u0142adowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej z 12.02.1981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> <em>O\u015bwiadczenie. Dotyczy prawa do strajku oraz wynagrodzenia za strajk<\/em>, \u201eInformator Zwi\u0105zkowy WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u201d, 22 lutego 1981 r., s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a> TIbidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> Ibidem, <em>Wielki g\u0142os Pos\u0142a z woj. bialskopodlaskiego Karola Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego na posiedzeniu Sejmu w dniu 12.02.1981 r<\/em>., s. 4-5.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a> Ibidem, s. 5. Przytaczamy fragment tego wyst\u0105pienia: \u201enie zaprzeczam, \u017ce s\u0105 w Polsce si\u0142y, kt\u00f3re chcia\u0142yby Solidarno\u015b\u0107 i ca\u0142y proces odnowy przeciwko odnowie wykorzysta\u0107. Ale wiem tak\u017ce, \u017ce mno\u017c\u0105c pogr\u00f3\u017cki i insynuacje, atmosfery nie roz\u0142adujemy, a u wielu ludzi spowodujemy w\u0142a\u015bnie odruch solidarno\u015bci. M\u00f3wi\u0142a o tym pos\u0142anka Simonides. Podpisuj\u0119 si\u0119 pod t\u0105 tez\u0105, \u017ce z si\u0142ami tymi trzeba podj\u0105\u0107 polemik\u0119 i walk\u0119 polityczn\u0105, ale nie zrzucajmy \u2013 jak to zbyt cz\u0119sto robimy \u2013 ca\u0142ej winy na owe &lt;si\u0142y antysocjalistyczne&gt; , ani na owe &lt;o\u015brodki zagraniczne&gt;. Budzi to bowiem \u015bmiech pusty i groz\u0119, a niekt\u00f3rym przypomina czasy, gdy wszystkie polskie domowe k\u0142opoty przypisywano dzia\u0142alno\u015bci wrogich agentur. Poszukajmy nieco winnych tak\u017ce w\u015br\u00f3d nas samych w konserwie aparatu administracyjnego i pa\u0144stwowego, w tym w warstwach aparatu, kt\u00f3ry jest z pozycji ideologicznych przeciwny tym wszystkim eksperymentom odnowy, albo po prostu nie chce i nie umie si\u0119 przystosowa\u0107 do nowych warunk\u00f3w rz\u0105dzenia, do metody dialogu i wsp\u00f3\u0142pracy z r\u00f3\u017cnymi grupami spo\u0142ecznymi i \u015brodowiskami. Siedz\u0105c w Okopach \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy nie nale\u017cy si\u0119 nakrywa\u0107 czerwonym sztandarem socjalizmu\u201d.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> Ibidem, <em>Przem\u00f3wienie Prof. Janusza Groszkowskiego na posiedzeniu Zgromadzenia Og\u00f3lnego PAN<\/em>, \u201eInformator Zwi\u0105zkowy\u2026\u201d, 22.02.1981, s. 6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> \u201eSerwis informacyjny Oddzia\u0142u NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej\u201d z 29.03.1981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\"><\/a>\u00a0[40]MPP, sygn. 7572. Pismo Komisji Zak\u0142adowej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 przy ZPW \u201eBiawena\u201d do dyrektora ZPW \u201eBiawena\u201d [brak daty].<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> W Muzeum Po\u0142udniowego Podlasia w Bia\u0142ej Podlaskiej w Dziale Historii zachowany jest r\u0119kopis numeru drugiego \u201eInformatora \u2026\u201d, z dat\u0105 4 czerwca. Mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce zosta\u0142 wydany. Na jego zawarto\u015b\u0107 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 informacje dotycz\u0105ce: zakupu bilet\u00f3w na kabaret El\u017cbiety Jod\u0142owskiej pt. \u201eLudzie zrobili was w konia\u201d, oczekiwania pracownik\u00f3w \u201eBiaweny\u201d na przydzia\u0142 myd\u0142a i \u015brodk\u00f3w do mycia r\u0105k, wyp\u0142acenia ekwiwalentu pieni\u0119\u017cnego osobom, kt\u00f3re nie pobra\u0142y but\u00f3w \u201eprofilaktycznych\u201d. Zamieszczona tak\u017ce zosta\u0142a informacja, \u017ce WMKP NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Bia\u0142ej Podlaskiej otrzyma\u0142a lokal przy ul. Brzeskiej 77 (budynek biurowy Zak\u0142ad\u00f3w \u201eTechma-Robot) i komunikat o powo\u0142aniu komisji do opracowania ordynacji wyborczej do wybor\u00f3w do Zarz\u0105du Oddzia\u0142u, MPP, sygn. 7573, R\u0119kopis \u201eInformatora Komisji Zak\u0142adowej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 ZPW \u201eBiawena\u201d, nr 2 z 4. 06. 1981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> \u201eInformator Komisji Zak\u0142adowej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 ZPW \u201eBiawena\u201d, nr 3\/81, z 2.07.1981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> Dzisiaj informacja ta wydaje si\u0119 b\u0142aha, wywo\u0142uj\u0105ca nawet u\u015bmiech, w\u00f3wczas zakup rajstop stawa\u0142 si\u0119 wydarzeniem Najcz\u0119\u015bciej kobiety otrzymywa\u0142y je 8 marca (opr\u00f3cz czerwonego go\u017adzika lub tulipana). Nikt z obdarowywanych nie pyta\u0142 o ich rozmiar. Dopiero po oficjalnych \u201euroczysto\u015bciach\u201d kobiety sprawdza\u0142y wielko\u015b\u0107 i wymienia\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105. W \u201eSerwisie informacyjnym \u2026\u201d zaznaczono ponadto: \u201eZe wst\u0119pnych ustale\u0144 nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce ka\u017cdy pracownik otrzyma do 10 opakowa\u0144 rajstop. Dla os\u00f3b mniej zainteresowanych rajstopami przewidziano zamienniki w postaci podkoszulek m\u0119skich, kaleson i r\u0119cznik\u00f3w\u201d, \u201eSerwis informacyjny Komisji Zak\u0142adowej NSZZ Solidarno\u015b\u0107\u201d przy ZPW \u201eBiawena\u201d, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> Zamieszczony fragment <em>Zdania<\/em> Czes\u0142awa Mi\u0142osza:<\/p>\n<p>\u201eW trwodze i dr\u017ceniu my\u015bl\u0119, \u017ce spe\u0142ni\u0142bym swoje \u017cycie<\/p>\n<p>Tylko gdybym si\u0119 zdoby\u0142 na publiczn\u0105 spowied\u017a,<\/p>\n<p>Wyjawiaj\u0105c oszustwo, w\u0142asne my\u015bli i mojej epoki:<\/p>\n<p>Wolno nam by\u0142o odzywa\u0107 si\u0119 skrzekiem kar\u0142\u00f3w i demon\u00f3w,<\/p>\n<p>Ale czyste i dostojne s\u0142owa by\u0142y zakazane<\/p>\n<p>Pod tak surow\u0105 kar\u0105, \u017ce kto jedno z nich \u015bmia\u0142 wym\u00f3wi\u0107,<\/p>\n<p>Ju\u017c sam uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za zgubionego.\u201d, \u201eBiuletyn Informacyjny MKZ NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Oddzia\u0142 Regionu Mazowsze w Bia\u0142ej Podlaskiej\u201d, nr 1, z 11.06.1981, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> AOIPN Lublin, WUSW Bia\u0142a Podl., sygn. Lu sygn. 0249\/96, k. 54, Informacje kierownictwa KW MO 1981. Informacja dotycz\u0105ca sytuacji, nastroj\u00f3w i wypowiedzi w wojew\u00f3dztwie bialskopodlaskim w sierpniu br. z 24.08.1981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> Najwi\u0119kszy zas\u00f3b pism drugiego obiegu we wschodniej cz\u0119\u015bci Polski posiada Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Paw\u0142a II. Przez ca\u0142\u0105 dekad\u0119 lat 80. gromadzi\u0142a je Anna Truskolaska, pracownica biblioteki, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105ca z Biurem Informacji Tymczasowego Zarz\u0105du Regionu NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Lublinie. Inn\u0105 jej inicjatyw\u0105 by\u0142o wydawanie, od listopada 1988 r., \u201eGazety Rolnik\u00f3w. Pisma Solidarno\u015bci RI\u201d, szerzej w: E. Wilkowski<em>, Solidarno\u015b\u0107 rolnicza na terenie wojew\u00f3dztwa lubelskiego w latach 1980-1989, <\/em>Che\u0142m 2013, s. 337-340.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> AOIPN Lublin, WUSW Bia\u0142a Podl., sygn. Lu 0225\/109, k. 26, Kwestionariusz ewidencyjny krypt. \u201eGeograf\u201d. Jerzy Janusz Zalewski. Analiza kwestionariusza ewidencyjnego krypt. \u201eGeograf\u201d z 15.06.1987.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> O pracy podziemnej K. Michaluka i o prowadzonym przeciwko niemu \u015bledztwu szerzej: E. Wilkowski. <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego<\/em>\u2026, s. 584-595.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> AOIPN Lublin, WUSW Bia\u0142a Podl., sygn. Lu 0179\/318, k. 8, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. \u201ePreludium\u201d. Notatka ze spotkania TW ps. \u201eMarek\u201d z 8.11.1983.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> Ibidem, k. 11, Meldunek operacyjny Wydzia\u0142u III WUSW w Bia\u0142ej Podlaskiej z 11.11.1983.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref51\" name=\"_ftn51\">[51]<\/a> Ibidem, k. 49, Ankieta dotycz\u0105ca p-ktu 16 sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. \u201eMarek\u201d z 1983 (podpisana przez Naczelnika Wydzia\u0142u III WUSW w Bia\u0142ej Podlaskiej Jana Pryta).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref52\" name=\"_ftn52\">[52]<\/a> Ibidem, sygn. Lu 0179\/316, k. 126, Sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. \u201eBartek\u201d. Notatka s\u0142u\u017cbowa z 06.09. 1983.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref53\" name=\"_ftn53\">[53]<\/a> Ibidem, sygn. Lu 0179\/343, k. 6, Sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. \u201eKonspiracja\u201d. Plan przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 operacyjnych w sprawie operacyjnego rozpracowania krypt. \u201eKonspiracja\u201d z 31.10.1984.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref54\" name=\"_ftn54\">[54]<\/a> <em>Ojcze \u015awi\u0119ty<\/em>, \u201ePodlasie. NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska\u201d, R. II, nr 9, 13.05.1983, s. 1.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref55\" name=\"_ftn55\">[55]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref56\" name=\"_ftn56\">[56]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref57\" name=\"_ftn57\">[57]<\/a> Ibidem, <em>O\u015bwiadczenie TKK NSZZ Solidarno\u015b\u0107<\/em>, s. 1. Zatrzymajmy si\u0119 przy najwa\u017cniejszym fragmencie o\u015bwiadczenia: \u201eOjciec \u015awi\u0119ty przyje\u017cd\u017ca do kraju cierpi\u0105cego, w kt\u00f3rym podeptano podstawowe prawa cz\u0142owieka, w kt\u00f3rym zraniono dum\u0119 narodow\u0105. Spo\u0142ecze\u0144stwo polskie ma prawo oczekiwa\u0107, \u017ce dla stworzenia w\u0142a\u015bciwego klimatu, zapewniaj\u0105cego godne przyj\u0119cie Ojca \u015awi\u0119tego w Polsce zostanie og\u0142oszona amnestia dla wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Z walki dla uwi\u0119zionych\u00a0 braci, z pomocy cierpi\u0105cym i prze\u015bladowanym nie zrezygnujemy nigdy\u201d, Ibidem, s. 1.\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref58\" name=\"_ftn58\">[58]<\/a> Ibidem, <em>Zapiski z 17.I.1954, niedziela<\/em>: \u201eSiad\u0142a wrona na czole wynios\u0142ej jod\u0142y. Spojrza\u0142a w\u0142adczo wok\u00f3\u0142 i wyda\u0142a okrzyk zwyci\u0119stwa. Tej wrzaskliwej zjawie wydaje si\u0119 prawdziwie, \u017ce jod\u0142a zawdzi\u0119cza jej wszystko: sw\u00f3j byt, wysmuk\u0142\u0105 pi\u0119kno\u015b\u0107, trwa\u0142\u0105 ziele\u0144, si\u0142\u0119 w walce z wichrami. Godny podziwu jest ten tupet wrony. Wielka dobrodziejka stoj\u0105cej cicho jod\u0142y. A jod\u0142a ani drgn\u0119\u0142a: zda si\u0119 nie dostrzega\u0107 wrony; pogr\u0105\u017cona w zadumie wyci\u0105ga ga\u0142\u0105zki ramion swoich ku niebu. Znosi spokojnie wrzaski swego go\u015bcia. Nic nie zm\u0105ci jej my\u015bli, jej odwagi, spokoju. Wszak tyle chmur ju\u017c przesz\u0142o nad jej czo\u0142em, tyle ptak\u00f3w przedniejszych tu si\u0119 zatrzyma\u0142o. Posz\u0142y, jak ty p\u00f3jdziesz. Nie twoje to miejsce, nie czujesz si\u0119 pewna i dla tego krzykiem nadrabiasz brak m\u0119stwa. To ja wyros\u0142am z ziemi i trwam korzeniami w jej sercu. A ty, w\u0119drowna chmuro, co rzucasz cie\u0144 smutku na z\u0142ociste czo\u0142o, jeste\u015b igraszk\u0105 wichr\u00f3w. Trzeba ci\u0119 spokojnie wycierpie\u0107. Wykraczesz swoj\u0105 nudn\u0105, bezduszn\u0105, jak\u017ce ubog\u0105 pie\u015b\u0144 i odp\u0142yniesz. C\u00f3\u017c zdo\u0142asz krzykiem zdzia\u0142a\u0107. Ja pozostan\u0119, by trwa\u0107 w skupieniu, by budowa\u0107 swoj\u0105 cierpliwo\u015bci\u0105, by przetrwa\u0107 wichry i naloty, by spokojnie pi\u0105\u0107 si\u0119 wzwy\u017c. S\u0142o\u0144ca mi nie przys\u0142onisz, sob\u0105 nie zachwycisz, celu mej wspinaczki nie zmienisz. By\u0142 las, nie by\u0142o nas \u2013 i nie b\u0119dzie was, b\u0119dzie las\u201d, Stefan Kardyna\u0142 Wyszy\u0144ski \u2013 Prymas Polski, <em>Zapiski wi\u0119zienne<\/em>, Pary\u017c 1982, Ibidem. s. 1.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref59\" name=\"_ftn59\">[59]<\/a> Ibidem, <em>Dn. 5.05.1983 odby\u0142o si\u0119 spotkanie przedstawiciela naszej redakcji z dzia\u0142aczami Solidarno\u015bci<\/em>, s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref60\" name=\"_ftn60\">[60]<\/a> <em>Ojciec \u015awi\u0119ty o zwi\u0105zkach zawodowych,<\/em> \u201ePodlasie\u201d, Rok II, nr 10, 10.07.1983, s. 1.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref61\" name=\"_ftn61\">[61]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref62\" name=\"_ftn62\">[62]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref63\" name=\"_ftn63\">[63]<\/a> Ibidem, Maryla, <em>Kilka refleksji w zwi\u0105zku z pobytem Papie\u017ca\u2026,<\/em> s. 5.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref64\" name=\"_ftn64\">[64]<\/a> Ibidem, Maryla podkre\u015bli\u0142a: \u201eA na marginesie, czy zauwa\u017cyli\u015bcie, Papie\u017c ani jednym s\u0142owem nie zaszczyci\u0142 Jana Dobraczy\u0144skiego, kt\u00f3ry nadmiernie przed Nim kl\u0119ka\u0142. Ojciec \u015awi\u0119ty pr\u00f3buje rozmawia\u0107 nawet z tymi, kt\u00f3rzy k\u0142ami\u0105 i morduj\u0105, ale nie z tymi, kt\u00f3rzy z w\u0142asnej woli i bez przymusu stali si\u0119 narz\u0119dziem w r\u0119kach k\u0142amc\u00f3w i morderc\u00f3w. Nie wolno wykorzystywa\u0107 Ewangelii, Prawdy i mi\u0142o\u015bci w s\u0142u\u017cbie k\u0142amstwa i przemocy\u201d, tam\u017ce, s. 5.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref65\" name=\"_ftn65\">[65]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref66\" name=\"_ftn66\">[66]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref67\" name=\"_ftn67\">[67]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref68\" name=\"_ftn68\">[68]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref69\" name=\"_ftn69\">[69]<\/a> Ibidem, <em>Ofiary stanu wojennego<\/em>, s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref70\" name=\"_ftn70\">[70]<\/a> Szerzej o tym morderstwie, E. Wilkowski, <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego<\/em>\u2026, s. 564-568.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref71\" name=\"_ftn71\">[71]<\/a> <em>Sytuacja tzw. \u201ezwi\u0105zk\u00f3w zawodowych\u201d na Podlasiu,<\/em> \u201ePodlasie\u201d, Rok II, nr 10\u2026, s. 6.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref72\" name=\"_ftn72\">[72]<\/a> Tre\u015b\u0107 \u201eO\u015bwiadczenia Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Tymczasowego Komitetu NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska. W zwi\u0105zku ze zbli\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 trzeci\u0105 rocznic\u0105 podpisania historycznych porozumie\u0144 w Gda\u0144sku, MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska przesy\u0142a wszystkim sympatykom i dzia\u0142aczom NSZZ Solidarno\u015b\u0107 serdeczne podzi\u0119kowania za udzielane poparcie w podtrzymywaniu dzia\u0142alno\u015bci wolnych zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska w pe\u0142ni solidaryzuje si\u0119 z og\u0142oszonym przez TKK i Region Gda\u0144ski apelem o przyst\u0105pienie w\u0142adz PRL do rozm\u00f3w z Lechem Wa\u0142\u0119s\u0105. W wypadku, kiedy do rozm\u00f3w takich nie dojdzie MKT postanawia przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do og\u00f3lnopolskiej akcji protestacyjnej. W zwi\u0105zku z tym, MKT NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska zwraca si\u0119 do ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa Podlasia o: \u2013 wstrzymanie si\u0119 od zakupu wszelkiej prasy oficjalnej w dniach 30 i 31 sierpnia 1983 r. \u2013 wstrzymanie si\u0119 od chodzenia do kin w dniach 30 i 31 sierpnia 1983 r., &#8211; przeprowadzenie bojkotu wszystkich miejskich \u015brodk\u00f3w komunikacji w dniu 31 sierpnia w godzinach mi\u0119dzy 14,00 a 16,00. MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska\u201d, \u201ePodlasie\u201d, R. II, nr 11, 25.08.1983, s. 6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref73\" name=\"_ftn73\">[73]<\/a> Tre\u015b\u0107 o\u015bwiadczenia: \u201eO\u015bwiadczenie Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Tymczasowego Komitetu NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w sprawie przyznania Lechowi Wa\u0142\u0119sie Pokojowej Nagrody Nobla. W zwi\u0105zku z przyznaniem Panu Panie Przewodnicz\u0105cy Pokojowej Nagrody Nobla, MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska, przesy\u0142a najserdeczniejsze gratulacje i wyrazy uznania. Jeste\u015bmy dumni, \u017ce ci\u0105gle \u017cywe w naszym spo\u0142ecze\u0144stwie idee Solidarno\u015bci i osobista postawa Pana, nie pozwoli\u0142y komunistycznym w\u0142adcom Polski na zniszczenie tego wszystkiego, co osi\u0105gn\u0119li\u015bmy w latach legalnego dzia\u0142ania Zwi\u0105zku. Nagroda ta jest tak\u017ce wyrazem uznania ca\u0142ego wolnego \u015bwiata dla pokojowego charakteru oporu Solidarno\u015bci. Spo\u0142ecze\u0144stwo Podlasia nadal deklaruje Panu swoje poparcie jako Przewodnicz\u0105cemu Solidarno\u015bci. W spos\u00f3b szczeg\u00f3lny do\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 do gratulacji rolnicy Podlasia, pami\u0119taj\u0105c o przeznaczeniu ca\u0142ej nagrody na Ko\u015bcielny Fundusz Pomocy Rolnikom Indywidualnym. Ziemia i spo\u0142ecze\u0144stwo Podlasia w roku trzechsetlecia bytno\u015bci Obrazu Matki Boskiej Le\u015bnia\u0144skiej w Le\u015bnej Podlaskiej czekaj\u0105 na wizyt\u0119 Szanownego Pana. MTK NSZZ Solidarno\u015b\u0107 Bia\u0142a Podlaska 10.10.1983 r.\u201d, \u201ePodlasie\u201d, R. II. nr 12, 1.11.1983, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref74\" name=\"_ftn74\">[74]<\/a> <em>Protok\u00f3\u0142 porozumienia zawartego przez Komisj\u0119 Rz\u0105dow\u0105 i Mi\u0119dzyzak\u0142adowy Komitet Strajkowy w dniu 31 sierpnia 1980 roku w Stoczni Gda\u0144skiej,<\/em> \u201ePodlasie\u201d, Rok II, nr 11, 25.08. 1983, s. 1-6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref75\" name=\"_ftn75\">[75]<\/a> Ibidem, Maryla, <em>Kilka refleksji w trzeci\u0105 rocznic\u0119 porozumie\u0144 sierpniowych,<\/em> s. 6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref76\" name=\"_ftn76\">[76]<\/a> Ibidem, s. 7.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref77\" name=\"_ftn77\">[77]<\/a> Ibidem, s. 8<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref78\" name=\"_ftn78\">[78]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref79\" name=\"_ftn79\">[79]<\/a> <em>O\u015bwiadczenie Zbigniewa Bujaka z 7 pa\u017adziernika 1983 r<\/em>., \u201ePodlasie\u2026\u201d, nr 12, 1.11.1983, s. 1. Tre\u015b\u0107 o\u015bwiadczenia: \u201ePokojowa Nagroda Nobla dla Lecha Wa\u0142\u0119sy stanowi wyraz uznania dla trwa\u0142ej i desperackiej walki z totalitaryzmem, jak\u0105 od lat prowadzi nasze spo\u0142ecze\u0144stwo, nie uciekaj\u0105c si\u0119 do przemocy. Jest to nagroda dla skazanych, czekaj\u0105cych na procesy, represjonowanych i prze\u015bladowanych, dla tysi\u0119cy anonimowych dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci. Przede wszystkim jest to nagroda dla samego Lecha Wa\u0142\u0119sy, uhonorowanie jego roli przyw\u00f3dcy polskiego \u015bwiata pracy, jego wielkiego humanizmu. Werdykt Norweskiego Komitetu Pokojowej Nagrody Nobla jest szczeg\u00f3lnie istotny dzi\u015b, gdy tylu ludzi na \u015bwiecie cierpi i \u017cyje w strachu przed tymi, dla kt\u00f3rych cz\u0142owiek jest tylko przedmiotem. Pokojowa Nagroda Nobla dla Lecha Wa\u0142\u0119sy jest wskazaniem, \u017ce walka o prawa cz\u0142owieka jest drog\u0105 do likwidacji \u017ar\u00f3de\u0142 wojny. I t\u0105 drog\u0105 powinni i\u015b\u0107 wszyscy walcz\u0105cy o pok\u00f3j. Zbigniew Bujak\u201d, Ibidem, s. 1.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref80\" name=\"_ftn80\">[80]<\/a> Ibidem, <em>Apel redakcji \u201ePodlasia\u201d,<\/em> s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref81\" name=\"_ftn81\">[81]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref82\" name=\"_ftn82\">[82]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref83\" name=\"_ftn83\">[83]<\/a> Ibidem, s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref84\" name=\"_ftn84\">[84]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref85\" name=\"_ftn85\">[85]<\/a> Ibidem. Redakcja \u201ePodlasia\u201d podkre\u015bla\u0142a: \u201eNie przyznawaj si\u0119 nigdy i do niczego, nawet\u00a0 gdy SB przedstawia nam \u015bwiadk\u00f3w zeznaj\u0105cych przeciwko nam. Zdarza si\u0119, \u017ce \u015bwiadkowie \u2013 cz\u0119sto ludzie z\u0142amani psychicznie w momencie \u2013 gdy my konsekwentnie nie przyznajemy si\u0119 do znajomo\u015bci z nimi lub brania udzia\u0142u we wsp\u00f3lnym <em>przest\u0119pstwie<\/em>, wycofuj\u0105 si\u0119 ze swoich wcze\u015bniejszych zezna\u0144 ju\u017c w czasie trwania \u015bledztwa, cz\u0119\u015bciej dopiero na rozprawie s\u0105dowej\u201d, s. 4.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref86\" name=\"_ftn86\">[86]<\/a> Ibidem, A. Short, <em>Wybory, wybory, wybory<\/em>\u2026, s. 6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref87\" name=\"_ftn87\">[87]<\/a> E. Wilkowski, <em>Solidarno\u015b\u0107 rolnicza na terenie wojew\u00f3dztwa lubelskiego\u2026<\/em>, s. 383-386.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref88\" name=\"_ftn88\">[88]<\/a> Ibidem, s. 386-392; A. Polski, <em>Kryptonim \u201ePowt\u00f3rka\u201d. Materia\u0142y i dokumenty z powt\u00f3rzonych wybor\u00f3w do Gromadzkiej Rady Narodowej w okr\u0119gu wyborczym Boniewo gmina Fajs\u0142awice w 1984\/1985 roku,<\/em> Lublin-Fajs\u0142awice 2009.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref89\" name=\"_ftn89\">[89]<\/a> <em>PRON w swoich za\u0142o\u017ceniach<\/em>\u2026, \u201ePodlasie\u2026\u201d, nr 12, 1.11.1983, s. 7<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref90\" name=\"_ftn90\">[90]<\/a> Ibidem, s. 8.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref91\" name=\"_ftn91\">[91]<\/a> Ibidem, J. Kaczmarski, <em>G\u00f3rnicy<\/em>, zapis z 1983 r.: \u201eSchodzimy pod ziemi\u0119 w katakumb niski mrok\/ Na ziemi \u017cy\u0107 si\u0119 nie da\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 na dzie\u0144 na miesi\u0105c rok\/ Tam niema si\u0119 jak sprzeda\u0107\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 w niej bro\u0144 i w niej sto dr\u00f3g\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 w g\u0142\u00f3w he\u0142m\u00f3w lamp mg\u0142awice\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 tam zej\u015b\u0107 si\u0119 boi wr\u00f3g\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 by o nasze walczy\u0107 \u017cycie\/ B\u0119dziemy korytarze ry\u0107 i \u017cy\u0107 jak pierwsi chrze\u015bcijanie\/ I w fundamenty wasze bi\u0107 i martwych braci \u015bwi\u0119ci\u0107 pami\u0119\u0107\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 w ukrytych nurt\u00f3w las\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 kto zosta\u0142 wie czym p\u0142aci\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 kto umar\u0142 kiedy\u015b raz\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 w nas \u017cywych znajdzie braci\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 to tylko pierwszy krok\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 za zmian\u0105 schodzi zmiana\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 nie p\u0142aczcie jest jak jest\/ Schodzimy pod ziemi\u0119 \u017cywi wyjd\u0105 z rana\/ Nie wind\u0105 gdzie komisarz tkwi z nabitym ruskim karabinem\/ Strze\u017conych nam nie trzeba przej\u015b\u0107 ziemia nie jedn\u0105 ma szczelin\u0119\/ I wtedy szychta si\u0119 rozpocznie\/ Wtedy dopiero plan przekroczym\/ Gdy rusz\u0105 elektrownie stocznie\/ A \u015blepi przejrz\u0105 zn\u00f3w na oczy\u201d, s. 8.\u00a0\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref92\" name=\"_ftn92\">[92]<\/a> Z. K., <em>O oporze,<\/em> \u201ePodlasie. Wydanie specjalne\u201d, 15.04.1983, s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref93\" name=\"_ftn93\">[93]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref94\" name=\"_ftn94\">[94]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref95\" name=\"_ftn95\">[95]<\/a> Przedruki pochodz\u0105 z pism: \u201eTygodnik Mazowsze\u201d (nr 39, 41 z 27 stycznia 1983 r., 42 z 12 lutego 1983 r.), \u201eInformator Regionu \u015arodkowo-Wschodniego\u201d (nr 48, 50 i 52), \u201eTygodnik Wojenny\u201d (nr 49), \u201eS\u0142owo Podziemne\u201d (z 17 stycznia 1983), \u201eNiepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d (nr 3\/21), \u201eTu i Teraz\u201d (nr 10\/11), \u201eFakty\u201d \u2013 pismo KW PZPR w Bia\u0142ej Podlaskiej.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref96\" name=\"_ftn96\">[96]<\/a> <em>O\u015bwiadczenie programowe Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ Solidarno\u015b\u0107 (fragmenty),<\/em> \u201eSolidarny Podlasiak\u201d, nr 2\/13, luty 1983, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref97\" name=\"_ftn97\">[97]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref98\" name=\"_ftn98\">[98]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref99\" name=\"_ftn99\">[99]<\/a> Ibidem, s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref100\" name=\"_ftn100\">[100]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref101\" name=\"_ftn101\">[101]<\/a> Ibidem, s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref102\" name=\"_ftn102\">[102]<\/a> Ibidem, <em>Program dzia\u0142ania Regionalnej Komisji Koordynacyjnej w 1983 r. Region \u015arodkowo-Wschodni. Lublin, <\/em>s. 3<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref103\" name=\"_ftn103\">[103]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref104\" name=\"_ftn104\">[104]<\/a> Ibidem, <em>Bilans przez czarne okulary,<\/em> s. 4-5.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref105\" name=\"_ftn105\">[105]<\/a> Ibidem, s. 5.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref106\" name=\"_ftn106\">[106]<\/a> Ibidem, <em>Przegl\u0105d wydarze\u0144<\/em>, s. 6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref107\" name=\"_ftn107\">[107]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref108\" name=\"_ftn108\">[108]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref109\" name=\"_ftn109\">[109]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref110\" name=\"_ftn110\">[110]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref111\" name=\"_ftn111\">[111]<\/a> <em>Od redakcji<\/em>, \u201eSolidarny Podlasiak\u201d, nr 5\/6 maj-czerwiec 1983, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref112\" name=\"_ftn112\">[112]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref113\" name=\"_ftn113\">[113]<\/a> Ibidem, <em>Ojcze \u015awi\u0119ty<\/em>, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref114\" name=\"_ftn114\">[114]<\/a> Ibidem, <em>Stenogram wyst\u0105pienia Ministra Adama \u0141opatki \u2013 Kierownika Urz\u0119du d\/s. Wyzna\u0144 na spotkaniu z lektorami KC w dniu 15 grudnia 1982<\/em>, s. 2.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref115\" name=\"_ftn115\">[115]<\/a> Ibidem, s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref116\" name=\"_ftn116\">[116]<\/a> Ibidem, <em>Przegl\u0105d wydarze\u0144<\/em>, s. 4.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref117\" name=\"_ftn117\">[117]<\/a> W przed\u0142o\u017conej relacji G. Targosz zaznacza: \u201eProponowa\u0142 mi nawet wsp\u00f3lne wej\u015bcie w \u00bbpe\u0142ne podziemie\u00ab, ale nie zdecydowa\u0142em si\u0119, bo moja \u00bbamnestia\u00ab w razie wpadki \u00bbgwarantowa\u0142aby\u00ab gotowy wyrok do odsiadki\u201d i dalej \u201eDla mnie osobi\u015bcie Janusz to \u00bbgwiazda podziemia\u00ab, pe\u0142na blasku i troski o to, by nie zgas\u0142a w niepami\u0119ci\u201d, Relacja Grzegorza Targosza z 7.04.2013, s. 1-2.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref118\" name=\"_ftn118\">[118]<\/a> AOIPN Lublin, WUSW Bia\u0142a Podl., sygn. Lu, 0179\/316, k. 422, Sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. \u201eBartek\u201d. Notatka s\u0142u\u017cbowa z odbytego spotkania z TW ps. \u201eJanina\u201d z dnia 24.11.1984.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref119\" name=\"_ftn119\">[119]<\/a> Ibidem, sygn. Lu 025\/85, k. 127, Akta kontrolne \u015bledztwa Jana Korneta i innych. Informacja nr 0287\/17\/83 dotyczy Kornet Jan z 28.11.1983; E. Wilkowski, <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego<\/em>\u2026, s. 691-694.\u00a0<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref120\" name=\"_ftn120\">[120]<\/a> Relacja Grzegorza Targosza z 2.04.2013, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref121\" name=\"_ftn121\">[121]<\/a> Ibidem, s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref122\" name=\"_ftn122\">[122]<\/a> Ibidem, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref123\" name=\"_ftn123\">[123]<\/a> Po usuni\u0119ciu z pracy w Filii AWF, ale jeszcze przed prac\u0105 w Zalutyniu, podj\u0105\u0142 prac\u0119 w firmie remontowej. \u201eWiem \u2013 podnosi A. Fijewski \u2013 \u017ce budzi\u0142 sensacj\u0119 u student\u00f3w i pracownik\u00f3w AWF jak w stroju malarza paradowa\u0142 po uczelni i jak stoj\u0105c na drabinie z p\u0119dzlem malowa\u0142 \u015bciany uczelni, w kt\u00f3rej niedawno by\u0142 wyk\u0142adowc\u0105. S\u0142ysza\u0142em tak\u017ce, \u017ce w\u0142adze uczelni wywiera\u0142y jakie\u015b naciski na w\u0142a\u015bciciela firmy, aby nie wysy\u0142a\u0142 Janusza do pracy w AWF\u201d, Relacja Adama Fijewskiego z 22.03.2013, \u00a0s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref124\" name=\"_ftn124\">[124]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref125\" name=\"_ftn125\">[125]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref126\" name=\"_ftn126\">[126]<\/a> APLOR, KW PZPR Bia\u0142a Podl., sygn. 556, k. 25. Informacje dotycz\u0105ce szkolnictwa wy\u017cszego 1982-1987. Analiza sytuacji spo\u0142eczno-politycznej w Filii AWF oraz ocena pracy partyjnej w tym \u015brodowisku w warunkach stanu wojennego.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref127\" name=\"_ftn127\">[127]<\/a> Jednym z nich by\u0142y wsp\u00f3lne obchody 3 Maja. W maju 1982 r. KW PZPR w Bia\u0142ej Podlaskiej akcentowa\u0142, \u017ce \u201erocznica 3 Maja by\u0142a cz\u0119sto wykorzystywana przez kler do g\u0142oszenia tre\u015bci antypa\u0144stwowych i antyradzieckich\u201d, P. Borek, D. Magier, <em>Anatomia destrukcji bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa i narodu. \u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w partii komunistycznej w regionie bialskopodlaskim w latach 1918-1989,<\/em> Bia\u0142a Podlaska 2016, s. 289.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref128\" name=\"_ftn128\">[128]<\/a> <em>\u015awi\u0119ta wojna,<\/em> \u201ePodlasie\u201d, nr 10. R. II. 10.07.1983, s. 2<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref129\" name=\"_ftn129\">[129]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref130\" name=\"_ftn130\">[130]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref131\" name=\"_ftn131\">[131]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref132\" name=\"_ftn132\">[132]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref133\" name=\"_ftn133\">[133]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref134\" name=\"_ftn134\">[134]<\/a> APLOR, KW PZPR Bia\u0142a Podl., sygn. 547, k. 36. Informacje og\u00f3lne o o\u015bwiacie i szkolnictwie 1979-1981. Informacja o dzia\u0142aniach dotycz\u0105cych pog\u0142\u0119bienia socjalistycznej \u015bwiadomo\u015bci m\u0142odzie\u017cy w szko\u0142ach.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref135\" name=\"_ftn135\">[135]<\/a> <em>\u015awi\u0119ta wojna,<\/em> \u201ePodlasie\u201d\u2026, s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref136\" name=\"_ftn136\">[136]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref137\" name=\"_ftn137\">[137]<\/a> Ibidem, s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref138\" name=\"_ftn138\">[138]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref139\" name=\"_ftn139\">[139]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref140\" name=\"_ftn140\">[140]<\/a> APLOR, KW PZPR Bia\u0142a Podl., sygn. 389, k. 25, Teleksy wys\u0142ane do KC PZPR VII-VIII 1982. Dalekopis nr 518 z 08.07.1982, k. 25.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref141\" name=\"_ftn141\">[141]<\/a> Ibidem, sygn. 391, k. 288, Teleksowe informacje wewn\u0105trzpartyjne kierowane z KW do ROPP X-XII 1982. Dalekopis nr 1020 z 20.11.1982.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref142\" name=\"_ftn142\">[142]<\/a> Ibidem, sygn. 392, k. 179, Teleksy do KC dublety stycze\u0144-kwiecie\u0144 1984. Dalekopis nr 156 z 04.03.1984.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref143\" name=\"_ftn143\">[143]<\/a> Por. A. Wasak, B. Wawer,<em> Obrona krzy\u017ca w Mi\u0119tnem. Wspomnienia, dokumenty, relacje<\/em>, Warszawa 2004, <em>Walka o krzy\u017ce. Mi\u0119tno \u2013 W\u0142oszczowa 1984,<\/em> red. U. G\u0142owacka-Maksymiuk, B. Gronek, T. Krawczak, Warszawa 2004.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref144\" name=\"_ftn144\">[144]<\/a> AOIPN Lublin, sygn. Lu 018\/165, k. 315, Sprawa obiektowa krypt. \u201eCzerwiec\u201d, t. I. Plan zabezpieczenia kampanii przedwyborczej do Rad Narodowych stopnia wojew\u00f3dzkiego i podstawowego oraz lokali obwod\u00f3w wyborczych i dokumentacji w czasie wybor\u00f3w, z kwietnia 1984.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref145\" name=\"_ftn145\">[145]<\/a> Ibidem, sygn. Lu 018\/165, k. 5, Sprawa obiektowa krypt. \u201eCzerwiec\u201d, t. II. Plan zabezpieczenia kampanii przedwyborczej i wybor\u00f3w w rejonie dzia\u0142ania SB RUSW w Rykach z 19.04.1984.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref146\" name=\"_ftn146\">[146]<\/a> Ibidem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref147\" name=\"_ftn147\">[147]<\/a> Znacz\u0105cy rozdzia\u0142 zapisa\u0142a m\u0142odzie\u017c z Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego w Radzyniu Podlaskim. O jej postawie: E. Wilkowski, <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego<\/em>\u2026, s. 701-703, 716-723; Ibidem, <em>NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Radzyniu Podlaskim w latach 1980-1989<\/em>, \u201eRadzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\u201d, t. 12, 2014, s. 204-208.<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>Bibliografia cytowa\u0144<\/strong><\/p>\n<p>Borek P., Magier D., <em>Anatomia destrukcji bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa i narodu. \u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w partii komunistycznej w regionie bialskopodlaskim w latach 1918-1989,<\/em> Bia\u0142a Podlaska 2016.<\/p>\n<p>Magier D., <em>Lata 1980-1981 w wojew\u00f3dztwie bialskopodlaskim. Wyb\u00f3r teleks\u00f3w Komitetu Wojew\u00f3dzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej<\/em>, Radzy\u0144 Podlaski 2006.<\/p>\n<p>Polski A., <em>Kryptonim \u201ePowt\u00f3rka\u201d. Materia\u0142y i dokumenty z powt\u00f3rzonych wybor\u00f3w do Gromadzkiej Rady Narodowej w okr\u0119gu wyborczym Boniewo gmina Fajs\u0142awice w 1984\/1985 roku,<\/em> Lublin-Fajs\u0142awice 2009.<\/p>\n<p><em>Walka o krzy\u017ce. Mi\u0119tno \u2013 W\u0142oszczowa 1984,<\/em> red. U. G\u0142owacka-Maksymiuk, B. Gronek, T. Krawczak, Warszawa 2004.<\/p>\n<p>Wasak A., Wawer B.,<em> Obrona krzy\u017ca w Mi\u0119tnem. Wspomnienia, dokumenty, relacje<\/em>, Warszawa 2004.<\/p>\n<p>Wilkowski E., <em>Solidarno\u015b\u0107 na terenie wojew\u00f3dztwa bialskopodlaskiego w latach 1980-1981<\/em>, Bia\u0142a Podlaska 2013.<\/p>\n<p>Wilkowski E.<em>, Solidarno\u015b\u0107 rolnicza na terenie wojew\u00f3dztwa lubelskiego w latach 1980-1989, <\/em>Che\u0142m 2013.<\/p>\n<p>Wilkowski E., <em>NSZZ Solidarno\u015b\u0107 w Radzyniu Podlaskim w latach 1980-1989<\/em>, \u201eRadzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\u201d, t. 12, 2014.<\/p>\n<p>Wyszy\u0144ski S., <em>Zapiski wi\u0119zienne<\/em>, Pary\u017c 1982.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Eugeniusz Wilkowski (Che\u0142m) tom 23 (2025) Data publikacji wersji cyfrowej: 27.12.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.23.2025.1 PDF Summary The place of Bia\u0142a Podlaska literary activity from 1981-1983 in the process of building the internal subjectivity of the nation It is not possible to have any reflection about the latest history of Poland without under-standing the phenomenon of Solidarity. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-4137","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.6 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Eugeniusz Wilkowski (Che\u0142m) tom 23 (2025) Data publikacji wersji cyfrowej: 27.12.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.23.2025.1 PDF Summary The place of Bia\u0142a Podlaska literary activity from 1981-1983 in the process of building the internal subjectivity of the nation It is not possible to have any reflection about the latest history of Poland without under-standing the phenomenon of Solidarity. [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-10-23T08:44:02+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"85 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137\",\"name\":\"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2024-12-27T12:15:10+00:00\",\"dateModified\":\"2025-10-23T08:44:02+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"name\":\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\",\"name\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"width\":1393,\"height\":727,\"caption\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","og_description":"Eugeniusz Wilkowski (Che\u0142m) tom 23 (2025) Data publikacji wersji cyfrowej: 27.12.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.23.2025.1 PDF Summary The place of Bia\u0142a Podlaska literary activity from 1981-1983 in the process of building the internal subjectivity of the nation It is not possible to have any reflection about the latest history of Poland without under-standing the phenomenon of Solidarity. [&hellip;]","og_url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137","og_site_name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz","article_modified_time":"2025-10-23T08:44:02+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"85 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137","name":"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website"},"datePublished":"2024-12-27T12:15:10+00:00","dateModified":"2025-10-23T08:44:02+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4137#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejsce bialskiego pi\u015bmiennictwa solidarno\u015bciowego z lat 1981-1983 w procesie budowania wewn\u0119trznej podmiotowo\u015bci narodu"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization","name":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","contentUrl":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","width":1393,"height":727,"caption":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego"},"image":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/4137","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4137"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/4137\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4195,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/4137\/revisions\/4195"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4137"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}