{"id":4020,"date":"2024-08-19T15:52:54","date_gmt":"2024-08-19T15:52:54","guid":{"rendered":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020"},"modified":"2024-10-04T12:57:07","modified_gmt":"2024-10-04T10:57:07","slug":"wplyw-mysli-carla-von-clausewitza-na-kryzys-szyku-linearnego-na-przelomie-xix-i-xx-wieku","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020","title":{"rendered":"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li><span style=\"color: #800000;\"><b>Sebastian Chojnacki (Krak\u00f3w)<\/b><\/span><\/li>\n<li>tom 22 (2024)<\/li>\n<li>Data publikacji wersji cyfrowej: 13.09.2024<\/li>\n<li>DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.7\">https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.7<\/a><\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Wplyw_mysli_Carla_von_Clausewitza_na_kryzys_szyku-linearnego.pdf\">wersja drukowana<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<hr \/>\n<p>Summary<\/p>\n<p><em><strong>The influence of Carl von Clausewitz&#8217;s thougth on the crisis of linear order at the turn of the 19th and 20th centuries<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>The article is an attempt to respond to the crisis of linear order that appeared at the turn of the 19th and 20th centuries. The narrative begins with the views of one of the most important military thinkers, Carl von Clausewitz. Then, his views are described through the prism of understanding and interpretation at the end of the 19th century by theorists such as Jean Colin and Friedrich von Bernhardi. In the final part, I describe how theory met practice using the example of Alfred von Schlieffen.<\/em><\/p>\n<p>Key Words: Clausewitz, linear formation, tactics, strategy, military<\/p>\n<hr \/>\n<p>Streszczenie<\/p>\n<p><em>Artyku\u0142 jest pr\u00f3b\u0105 odpowiedzi na kryzys szyku linearnego, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 na prze\u0142omie XIX i XX wieku.\u00a0 Narracja rozpoczyna si\u0119 od pogl\u0105d\u00f3w jednego z najwa\u017cniejszych my\u015blicieli wojskowych Carla von Clausewitza. Nast\u0119pnie opisane s\u0105 jego pogl\u0105dy przez pryzmat ich zrozumienia i interpretacji pod koniec XIX wieku przez takich teoretyk\u00f3w jak Jean Colin czy Friedrich von Bernhardi. W cz\u0119\u015bci ko\u0144cowej opisuj\u0119 jak teoria spotka\u0142a si\u0119 z praktyk\u0105 na przyk\u0142adzie Alfreda von Schlieffena.<\/em><\/p>\n<p>S\u0142owa kluczowe: Clausewitz, szyk linearny, taktyka, strategia, wojsko<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>Wprowadzenie<\/strong><\/p>\n<p>We wst\u0119pie w kolejnym ju\u017c wydaniu polskoj\u0119zycznym ksi\u0105\u017cki <em>O wojnie<\/em> Carla von Clausewitza<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> prof. Grzegorz Kucharczyk do\u0142\u0105czy\u0142 do szeregu autor\u00f3w, kt\u00f3ry pogl\u0105dy niemieckiego teoretyka wojskowo\u015bci ukazuj\u0105 jako uniwersalne zasady wojny. Jest to niestety powszechne uj\u0119cie tematu w polskiej historiografii i dominuj\u0105ce w zagranicznych. Krytyka pogl\u0105d\u00f3w Carla von Clausewitza jak i jego negatywnego wp\u0142ywu na my\u015bl wojskow\u0105 prawie nie istnieje. Poni\u017cszy artyku\u0142 ma cho\u0107 w skromnym zakresie wype\u0142ni\u0107 luk\u0119 w tym temacie.<\/p>\n<p>Wymienienie wszystkich publikacji po\u015bwi\u0119conym zagadnieniu mija si\u0119 z celem. Ilo\u015b\u0107 pozycji po\u015bwi\u0119cona Carlowi von Clausewitzowi jest olbrzymia. Wspomn\u0119 tylko o dw\u00f3ch publikacjach, kt\u00f3re maj\u0105 charakter krytyczny wobec pogl\u0105d\u00f3w niemieckiego oficera. Pierwsz\u0105 z nich jest ksi\u0105\u017cka Azara Gata <em>The Origins of Military Thought from Enlightenment to Clausewitz<\/em><a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a> za\u015b drug\u0105 artyku\u0142 Jay Luvaas <em>Clausewitz, Fuller and Liddel Hart<\/em><a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. Przy czym druga z wymienionych prac ma znikom\u0105 warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105 z punktu widzenia poni\u017cszego artyku\u0142u. Podstawowym materia\u0142em ka\u017cdej publikacji po\u015bwi\u0119conej Carlowi von Clausewitzowi jest dziesi\u0119ciotomowy zbi\u00f3r zebranych jego dzie\u0142 <em>Hinteralassene Werke<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\"><strong>[4]<\/strong><\/a><\/em>, w kt\u00f3rym opublikowano wszystkie dzie\u0142a niemieckiego oficera.<\/p>\n<p>Armie masowe powsta\u0142y dok\u0142adnie 23 sierpnia 1793 roku. Jako, \u017ce by\u0142 to akt czysto polityczny pozostawiono my\u015bl wojskow\u0105 bez \u017cadnych sp\u00f3jnych narz\u0119dzi poznawczych z seri\u0105 problem\u00f3w do rozwi\u0105zania i\u00a0 bez metodologii zdolnej rozwi\u0105za\u0107 przeciwno\u015bci<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a>.<\/p>\n<p>Pierwszy problem w tw\u00f3rczo\u015bci Clausewitza polega na b\u0142\u0119dnym zrozumieniu i analizie wojen napoleo\u0144skich<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>. W okresie lat 1796-1813 liczebno\u015b\u0107 armii wzros\u0142a dziesi\u0119ciokrotnie za\u015b rozmiar pola bitwy powi\u0119kszy\u0142 si\u0119 czterokrotnie<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a>. Zar\u00f3wno w trakcie wojen napoleo\u0144skich jak i przez ca\u0142y XIX wiek armie rozmieszczano linearnie. Clausewitz zauwa\u017cy\u0142 powy\u017csz\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107 w swojej ksi\u0105\u017cce <em>O wojnie<\/em>:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Co czyni si\u0119 zwykle teraz podczas wielkiej bitwy? Ustawia si\u0119 wielkie masy, szykuj\u0105c je wszerz i w g\u0142\u0105b, rozwija stosunkowo nieznaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ca\u0142o\u015bci i nakazuje tym si\u0142om zmaga\u0107 si\u0119 w trwaj\u0105cej ca\u0142e godziny walce ogniowej, przerywanej przez poszczeg\u00f3lne niewielkie uderzenia na bagnety lub szar\u017ce kawalerii, zyskuj\u0105c lub trac\u0105c ma\u0142e skrawki terenu. Skoro u\u017cyta cz\u0119\u015b\u0107 si\u0142 wyczerpie w ten spos\u00f3b ca\u0142y sw\u00f3j zapa\u0142 bojowy (\u2026), wycofuje si\u0119 i zast\u0119puje inn\u0105<\/em><a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a><em>.<\/em><\/p>\n<p>Clausewitz nie dostrzeg\u0142 dw\u00f3ch problem\u00f3w wynikaj\u0105cych z bezkrytycznej implementacji\u00a0 szyku linearnego. Pierwszym jest zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy liczebno\u015bci\u0105 i przestrzeni\u0105 niezb\u0119dn\u0105 do rozmieszczenia armii. M\u00f3wi\u0105c pro\u015bciej, im wi\u0119ksze si\u0142y zbrojne tym wi\u0119kszy obszar konieczny potrzebny do wykorzystania pe\u0142nego potencja\u0142u podleg\u0142ych oddzia\u0142\u00f3w. Drugi problem wynika wprost z pierwszego. Im szersze rozstawienie armii tym g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cy ma coraz wi\u0119kszy problem z dowodzeniem podleg\u0142ymi mu oddzia\u0142ami. W efekcie jego mo\u017cliwo\u015bci reagowania w trakcie bitwy na zmieniaj\u0105ce si\u0119 okoliczno\u015bci drastycznie malej\u0105 wraz z rosn\u0105c\u0105 liczebno\u015bci\u0105 si\u0142 zbrojnych. Powy\u017csze twierdzenia dowodz\u0105 empirycznie trzy przyk\u0142ady batalie z czas\u00f3w wojen napoleo\u0144skich, w kt\u00f3rych d\u0142ugo\u015b\u0107 linii wojsk w\u0142asnych uniemo\u017cliwi\u0142a Napoleonowi sprawne dowodzenie:<\/p>\n<ul>\n<li>Bitwa pod Wagram. Rozmieszczono 170 tys. \u017co\u0142nierzy na przestrzeni oko\u0142o 19 km. Napoleon nie reaguje na prze\u0142amanie lewego skrzyd\u0142a Austriak\u00f3w przez marsza\u0142ka Davout<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a>.<\/li>\n<li>Bitwa pod Budziszynem. Rozmieszczono 200 tys. \u017co\u0142nierzy na przestrzeni oko\u0142o 19 km. Napoleon nie dostrzega b\u0142\u0119du marsza\u0142ka Neya, kt\u00f3ry podwa\u017cy\u0142 ca\u0142y plan kampanii<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a>.<\/li>\n<li>Bitwa pod Lipskiem. Rozmieszczono 198 tys. \u017co\u0142nierzy na przestrzeni oko\u0142o 33 km. Szar\u017ca dywizji kirasjer\u00f3w pod dow\u00f3dztwem \u00c9tienne Tardif de Pommeroux ksi\u0119cia Bordesoulle. By\u0142 to jedna z najbardziej imponuj\u0105cych szar\u017c kirasjerskich w historii, kt\u00f3ra prze\u0142ama\u0142a flank\u0119 wojsk koalicji i zagrozi\u0142a kwaterze cara Aleksandra. Napoleon w tym czasie przebywa poza swoim punktem dowodzenia i natarcie zatrzyma\u0142o si\u0119 po wyczerpaniu pocz\u0105tkowego impetu<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>W wyniku b\u0142\u0119dnego zrozumienia fenomenu armii masowych Clausewitz podejmuje pr\u00f3b\u0119 jego uniwersalizacji, kt\u00f3ra doprowadza go do paradoksalnego wniosku. Niemiecki oficer stwierdza w rozdziale pod tytu\u0142em <em>Przewaga liczebna<\/em>, \u017ce to w\u0142a\u015bnie liczebno\u015b\u0107 jest najwa\u017cniejszym czynnikiem zwyci\u0119stwa: \u201eZar\u00f3wno w taktyce, jak w strategii jest ona najpowszechniejsz\u0105 zasad\u0105 zwyci\u0119stwa; tote\u017c pozwalaj\u0105c sobie na wywody poni\u017csze, musimy j\u0105 rozpatrywa\u0107 przede wszystkim z racji jej powszechno\u015bci\u201d<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a>.<\/p>\n<p>W dalszej cz\u0119\u015bci rozdzia\u0142u kontynuuje sw\u00f3j wyw\u00f3d:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Ta liczba w\u0142a\u015bnie<\/em><a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a><em> okre\u015bli zwyci\u0119stwo. Jednak ju\u017c z mn\u00f3stwa abstrahowa\u0144, jakich musieli\u015bmy dokona\u0107, aby dotrze\u0107 do tego punktu \u2013 wynika, \u017ce przewaga liczebna w bitwie jest tylko jednym z czynnik\u00f3w tworz\u0105cych zwyci\u0119stwo. Przeciwnie, osi\u0105gni\u0119cie przewagi liczebnej nie tylko nie stanowi wy\u0142\u0105cznie ani cho\u0107by przewa\u017cnie o wygranej, ale mo\u017ce by\u0107 rzecz\u0105 nader malej wagi, stosownie do takiego czy innego uk\u0142adu wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105cych okoliczno\u015bci. (\u2026) Z tego wzgl\u0119du nale\u017cy si\u0119 zgodzi\u0107, \u017ce przewaga liczebna jest najwa\u017cniejszym czynnikiem wp\u0142ywaj\u0105cym na wynik bitwy, musi by\u0107 jednak do\u015b\u0107 wielka, aby zr\u00f3wnowa\u017cy\u0107 pozosta\u0142e okoliczno\u015bci wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105ce. St\u0105d wyp\u0142ywa wniosek bezpo\u015bredni, \u017ce nale\u017cy wprowadzi\u0107 do bitwy w decyduj\u0105cym punkcie mo\u017cliwie najwi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 wojska<\/em><a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a><em>.<\/em><\/p>\n<p>Clausewitz chcia\u0142 zredukowa\u0107 ocen\u0119 szansy na zwyci\u0119stwo do relacji czysto arytmetycznej. W dodatku w wy\u017cej cytowanym fragmencie dochodzi on do bardzo niebezpiecznej konstatacji. Mianowicie, \u017ce \u201enale\u017cy wprowadzi\u0107 do bitwy w decyduj\u0105cym punkcie mo\u017cliwie najwi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 wojska\u201d. Degraduj\u0105c tym samym strategi\u0119 do roli s\u0142u\u017cebnej wobec taktyki, jednocze\u015bnie pozbawiaj\u0105 jej zada\u0144 holistycznych na rzecz misji czysto mechanistycznej czyli koncentracji armii. W tym miejscu pojawia si\u0119 najwi\u0119kszy paradoks w my\u015bli Clausewitza. Celem zar\u00f3wno strategicznym jak i taktycznym staje si\u0119 zniszczenie przeciwnika:<\/p>\n<ol>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ol>\n<li><em>Zmieszczenie nieprzyjacielskich si\u0142 zbrojnych jest g\u0142\u00f3wn\u0105 zasad\u0105 prowadzenia wojny i dla ca\u0142ej pozytywnej strony dzia\u0142a\u0144 jest g\u0142\u00f3wn\u0105 drog\u0105 prowadz\u0105c\u0105 do celu.<\/em><\/li>\n<li><em>Zniszczenie to dokonuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie przez bitw\u0119.<\/em><\/li>\n<li><em>Tylko wielkie, wlane bitwy przynosz\u0105 wielkie sukcesy.<\/em><\/li>\n<li><em>Sukcesy najwi\u0119ksze s\u0105 wtedy, gdy poszczeg\u00f3lne starcia \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w jedn\u0105 wielk\u0105 bitw\u0119.<\/em><\/li>\n<li><em>W\u00f3dz ma mo\u017cno\u015b\u0107 bezpo\u015bredniego dzia\u0142ania tylko podczas bitwy walnej, a z natury rzeczy dowierza on najch\u0119tniej r\u0119k\u0105 w\u0142asnym<\/em><a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a><em>.<\/em><\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n<\/ol>\n<p>Tym oto sposobem Clausewitz doprowadza do przeniesienia za\u0142o\u017ce\u0144 taktycznych nad strategi\u0119 i nie wykszta\u0142con\u0105 jeszcze metodologicznie sztuk\u0119 operacyjn\u0105. Unikn\u0105\u0142 odpowiedzi na b\u0142\u0119dy w swoim rozumowaniu poprzez po\u0142\u0105czenie armii masowych ze zniszczeniem oraz zostawi\u0142 swoim nast\u0119pcom powa\u017cny problem poznawczy do rozwi\u0105zania.<\/p>\n<p><strong>Zniszczenie, liczebno\u015b\u0107 i szyk linearny<\/strong><\/p>\n<p>Friedrich von Bernhardi twierdzi\u0142, \u017ce wskutek poboru powszechnego, \u201ewolno m\u00f3wi\u0107 o armiach milionowych wsp\u00f3\u0142czesnych czas\u00f3w, jako nie widzianych w historii\u201d<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\"><sup>[16]<\/sup><\/a>. By\u0142 to powszechny w tym czasie trend rozwi\u0105zywania ka\u017cdego problemu operacyjnego poprzez zwi\u0119kszenie liczebno\u015bci armii. Jednym z nielicznych krytykuj\u0105cych t\u0119 mod\u0119 intelektualn\u0105 by\u0142 w\u0142a\u015bnie rzeczony Bernhardi:<\/p>\n<p><em>Wszystkie armie w Europie s\u0105 zdominowane przez mani\u0119 liczb (\u2026) Og\u00f3lna tendencja jest raczej by zwi\u0119kszy\u0107 pob\u00f3r do limit\u00f3w finansowych i personalnych. Nie ma \u017cadnego pomys\u0142u by to zastopowa\u0107 w obecnym czasie. Liczby wydaj\u0105 si\u0119 dla obecnego pokolenia decyduj\u0105cym czynnikiem wojny<\/em><a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\"><sup>[17]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Nie by\u0142 to stan umys\u0142owy elit wojskowych tylko w Niemczech. We Francji w tym samym czasie Ferdynand Foch wt\u00f3rowa\u0142 w bardziej prozaicznym tonie: \u201eWojna ta, coraz bardziej i bardziej narodowa w swym za\u0142o\u017ceniu i celach, coraz pot\u0119\u017cniejsza w \u015brodkach\u201d<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\"><sup>[18]<\/sup><\/a>. Zar\u00f3wno w Niemczech jak i we Francji istnia\u0142 konsensus intelektualny, \u017ce liczebno\u015b\u0107 jest wszystkim. Nie dostrze\u017cono, \u017ce procesu dowodzenia armiami masowymi nie ud\u017awignie ju\u017c jeden cz\u0142owiek. Ko\u0144czy\u0142 si\u0119 czas zale\u017cno\u015bci wojska od wodza. Jak zauwa\u017cy\u0142 w drugiej po\u0142owie XX wieku Richard Simpkins<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\"><sup>[19]<\/sup><\/a>, aby sterowa\u0107 mas\u0105, trzeba wykorzysta\u0107 g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 formacji i rozmach czy impet<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\"><sup>[20]<\/sup><\/a>. Przez brak my\u015blenia o armii jako o systemie, kt\u00f3ry steruje mas\u0105 \u017co\u0142nierzy, prowadzenie dzia\u0142a\u0144 wojennych oparto o powodzenie taktyczne i szyk linearny, doprowadzaj\u0105c do bankructwa my\u015bl operacyjn\u0105, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o sp\u00f3jnej koncepcji manewru operacyjnego. Uciele\u015bnieniem powy\u017cszych twierdze\u0144 byli pisarze zajmuj\u0105cy si\u0119 teori\u0105 sztuki wojennej tacy jak Colmar von der Goltz, Albrecht von\u00a0 Boguslawski, Julius von Verdi du Vernois, Friedrich Bernhardi, ksi\u0105\u017c\u0119 Kraft zu Hohenlohe-Ingelfinger, a tak\u017ce studiuj\u0105cy t\u0105 sam\u0105 wojn\u0119 francusko-prusk\u0105, Henri Bonnal, Jerome Colin i Ferdynand Foch. Najbardziej wp\u0142ywow\u0105 postaci\u0105 i inkarnacj\u0105 wzrostu liczebno\u015bci armii oraz ataku na flank\u0119 w celu zniszczenia przeciwnika by\u0142 Alfred von Schlieffen, szef sztabu armii niemieckiej w latach 1891-1905. St\u0105d apogeum my\u015blenia linearnego wizualizowa\u0142y plany rozmieszczenia armii niemieckiej na froncie zachodnim przeciw Francji. Ponadto poprzez atrakcyjno\u015b\u0107 retoryczn\u0105 swoich dzie\u0142 wy\u017cej wymienieni autorzy przenie\u015bli dogmaty taktyczne na strategi\u0119. Powielaj\u0105c b\u0142\u0105d Clausewitza w postaci procesu taktyzacji strategii i podobny proces w niewykszta\u0142conej metodologicznie sztuce operacyjnej<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\"><sup>[21]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>W szeroko rozumianym XIX wieku, czyli do 1918 roku, mo\u017cna znale\u017a\u0107 kilka przypadk\u00f3w kampanii odbiegaj\u0105cych od podporz\u0105dkowania strategii i sztuki operacyjnej taktyce. Pierwszy przyk\u0142ad to kampania Wellingtona na p\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim. By\u0142y to mieszane walki ofensywno-defensywne na wyczerpanie, gdzie podstawowym celem by\u0142o trzymanie armii francuskiej z daleka od g\u0142\u00f3wnej bazy operacyjnej w Portugalii<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\"><sup>[22]<\/sup><\/a>. Drugim przyk\u0142adem jest kampania genera\u0142a Iosifa Hurko (Gurko) w czasie wojny rosyjsko-tureckiej w czasie lata 1877 roku. Podstawowym zadaniem by\u0142o zabezpieczenie dalszych dzia\u0142a\u0144 g\u0142\u00f3wnych si\u0142 armii carskiej na po\u0142udnie od Dunaju. Genera\u0142 Hurko (Gurko) mia\u0142 zbiera\u0107 dane wywiadowcze, zabezpieczy\u0107 prze\u0142\u0119cze dla przej\u015bcia g\u0142\u00f3wnych si\u0142 i zak\u0142\u00f3ci\u0107 tureckie linie zaopatrzenia<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\"><sup>[23]<\/sup><\/a>. Ostatnim przyk\u0142adem jest kampania palesty\u0144ska genera\u0142a Allenby\u2019ego. Walki na pustyni charakteryzowa\u0142y si\u0119 sk\u0105p\u0105 ilo\u015bci\u0105 dost\u0119pnych si\u0142 i \u015brodk\u00f3w w por\u00f3wnaniu do rozmiaru obszaru dzia\u0142a\u0144 zbrojnych, co w konsekwencji wymusza\u0142o decentralizacj\u0119 systemu dowodzenia i zadaniowe formu\u0142owanie rozkaz\u00f3w. Zapewnia\u0142o to dynamizm w prowadzeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych. Allenby w dw\u00f3ch operacjach pobi\u0142 si\u0142y tureckie w Palestynie. Zwi\u0105za\u0142 przeciwnika walk\u0105 od frontu jego formacji, aby nast\u0119pnie grupa manewrowa, podzielona na stra\u017c przedni\u0105 i si\u0142y g\u0142\u00f3wne, uderzy\u0142a na flank\u0119. Przyk\u0142ad kampanii palesty\u0144skiej jest szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy. Pokazuje, \u017ce nawet armia rodem z XIX wieku mog\u0142a prowadzi\u0107 manewry operacyjne i nie by\u0142a uzale\u017cniona od nowych technologii wojskowych, takich jak lotnictwo czy wojska pancerne<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\"><sup>[24]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Wp\u0142yw na my\u015bl wojskow\u0105 lat 1871-1914 mia\u0142 szereg zmian technologiczno-cywilizacyjnych, takich jak: kolej, wzrost si\u0142y ognia, \u0142\u0105czno\u015b\u0107 telegraficzna i rozw\u00f3j sieci drogowej. Drogi \u017celazne mog\u0142y zosta\u0107 wykorzystane w rozmieszczeniu masy wojska i rozci\u0105ga\u0142a baz\u0119 logistyczn\u0105. Zastosowanie ich by\u0142o tylko i wy\u0142\u0105cznie strategiczne. Na szczeblu taktycznym za d\u0142ugo trwa\u0142 za\u0142adunek i roz\u0142adunek, za\u015b operacyjnie wykorzystanie kolei mia\u0142o miejsce tylko 1859 roku w wojnie francusko-austriackiej w p\u00f3\u0142nocnych W\u0142oszech. G\u0142\u00f3wnie w wyniku zbiegu okoliczno\u015bci ni\u017c zamiaru. Innym przyk\u0142adem operacyjnego wykorzystania kolei mia\u0142o miejsce w wojnie domowej na terenie Rosji, konflikcie zbrojnym mocno specyficznym i niepowtarzalnym<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\"><sup>[25]<\/sup><\/a>. W wyniku uzale\u017cnienia celu strategicznego od rozmieszczenia armii za pomoc\u0105 kolei ka\u017cda operacja ofensywna stawa\u0142a si\u0119 automatycznie linearna ze wzgl\u0119du na wygod\u0119 i prostot\u0119. Wszystkie plany wojenne zosta\u0142y usidlone przez linie kolejowe. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni teoretycy wojskowi widzieli zagro\u017cenia wynikaj\u0105ce z tych okoliczno\u015bci, ale nie potrafili im przeciwdzia\u0142a\u0107: \u201eSzeroki front, na kt\u00f3rym musi nast\u0105pi\u0107 koncentracja kolej\u0105, a kt\u00f3ry z regu\u0142y jest absolutnie nieunikniony, zmusza nas do podzielenia ca\u0142ej armii na kilka niezale\u017cnych armii, chocia\u017c rzeczywist\u0105 liczb\u0105 korpus\u00f3w armii m\u00f3g\u0142by jeszcze kierowa\u0107 jeden naczelny dow\u00f3dca\u201d<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\"><sup>[26]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Zaskakuj\u0105ce jest ostatnie zdanie niniejszego cytatu. Pomimo \u017ce autor powy\u017cszych s\u0142\u00f3w Rudolf von Caemmerer zauwa\u017ca problem, to pociesza si\u0119, \u017ce nadal naczelny dow\u00f3dca jest w stanie kontrolowa\u0107 poszczeg\u00f3lne armie za pomoc\u0105 nowych \u015brodk\u00f3w \u0142\u0105czno\u015bci.<\/p>\n<p>Telegraf mia\u0142 znacznie zredukowa\u0107 niepewno\u015b\u0107 w prowadzeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych ograniczaj\u0105c separacj\u0119 i izolacj\u0119 poszczeg\u00f3lnych formacji armijnych. By\u0142o to narz\u0119dzie strategiczne lub operacyjne. Sytuacje taktyczne mia\u0142y za du\u017c\u0105 dynamik\u0119 i p\u0142ynno\u015b\u0107 zdarze\u0144 do jego powszechnego zastosowania. Nie by\u0142 te\u017c telegram dobrym narz\u0119dziem w koordynacji dzia\u0142a\u0144 poszczeg\u00f3lnych jednostek wojskowych. Raczej jego funkcj\u0105 by\u0142o \u015bledzenie i lokalizowanie kszta\u0142tu formacji w\u0142asnej armii<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\"><sup>[27]<\/sup><\/a>. Na pocz\u0105tku XX wieku stosowano telegraf w charakterze narz\u0119dzia absolutnej kontroli. Dawa\u0142o to iluzj\u0119, \u017ce pomimo zwi\u0119kszenia si\u0119 rozrzucenia armii wszerz dochodz\u0105cego nawet do 500 km nadal mo\u017cna dowodzi\u0107, jakby rozpi\u0119to\u015b\u0107 wynosi\u0142a jedynie 5 km. Wiara w scentralizowany system dowodzenia nie bra\u0142a pod uwag\u0119 napi\u0119\u0107, jakie zachodz\u0105 pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi jego szczeblami. Oznacza\u0142o to z jednej strony supresj\u0119 inicjatywy taktycznej, z drugiej narzucanie rozwi\u0105za\u0144 przez oficer\u00f3w frontowych ni\u017cszych szczebli g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cemu. Paradoks, kt\u00f3rego nigdy nie uda\u0142o si\u0119 rozwi\u0105za\u0107 dzi\u0119ki innowacji technicznej, jak\u0105 niew\u0105tpliwie by\u0142 telegraf.<\/p>\n<p>Zagadnienie zwi\u0119kszenia si\u0142y ognia mia\u0142o wzmocni\u0107 przekonanie o bezzasadno\u015bci ataku frontalnego na przeciwnika. Dzi\u0119ki ulepszeniu broni palnej czysto frontalny atak czy wtargni\u0119cie taktyczne zosta\u0142y prawie ca\u0142kowicie wyrzucone z rozwa\u017ca\u0144 my\u015bli wojskowej. W praktyce oznacza\u0142o to dwie rzeczy. Po pierwsze, odrzucenie prze\u0142amania uto\u017csamionego z szar\u017c\u0105 na bagnety, jako niepraktycznego i generuj\u0105cego nadmierne straty: \u201eZgodnie z wynikami praktyki strzeleckiej napastnik podczas tej procedury (ataku) ponosi co najmniej dwudziestokrotne straty, jakie sam m\u00f3g\u0142by zada\u0107 swojemu przeciwnikowi\u201d<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\"><sup>[28]<\/sup><\/a>. Powy\u017cszy pogl\u0105d nie by\u0142 odosobniony. Po przez odrzucenie prze\u0142amania w rozwa\u017caniach przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 nie zrozumiano nale\u017cycie tego zagadnienia w jej trakcie jak i w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym. Po drugie, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 dominacja flankowania jako jedynego mo\u017cliwego manewru. By\u0142o to paradoksalnie jedynie obej\u015bcie powa\u017cnego problemu, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 ze wzgl\u0119du na wzrost liczebno\u015bci armii przeciwnika i si\u0142y ognia. Co wi\u0119cej, manewr flankowania nie pozosta\u0142 jedynie manewrem taktycznym, jakim by\u0142 od wiek\u00f3w, ale stosowano go r\u00f3wnie\u017c na szczeblu strategicznym czy operacyjnym. Powsta\u0142 powa\u017cny problem intelektualny przy braku narz\u0119dzi poznawczych i metodologicznych do jego rozwi\u0105zania.<\/p>\n<p>W kwestii si\u0142y ognia warto r\u00f3wnie\u017c odnotowa\u0107 g\u0142os, kt\u00f3ry zabra\u0142 Colmar von der Goltz w kwestii praktyczno\u015bci ataku prze\u0142amuj\u0105cego lub frontalnego. W swojej ksi\u0105\u017cce <em>O prowadzeniu wojny<\/em> w podrozdziale o znamiennym tytule \u201estrategiczna penetracja\u201d, obrazuj\u0105cym proces post\u0119puj\u0105cej taktyzacji my\u015bli wojskowej, pisze on: \u201eTo co wymusza na linii zaatakowanej armii wroga i oddziela j\u0105 na kilka cz\u0119\u015bci. Tak, aby p\u00f3\u017aniej pokona\u0107 ich jeden po drugim, musi by\u0107 niezwykle skuteczne, a je\u015bli si\u0119 powiedzie, osi\u0105gnie wspania\u0142e rezultaty\u201d<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\"><sup>[29]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>W powy\u017cszym fragmencie zosta\u0142o zaprezentowane odrzucenie szyku linearnego i wykorzystanie systematycznego podzia\u0142u armii na eszelony. Dzi\u0119ki czemu mo\u017cna by\u0142o zak\u0142\u00f3ci\u0107 interakcj\u0119 taktyczn\u0105 i pobi\u0107 przeciwnika cz\u0119\u015bciami. Niestety w dalszej cz\u0119\u015bci wywodu Colmar von der Goltz pisze:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Wtargni\u0119cie wi\u0105\u017ce si\u0119 ze szczeg\u00f3lnymi niebezpiecze\u0144stwem, je\u015bli si\u0142a impetu nie b\u0119dzie wystarczaj\u0105co du\u017ca, klin natarcia zostanie uziemiony. Co z kolei prowadzi do taktycznych atak\u00f3w frontalnych, kt\u00f3re w dzisiejszych czasach wysoce rozwini\u0119tego efektu ognia, s\u0105 przeprowadzane z najwi\u0119ksz\u0105 trudno\u015bci\u0105<\/em><a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\"><sup>[30]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Oparcie si\u0119 o przes\u0142anki taktyczne wyja\u0142owi\u0142o obiecuj\u0105cy wyw\u00f3d von der Goltza. Ukaza\u0142o r\u00f3wnie\u017c jak oparcie sztuki wojennej o adaptacje innowacji technicznych i wynikaj\u0105cych z tej przes\u0142anki wzrost si\u0142y ognia, prymitywizuje sztuk\u0119 wojenn\u0105.<\/p>\n<p>Ostatnim elementem post\u0119pu technologiczno-cywilizacyjnego wprowadzaj\u0105cego my\u015bl wojskow\u0105 na manowce by\u0142 rozw\u00f3j sieci drogowych. W wyniku rozbudowy infrastruktury przeoczono niepraktyczno\u015b\u0107 formacji linearnej przy jednoczesnym wzro\u015bcie rozmiar\u00f3w oddzia\u0142\u00f3w ty\u0142owych przede wszystkim logistyki korpusu i armii. Wojsko by\u0142o oparte o piechot\u0119. To tempo marszu jednostek pieszych determinowa\u0142o szybko\u015b\u0107 przeprowadzeniu manewru. Rozw\u00f3j sieci drogowej op\u00f3\u017ani\u0142 wyst\u0105pienie kryzysu szyku linearnego i wynikaj\u0105cy z tego kryzys logistyczny odwleczono w czasie. W por\u00f3wnaniu z korpusem napoleo\u0144skim, liczebno\u015b\u0107 oddzia\u0142\u00f3w ty\u0142owych wzros\u0142a pi\u0119ciokrotnie. System drogowy \u201ewch\u0142on\u0105\u0142\u201d rozbudowane ty\u0142y, w skutek czego szyk linearny armii masowych zosta\u0142 utrzymany<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\"><sup>[31]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Jedynym celem stawa\u0142o si\u0119 teraz zniszczenie armii przeciwnika. Nie chciano dostrzec, \u017ce ca\u0142kowite zniszczenie si\u0142y \u017cywej przy armiach masowych jest praktycznie niemo\u017cliwe. St\u0105d starano si\u0119 obej\u015b\u0107 ten problem. Von der Goltz proponowa\u0142 zniszczenie chocia\u017c cz\u0119\u015bci armii przeciwnika w celu wygenerowania upadku morale ca\u0142ego wojska wroga. Tym sposobem jego unicestwienie<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\"><sup>[32]<\/sup><\/a>. Ferdynand Foch sko\u0144czy\u0142 w swoich rozwa\u017caniach w krainie mistycyzmu. Jedynym jego pomys\u0142em by\u0142o zaskoczenie przeciwnika i zadanie mu powa\u017cnych strat. Mia\u0142o to doprowadzi\u0107 do upadku morale przeciwnika. Z drugiej strony zaleca\u0142 mobilizacj\u0119 wszystkich si\u0142 duchowych i moralnych. Tylko wtedy mo\u017cna wygra\u0107, poprzez odmow\u0119 pora\u017cki. Niestety nie wyja\u015bni\u0142 co zrobi\u0107 w przypadku identycznego post\u0119powania nieprzyjaciela<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\"><sup>[33]<\/sup><\/a>. Przes\u0142anka zniszczenia armii przeciwnej stworzy\u0142a dziwny konsensus mi\u0119dzy kr\u0119gami politycznymi i wojskowymi. Powodem by\u0142o uproszczenie i przewidywalno\u015b\u0107 podstawowego celu strategicznego wojny<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\"><sup>[34]<\/sup><\/a>. W takim wypadku planowanie dzia\u0142a\u0144 zbrojnych zosta\u0142o ograniczone do koordynacji podleg\u0142ych jednostek<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\"><sup>[35]<\/sup><\/a>, staj\u0105c si\u0119 celem samym w sobie.<\/p>\n<p>Sigizmundus von Schlichting pr\u00f3bowa\u0142 wyj\u015b\u0107 z paradygmatu zniszczenia rozwijaj\u0105c <em>Auftragstaktik<\/em>. Stworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 koncepcj\u0119 starcia spotkaniowego (<em>Begegnunsgefecht<\/em>). By\u0142a to agresywniejsza wersja <em>Auftragstaktik<\/em>, daj\u0105ca ca\u0142kowit\u0105 swobod\u0119 dow\u00f3dcy taktycznemu. Przy czym Schlichting ignorowa\u0142 problemy operacyjne i strategiczne. Po pierwsze, odrzuci\u0142 definiowanie pocz\u0105tkowego celu. W jego za\u0142o\u017ceniach dow\u00f3dca taktyczny wr\u0119cz celowo mia\u0142 nie zna\u0107 plan\u00f3w tylko je zgadywa\u0107. W praktyce ko\u0144czy\u0142o si\u0119 to tym, \u017ce ni\u017cszy szczebel dowodzenia narzuca\u0142 swoj\u0105 wol\u0119 wy\u017cszemu metod\u0105 fakt\u00f3w dokonanych. Po drugie, wszelkie decyzje podejmowane przez dow\u00f3dc\u0119 taktycznego mia\u0142y by\u0107 korygowane przez dow\u00f3dc\u0119 wy\u017cszego szczebla. Przy armiach o rozpi\u0119to\u015bci do 500 km by\u0142o to za\u0142o\u017cenie fikcyjne. Moltke w trakcie obu wojen o zjednoczenie mia\u0142 z tym problem. Przy czym liczebno\u015b\u0107 armii w 1870 roku by\u0142a mniejsza ni\u017c na pocz\u0105tku XX wieku<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\"><sup>[36]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ka\u017cde starcie mi\u0119dzy si\u0142ami zbrojnymi mia\u0142o oznacza\u0107 zniszczenie przeciwnika. By\u0142a to podstawa ka\u017cdej teorii militarnej pod koniec XIX wieku. Od ustanowienia bitwy jako g\u0142\u00f3wnego celu w wojnie jak i \u015brodka prowadz\u0105cego do celu. Nast\u0105pi\u0142o ca\u0142kowite podporz\u0105dkowanie strategii i b\u0119d\u0105cej dopiero w powijakach, bez wykszta\u0142conej metodologii, sztuki operacyjnej dyktatowi taktyki. W ten spos\u00f3b ignorowano i uproszczano z\u0142o\u017con\u0105 interakcj\u0119 star\u0107 zbrojnych mi\u0119dzy armiami masowymi. Nast\u0105pi\u0142o to poprzez bezkrytyczn\u0105 taktyzacj\u0119 strategii<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\"><sup>[37]<\/sup><\/a>. Warto w tym miejscu zaznaczy\u0107, \u017ce skutkiem dla sztuki operacyjnej by\u0142o jej ograniczenie do manewrowania przed bitw\u0105. Innymi s\u0142owy, mia\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 do przygotowania starcia przy jak najbardziej korzystnych warunkach<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\"><sup>[38]<\/sup><\/a>. Przez ci\u0105g\u0142e rozumowanie w kategorii szyku linearnego pr\u00f3bowano za ka\u017cdym razem doprowadzi\u0107 do bitwy na jak najszerszym froncie. Starcie zbrojne zosta\u0142o ograniczone do \u201eprzepychania si\u0119\u201d. By\u0142a to jedyna mo\u017cliwa konsekwencja oparcia bitwy o zniszczenie i szyk linearny. Jean Colin opisa\u0142 powy\u017csze zjawisko w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u201eJe\u015bli chodzi o przemieszczenie mas wojska, kt\u00f3re wojna europejska by wykorzysta\u0142a, my\u015bli si\u0119 o rozmieszczeniu ich w ci\u0105g\u0142ej, jednolitej linii o prawie ci\u0105g\u0142ej r\u00f3wnej g\u0142\u0119boko\u015bci, z kt\u00f3r\u0105, jak s\u0105dzi si\u0119, bez dalszego \u0142\u0105czenia, znalaz\u0142by si\u0119 w sytuacji daj\u0105cej bitw\u0119\u201d<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\"><sup>[39]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Po\u0142\u0105czenie zniszczenia i szyku linearnego doprowadzi\u0142o taktyczne flankowanie do manewru uniwersalnego. Po pierwsze, zapewni\u0142o to inicjatyw\u0119, kt\u00f3ra ju\u017c od drugiej po\u0142owy XIX wieku by\u0142a w centrum niemieckiego my\u015blenia o sztuce wojennej. Po drugie, p\u0142ynnie \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 to ze zniszczeniem, poniewa\u017c by\u0142o \u015brodkiem umo\u017cliwiaj\u0105cym anihilacj\u0119 wrogich si\u0142, jednocze\u015bnie unikaj\u0105c powa\u017cnych strat w\u0142asnych. Praktyka pokazywa\u0142a z go\u0142a co innego, jak zauwa\u017cy\u0142 Boguslawski: \u201ePowiedzieli\u015bmy, \u017ce po stronie niemieckiej zamiarem na og\u00f3\u0142 by\u0142a oczywista pr\u00f3ba obej\u015bcia wroga. Ale walka cz\u0119sto rozwija si\u0119 w taki spos\u00f3b, \u017ce po przygotowaniu drogi ogniem artyleryjskim Niemcy energicznie zaatakowali francuskie centrum, nie czekaj\u0105c na efekt ruchu na flance\u201d<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\"><sup>[40]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Z opisu Boguslawskiego wynika, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nie by\u0142 to manewr flankuj\u0105cy, tylko pr\u00f3ba obej\u015bcia jednego ze skrzyde\u0142. W zasadzie armie atakowa\u0142a frontalnie w szyku linearnym przy czym nie by\u0142y zaanga\u017cowane w bezpo\u015bredni\u0105 walk\u0119 z przeciwnikiem. Jednostki mia\u0142y w pe\u0142nej styczno\u015bci z w\u0142asnymi oddzia\u0142ami przemieszcza\u0107 si\u0119 na woln\u0105 flank\u0119 przeciwnika. St\u0105d pisarze my\u015bli wojskowej, tacy jak Jean Colin czy Colmar von der Goltz, zupe\u0142nie pomijali temat oskrzydlenia linearnego na rzecz przewagi liczebnej:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Wszystkie te rzeczy znikaj\u0105, gdy tylko pomy\u015bli si\u0119, \u017ce wojna nie ma nic pr\u00f3cz si\u0142 wprowadzaj\u0105cych do gry i \u017ce w konsekwencji wszystko, co nie jest aktywn\u0105 si\u0142, nie mo\u017ce by\u0107 brane pod uwag\u0119<\/em><a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\"><sup>[41]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Jest zatem jeden spos\u00f3b na osi\u0105gni\u0119cie tego, a mianowicie, przewaga liczebna taka, \u017ce napastnik zawsze jest w stanie wyr\u00f3wna\u0107 straty powsta\u0142e na linii ognia, podczas gdy obro\u0144ca w ko\u0144cu nie jest w stanie tego zrobi\u0107 (\u2026). Zatem przewaga liczebna napastnika musi by\u0107 bardzo znaczna, aby m\u00f3g\u0142 odwr\u00f3ci\u0107 skal\u0119 starcia<\/em><a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\"><sup>[42]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Podporz\u0105dkowanie wszystkiego liczebno\u015bci doprowadzi\u0142o na szczeblu strategicznym i operacyjnym do <em>Fl\u00fcgelschlacht<\/em>, bitwy na oskrzydlenie. B\u0119dzie to widoczne w niemieckich planach wojennych przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\"><sup>[43]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ostatnim pogl\u0105dem przyjmowanym na prze\u0142omie XIX i XX wieku bezkrytycznie by\u0142a bezdyskusyjna wy\u017cszo\u015b\u0107 ofensywy nad defensyw\u0105. Odrzucano dzia\u0142ania obronne nawet na cz\u0119\u015bci linii styczno\u015bci armii. Zamiast tego zamierzano naciera\u0107 jednocze\u015bnie na ka\u017cdym odcinku linii frontu obu armii. Argumentacja popieraj\u0105ca powy\u017cszy pogl\u0105d by\u0142a oczywi\u015bcie taktyczna:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Postanowienie o dzia\u0142aniach obronnych jest pierwszym krokiem do nierozstrzygni\u0119cia<\/em><a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\"><sup>[44]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Ofensywa strategiczna jest zatem najskuteczniejsz\u0105 form\u0105 prowadzenia wojny: sama forma prowadzi do celu, niezale\u017cnie od tego jaki mo\u017ce by\u0107 polityczny przedmiot wojny, czy to pozytywny czy, czy negatywnych<\/em><a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\"><sup>[45]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Koncentrowano si\u0119 na zaletach taktycznych takich jak morale czy podporz\u0105dkowanie manewru zniszczeniu przeciwnika. Nie dostrzegano innych cel\u00f3w, a atak zawsze by\u0142 dzia\u0142aniem pozytywnym.<\/p>\n<p>W wyniku podporz\u0105dkowania taktyce wszystkiego, \u0142\u0105cznie ze strategi\u0105, sztuk\u0105 operacyjn\u0105, a nawet manewrem jako takim, powsta\u0142y trzy absurdy. Po pierwsze, zaniechano jakiegokolwiek zwi\u0119kszenia mobilno\u015bci oddzia\u0142\u00f3w poprzez zwi\u0119kszenie liczb jednostek konnych lub zmotoryzowanych. Parali\u017cowa\u0142o to ka\u017cd\u0105 pr\u00f3b\u0119 rozmieszczenia armii w g\u0142\u0119bokim urzutowaniu i w nast\u0119pstwie odrzucenie szyku linearnego. Po drugie, skutkiem pierwszego absurdu by\u0142o oparcie si\u0142 zbrojnych o piechot\u0119, formacj\u0119 opart\u0105 przede wszystkim na sile ognia i pozbawionej impetu w trakcie natarcia. Po trzecie, pomys\u0142 rezerw zosta\u0142 ca\u0142kowicie wyeliminowany ze strategii i sztuki operacyjnej<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\"><sup>[46]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p><strong>Alfred von Schlieffen<\/strong><\/p>\n<p>Po wojnie z Austri\u0105 w 1866 roku szef sztabu armii pruskiej m\u00f3g\u0142 wydawa\u0107 bezpo\u015brednio rozkazy oficerom mu podleg\u0142ym z pomini\u0119ciem ministra wojny. Uczyniono go de facto dow\u00f3dc\u0105 ca\u0142ej armii. Rozkazy te nosi\u0142y podpis szefa sztabu, ale by\u0142y odbierane jak kr\u00f3lewskie dekrety<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\"><sup>[47]<\/sup><\/a>. Alfred von Schlieffena zas\u0142uguje na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 poniewa\u017c pozostawi\u0142 po sobie spory dorobek intelektualny, jednocze\u015bnie w latach 1891-1905 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 szefa sztabu i odpowiada\u0142 bezpo\u015brednio za niemieckie plany wojenne. By\u0142 uciele\u015bnieniem b\u0142\u0119d\u00f3w w rozumowaniu z obszaru bada\u0144 my\u015bli wojskowej prze\u0142omu XIX i XX wieku. W dw\u00f3ch listach do Freytaga von Loringhovena, jednego z 18 wrze\u015bnia 1909 roku i drugiego z 14 sierpnia 1912 roku pisze: \u201e(\u2026) bitwa na unicestwienie jest jedyn\u0105 bitw\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017cy d\u0105\u017cy\u0107.\u201d \u201eAtak na flank\u0119 jest esencj\u0105 ca\u0142ej historii wojny\u201d<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\"><sup>[48]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Por\u00f3wnanie dat publikacji von Schlieffena z terminami gier wojennych pokazuje, \u017ce pomys\u0142 na podporz\u0105dkowanie wszystkiego zwi\u0105zanego ze sztuk\u0105 wojenn\u0105 manewrowi flankuj\u0105cemu, nie wyszed\u0142 z historii, lecz przyk\u0142ady historyczne pos\u0142u\u017cy\u0142y za uzasadnienie jego koncepcji. Na rozkaz von Schlieffena wydzia\u0142 historyczny Sztabu Generalnego wyda\u0142 opracowanie na temat przyczyn wygrywania bitew na przestrzeni wiek\u00f3w<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\"><sup>[49]<\/sup><\/a>. Oczywi\u015bcie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest ni\u0105 manewr flankuj\u0105cy. W swojej s\u0142ynnej ksi\u0105\u017cce <em>Kanny<\/em> Schlieffen stara si\u0119 przekaza\u0107, \u017ce wszyscy wielcy dow\u00f3dcy d\u0105\u017cyli do powt\u00f3rzenia bitwy pod Kannami, chocia\u017c nie znali jej przebiegu:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Zgodnie z podstawowymi cechami Kann, szeroka linia bitwy zbli\u017ca si\u0119 do w\u0119\u017cszej, kt\u00f3ra ustawia si\u0119 w g\u0142\u0105b. Zachodz\u0105ce na siebie skrzyd\u0142a kr\u0105\u017c\u0105 po bokach, post\u0119puj\u0105ca kawaleria przeciwko flankom, przednia kawaleria przeciw ty\u0142om. Je\u017celi skrzyd\u0142a z jakiego\u015b powodu zosta\u0142y oddzielone od \u015brodka, nie ma potrzeby zbli\u017cania ich do siebie w celu przeprowadzenia wsp\u00f3lnego marszu. Mog\u0105 i\u015b\u0107 bezpo\u015brednio najkr\u00f3tszymi drogami na flanki lub ty\u0142y<\/em><a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\"><sup>[50]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Pogl\u0105d o nieuniknionym zwyci\u0119stwie w przypadku ataku na flank\u0119 tak upowszechni\u0142 si\u0119 w armii niemieckiej, \u017ce w instrukcji piechoty z 1906 roku czytamy: \u201eart. 392 Po\u0142\u0105czenie frontalnego i szerokiego (<em>umfassenden<\/em>) ataku gwarantuje najpewniejszy sukces\u201d<a href=\"#_ftn51\" name=\"_ftnref51\"><sup>[51]<\/sup><\/a>. Schlieffen cieszy\u0142 si\u0119 takim autorytetem za \u017cycia, \u017ce ma\u0142o kto polemizowa\u0142 z nim <em>ad personam<\/em>. Bernhardi zrobi\u0142 to krytykuj\u0105c art. 392 Instrukcji Piechoty z 1906 roku:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Okazuje si\u0119 to poprawne tylko przy ca\u0142kowicie arbitralnym wyobra\u017ceniu o sile i postawie wroga. Ale to zdanie jest r\u00f3wnie\u017c niebezpieczne, bo nie tylko utrudnia dow\u00f3dcy d\u0105\u017cenie do zwyci\u0119stwa innymi metodami, kt\u00f3re w bezpo\u015brednich okoliczno\u015bciach wydaje si\u0119 by\u0107 bardziej celowe, ale tak\u017ce u\u0142atwia przeciwnikowi podj\u0119cie odpowiednik \u015brodk\u00f3w zaradczych, je\u015bli mo\u017ce z pewno\u015bci\u0105 liczy\u0107 na to, \u017ce strona przeciwna zawsze dzia\u0142a na tych samych zasadach<\/em><a href=\"#_ftn52\" name=\"_ftnref52\"><sup>[52]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Poprzez przyk\u0142ad bitwy pod Kannami Schlieffen podporz\u0105dkowa\u0142 ca\u0142\u0105 sztuk\u0119 wojenn\u0105 manewrowi flankuj\u0105cemu. Negowa\u0142 zupe\u0142nie inne formy ataku frontalnego, jak wtargni\u0119cie czy prze\u0142amanie, ze wzgl\u0119du na wzrost si\u0142y ognia:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Problem, jak przeprowadzi\u0107 atak w obliczu niszczycielskiego dzia\u0142ania nowoczesnej broni, bardzo niepokoi\u0142 wiod\u0105ce intelekty. My\u015bl przewodnia tej procedury opiera\u0142a si\u0119 na zrozumia\u0142ym pragnieniu aby nie zosta\u0107 pokonanym. To \u017cyczenie zostanie spe\u0142nione tylko wtedy gdy przeciwnik b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142 wed\u0142ug podobnego systemu. Ale zaowocuje nierozstrzygni\u0119tymi bitwami i d\u0142ugotrwa\u0142ymi wojnami. Milionowe armie czyni\u0105 to nie do zniesienia. Inny motyw musi zast\u0105pi\u0107 ten, to nie ch\u0119\u0107 bycia pokonanym, ale pal\u0105ca ch\u0119\u0107 pokonania wroga musi decydowa\u0107 o decyzji<\/em><a href=\"#_ftn53\" name=\"_ftnref53\"><sup>[53]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ponownie Bernhardi krytykuje r\u00f3wnie\u017c ten pogl\u0105d Schlieffena:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Je\u015bli strategiczne zewn\u0119trzne linie prowadz\u0105 do taktycznego okr\u0105\u017cenia, udane taktyczne wtargni\u0119cie przenosi nas na wewn\u0119trzn\u0105 lini\u0119 (\u2026), Udane wtargni\u0119cie (\u2026) zmusza wroga do zmiany frontu, aby m\u00f3c przeciwstawi\u0107 si\u0119 niekt\u00f3rym si\u0142om przenikaj\u0105cym napastnika. Ale tego rodzaju zmiany frontu s\u0105 trudne do wykonania i zawsze nara\u017cone na niebezpiecze\u0144stwo lokalnych pora\u017cek<\/em><a href=\"#_ftn54\" name=\"_ftnref54\"><sup>[54]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Co wi\u0119cej, Bernhardi zwraca uwag\u0119 na to, \u017ce przy milionowych armiach mo\u017ce doj\u015b\u0107 do sytuacji, w kt\u00f3rej linia frontu b\u0119dzie ci\u0105g\u0142a i nie b\u0119dzie \u017cadnej flanki lub skrzyd\u0142a znanego z poprzednich wiek\u00f3w, \u201e(\u2026) w warunkach panuj\u0105cych w wojnie mas i ze wzgl\u0119du na szeroko\u015b\u0107 frontu strategicznego ani okr\u0105\u017cenie, ani atak flankowy nie b\u0119d\u0105 w \u017cadnych okoliczno\u015bciach mo\u017cliwe\u201d<a href=\"#_ftn55\" name=\"_ftnref55\"><sup>[55]<\/sup><\/a>. Pierwsza Wojna \u015awiatowa potwierdzi\u0142a powy\u017csz\u0105 hipotez\u0119.<\/p>\n<p>Schlieffen uwa\u017ca\u0142, \u017ce koncentracja si\u0142 na polu walki ca\u0142kowicie zale\u017cy od g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego. Podkomendni mieli jedynie dostrzega\u0107 i wykorzystywa\u0107 b\u0142\u0119d\u00f3w przeciwnika. Podstawowym obowi\u0105zkiem g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego by\u0142a odpowiednia koordynacja podleg\u0142ych mu armii, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem obej\u015bcia flanki w odpowiednim czasie. W przypadku, gdy przeciwnik mia\u0142by przewag\u0119, a w takiej sytuacji by\u0142y Niemcy w 1914 roku, wygra\u0107 m\u00f3g\u0142 tylko g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cy o \u017celaznej woli do zwyci\u0119stwa i wojskiem rozumiej\u0105cym powag\u0119 sytuacji<a href=\"#_ftn56\" name=\"_ftnref56\"><sup>[56]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Bagatelizowanie defensywy to kolejny pogl\u0105d Schlieffena. Twierdzi\u0142 wr\u0119cz, \u017ce \u017cadnej bitwy nie mo\u017cna wygra\u0107 przez okupacj\u0119 terytorium nieprzyjaciela tylko przez manewr i zniszczenie armii. W przypadku, gdy jest si\u0119 stron\u0105 s\u0142absz\u0105, kusi, by si\u0119 broni\u0107. Zdaniem Schleiffena, nawet w przypadku zmuszenia przez antagonist\u0119 do defensywy, nie mo\u017cna odda\u0107 inicjatywy przeciwnikowi, bo kluczowe jest oskrzydlenie wroga i zniszczenie go. Odrzuca\u0142 r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 strategicznej obrony w d\u0142u\u017cszym okresie. Mia\u0142 to by\u0107 jedynie \u015brodek tymczasowy przed kontratakiem. Nie by\u0142o mowy o odwrocie, bo Schlieffen uwa\u017ca\u0142, \u017ce jest to za skomplikowany manewr<a href=\"#_ftn57\" name=\"_ftnref57\"><sup>[57]<\/sup><\/a>. W podsumowaniu \u0107wicze\u0144 z 1897 roku wyrazi\u0142 swoj\u0105 awersj\u0119 do dzia\u0142a\u0144 op\u00f3\u017aniaj\u0105cych:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>(\u2026) ta metoda zajmowania pozycji i przerwania walki mo\u017ce odpowiada\u0107 oddzia\u0142owi, dywizji, w niekt\u00f3rych przypadkach korpusowi, ale nie mo\u017ce by\u0107 zastosowana do armii sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z czterech do pi\u0119ciu korpus\u00f3w, kt\u00f3rych nie da si\u0119 odpowiednio obserwowa\u0107 z jednego punktu. Naczelny w\u00f3dz z trudem rozpozna decyduj\u0105cy moment do odwrotu, a tym bardziej nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 wys\u0142a\u0107 wojskom dogodnych rozkaz\u00f3w marszu i nakaza\u0107 tym wojskom wymarszu we w\u0142a\u015bciwym czasie<\/em><a href=\"#_ftn58\" name=\"_ftnref58\"><sup>[58]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Podobn\u0105 awersj\u0119, jak do dzia\u0142a\u0144 op\u00f3\u017aniaj\u0105cych, Schlieffen mia\u0142 do u\u017cycia rezerw. Twierdzi\u0142, \u017ce zawsze przyb\u0119d\u0105 za p\u00f3\u017ano i uniemo\u017cliwiaj\u0105 koncentracj\u0119 si\u0142. Brak swojej przychylno\u015bci do rezerw wyrazi\u0142 w podsumowaniu \u0107wicze\u0144 w 1894 roku:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>(\u2026) poniewa\u017c rzadko zdarza si\u0119 bezpo\u015brednie prowadzenie bitwy, zazwyczaj niemo\u017cliwe jest zapewnienie decyduj\u0105cego wyniku przy u\u017cyciu rezerw. Linie s\u0105 zbyt rozci\u0105gni\u0119te na przybycie na czas rezerw w decyduj\u0105ce miejsce, a pole zbyt du\u017ce na rozpoznanie tego decyduj\u0105cego punktu, je\u015bli nie jest to przewidziane w og\u00f3lnym planie dzia\u0142anie. We wsp\u00f3\u0142czesnej okr\u0105\u017caj\u0105cej rezerwy sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z dw\u00f3ch ruchomych skrzyde\u0142<\/em><a href=\"#_ftn59\" name=\"_ftnref59\"><sup>[59]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>W swojej niech\u0119ci do rezerw Schlieffen nie by\u0142 odosobniony. Niemal identyczny pogl\u0105d g\u0142osi\u0142 Colmar von der Goltz ju\u017c w 1883 roku w ksi\u0105\u017cce <em>Narody pod broni\u0105<\/em>:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Ka\u017cda rezerwa stanowi martw\u0105 si\u0142\u0119 (\u2026) mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej s\u0142usznie by\u0142oby nie mie\u0107 \u017cadnej rezerwy, na przyk\u0142ad, kiedy si\u0142y wroga s\u0105 dok\u0142adnie znane i ca\u0142kowicie rozwini\u0119te. W rzeczywisto\u015bci jednak takie okoliczno\u015bci nigdy nie wyst\u0119puj\u0105 i dlatego nie wolno nam nigdy walczy\u0107 zupe\u0142nie bez rezerw. (\u2026) Zbyt silne rezerwy nie s\u0105 wynikiem dobrego, ale z\u0142ego gospodarowania. Reprezentuj\u0105 hojne rozproszenie si\u0142 i cz\u0119sto pozostaj\u0105 bez pracy, podczas gdy mog\u0142yby osi\u0105gn\u0105\u0107 korzystny wynik bitwy<\/em><a href=\"#_ftn60\" name=\"_ftnref60\"><sup>[60]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Dalej swoje pogl\u0105dy na temat rezerw Schlieffen rozwin\u0105\u0142 w eseju <em>Wsp\u00f3\u0142czesna wojna<\/em> z 1909 roku:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px;\"><em>Zamiast gromadzi\u0107 si\u0119 za frontowymi rezerwami, kt\u00f3re musz\u0119 pozosta\u0107 nieaktywnie i zostan\u0105 przeoczone w decyduj\u0105cym miejscu, lepiej zadba\u0107 o obfite zapasy amunicji, naboje przewo\u017cone przez ci\u0119\u017car\u00f3wki stanowi\u0105 najlepsze i najpewniejsze rezerwy. Wszystkie odzia\u0142y poprzednio zatrzymane w celu podj\u0119cia decyzji mog\u0105 teraz od samego pocz\u0105tku zosta\u0107 poprowadzone do ataku z flanki. Im silniejsze si\u0142y, kt\u00f3re mo\u017cna przywo\u0142a\u0107 w tym celu, tym bardziej zdecydowany b\u0119dzie atak<\/em><a href=\"#_ftn61\" name=\"_ftnref61\"><sup>[61]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ponownie to Bernhardi polemizowa\u0142 z pogl\u0105dami Schlieffena. Zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na dwie fa\u0142szywe konkluzje. Po pierwsze, oddzia\u0142y logistyczne w tym wypadku nie mog\u0105 by\u0107 brane za substytut rezerw, gdy\u017c ich warto\u015b\u0107 bojowa jest znikoma i zadania w trakcie konfliktu zbrojnego inne ni\u017c jednostek frontowych. Po drugie, walcz\u0105ce oddzia\u0142y nie konsumuj\u0105 jedynie amunicji. Trac\u0105 r\u00f3wnie\u017c warto\u015b\u0107 bojow\u0105 poprzez straty osobowe i spadek morale<a href=\"#_ftn62\" name=\"_ftnref62\"><sup>[62]<\/sup><\/a>. W swoich pogl\u0105dach na temat rezerw Schlieffen mocno lawirowa\u0142 i stara\u0142 si\u0119 by\u0107 na si\u0142\u0119 oryginalny. Jednak wida\u0107 w jego pisarstwie jednoznaczn\u0105 niech\u0119\u0107 do odwod\u00f3w ponad szczeblem taktycznym.<\/p>\n<p>Schlieffen by\u0142 cz\u0142owiekiem swoich czas\u00f3w i pogl\u0105dy mia\u0142 zbie\u017cne z lud\u017ami go otaczaj\u0105cymi. Jego rozwi\u0105zania zarz\u0105dzania milionow\u0105 armi\u0105 by\u0142y taktyczne, a \u015brodkiem do pokonania przeciwnika obej\u015bcie flanki przeciwnika. Negowa\u0142 u\u017cycie rezerw poza szczeblem taktycznym.<\/p>\n<p><strong>Podsumowanie<\/strong><\/p>\n<p>Clausewitz poprzez brak sp\u00f3jno\u015bci, nie wspominaj\u0105c o jakiejkolwiek uniwersalno\u015bci, swoich tez wprowadzi\u0142 my\u015bl wojskow\u0105 prze\u0142omu XIX i XX wieku w kryzys epistemologiczny, nazwany w poni\u017cszym artykule kryzysem szyku linearnego. Przez zgrabno\u015b\u0107 retoryczn\u0105 twierdze\u0144 nie udzieli\u0142 odpowiedzi na swego rodzaju sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy wzrostem liczebno\u015bci armii, a zniszczeniem si\u0142 zbrojnych przeciwnika. W efekcie na prze\u0142omie XIX i XX wieku w tezach my\u015blicieli wojskowych dominowa\u0142 szyk linearny i nast\u0105pi\u0142a taktyzacja strategii i niewykszta\u0142conej metodologicznie sztuki operacyjnej. W praktyce oznacza\u0142o to eliminacj\u0119 rezerw na szczeblu sztuki wojennej wy\u017cszym ni\u017c taktyka, a rozwi\u0105zaniem ka\u017cdego problemu militarnego by\u0142o szukanie flanki i zniszczenie przeciwnika.<\/p>\n<p><strong>Przypisy:<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> C. von Clausewitz, <em>O wojnie<\/em>, Warszawa 2023, s. 5-24.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> A. Gat, <em>The Origins of Military Thought from Enlightenment to Clausewitz<\/em>, Nowy York 1989.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> J. Luuvas, <em>Clausewitz, Fuller and Liddel Hart<\/em>, [w:] <em>Clausewitz and Modern Strategy<\/em>, pod red. M. Handel, Londyn 1986, s. 197-212.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> C. von Clausewitz, <em>Hinterlassene Werke<\/em>, Berlin 1832-37, t. 1-10.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> J. F. C. Fuller, <em>The Conduct of War 1789-1961<\/em>, Londyn 1962, s. 32-33.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> Szerzej na ten temat: H. Camon, <em>Clausewtiz<\/em>, Pary\u017c 1911.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> D. Chandler, <em>The Campaigns of Napoleon<\/em>, Londyn 1976, s. 1118-1121.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> C. von Clausewitz, <em>O wojnie<\/em>\u2026, s. 198.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a>[9] D. Chandler, <em>The Campaigns of<\/em>\u2026, s. 727-730.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> Ibiden, s. 888-895.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> Ibiden, s. 929-930.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> C. von Clausewitz, <em>O wojnie<\/em>\u2026, s. 164.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> Chodzi o liczebno\u015b\u0107 walcz\u0105cych \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> C. von Clausewitz, <em>O wojnie<\/em>\u2026, s. 165.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> Ibiden, s. 235.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> F. von Bernhardi, <em>How Germany makes War<\/em>, Londyn 1912, s. 21.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> Ibiden, s. 37.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> F. Foche, <em>Zasady sztuki wojennej<\/em>, O\u015bwi\u0119cim 2013, s. 44.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> R. Simpkins, <em>Race to the swift<\/em>, Londyn 1985, s. 112-115.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> Richard Simpkins u\u017cywa s\u0142owa \u201emomentum\u201d, kt\u00f3re mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 na p\u0119d, impet, rozmach albo rozp\u0119d.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> S. Naveh, <em>In Pursuit of Military Excellence. The Evolution of Operational Theory<\/em>, Londyn i Nowy Jork 1997, s. 41; J. Luvaas, <em>European Military Thought and Doctrine, 1870-<\/em>1914 [w:] <em>The Theory and Practice of War<\/em>, pod red. M. Howarda, Bloomington-London 1975, s. 72-93.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> Ch. Oman, <em>Wellington\u2019s Army 1808-1814<\/em>, Londyn 1913, s. 70-92.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> N. Epanczin, <em>Operations of General Gurko\u2019s Advance Guard in 1877<\/em>, Londyn 1900, s. 3-7.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> A. P. Wavell, <em>Allenby. A study in Greatness<\/em>, Londyn 1940, s. 171-185, 295-301; Idem, <em>The Palestine Campaigns<\/em>, Londyn 1928, s. 100-101.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> R. Caemmerer, <em>The Development of Strategic Science during the 19<sup>th<\/sup> Century<\/em>, Londyn 1905, s. 163, 168.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> Ibiden, s. 177.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> Ibidem, s. 171-172.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> Ibiden, s. 174.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> C. von Goltz, <em>Conduct of War<\/em>, Londyn 1899, s. 154.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> Ibiden.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> R. Caemmerer, <em>The Development of Strategic<\/em>\u2026, s. 159.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> C. von Goltz, <em>Conduct of War<\/em>\u2026, s. 8-9.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a> F. Foch, <em>Zasady Sztuki\u2026,<\/em> s. 43, 222, 225, 230.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> F. von Bernhardi, <em>How Germany makes<\/em>\u2026, s. 208.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> C. von Goltz, <em>Conduct of War<\/em>\u2026 s. 127, 132, 181.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a> S. von Schlichting, <em>Taktische und Strategische Grundsetze der Gegenwart<\/em>, Berlin 1898, cz. 2, s. 94-96.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> J. Colin, <em>Transformation of War<\/em>, Londyn 1912, s. 42-43; F. von Bernhardi, <em>How Germany makes<\/em>\u2026, s. 197.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> J. Colin, <em>Transformation of War<\/em>\u2026, s. 330-331, R. Caemmerer, <em>The Development of Strategic<\/em>\u2026, s. 330-331; C. von Goltz, <em>Conduct of War<\/em>\u2026, s. 35,183,188; H. Bonnal, <em>Froeschwiller: R\u00e9cit Comment\u00e9 des \u00e9v\u00e9nements du 15 Juillet au 12 Ao\u00fbt 1870<\/em>, Pary\u017c 1899, \u00a0s. 445.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> J. Colin, <em>Transformation of War<\/em>\u2026, s. 333.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> A. von Boguslawski, <em>Tactical Deduction from War of 1870-1871<\/em>, Londyn 1872, s. 60.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> J. Colin, <em>Transformation of War<\/em>\u2026, s. 231.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> C. von Goltz, <em>Conduct of War<\/em>\u2026, s. 188.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> W. von Falkenhausen, <em>Der grosse Krieg der Jetztzeit<\/em>, Berlin 1909, s. 171-176; R. Caemmerer, <em>The Development of Strategic<\/em>\u2026, s. 220-247; J. Colin, <em>Transformation of War<\/em>\u2026, s. 160-166.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> R. Caemmerer, <em>The Development of Strategic<\/em>\u2026, s. 95.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> C. W. Blume, <em>Strategie<\/em>, Berlin 1882, s. 201.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> S. Naveh, <em>In Pursuit of Military<\/em>\u2026, s. 91.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> C. von Goltz, <em>Nation in Arms<\/em>, Londyn 1906, s. 91.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> E. Kessel, <em>Generalfeldmarschall Graf Alfred Schlieffen. Briefe<\/em><strong>, <\/strong>G\u00f6ttingen 1958, s. 317.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> <em>Studien zur Kriegsgeschichte und Taktik<\/em>, Berlin 1903, t. III.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> A. von Schlieffen, <em>Cannea<\/em>, Berlin 1936, s. 257.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref51\" name=\"_ftn51\">[51]<\/a> <em>Exerzier-Reglement f\u00fcr die Infanterie vom. 29. <\/em><em>Mai 1906<\/em>, Berlin 1906, pkt. 392.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref52\" name=\"_ftn52\">[52]<\/a> F. von Bernhardi, <em>On war of today<\/em>, Londyn 1913, t. II, s. 92-93.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref53\" name=\"_ftn53\">[53]<\/a> <em>Dienstschriften des Chefs des Generalstabes der Armee Generalfeldmarschalls Graf von Schlieffen<\/em>, Berlin 1937, t. I, s. 86-87.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref54\" name=\"_ftn54\">[54]<\/a> F. von Bernhardi, <em>On war of today<\/em>\u2026, t. II, s. 76-77.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref55\" name=\"_ftn55\">[55]<\/a> Ibidem, s. 321.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref56\" name=\"_ftn56\">[56]<\/a> <em>Dienstschriften<\/em>\u2026, t. I, s. 243.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref57\" name=\"_ftn57\">[57]<\/a> W. Hahlweg, <em>Klassiker der Kriegskunst<\/em>, Darmstadt 1960, s. 349.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref58\" name=\"_ftn58\">[58]<\/a> <em>Dienstschriften<\/em>\u2026,\u00a0 t. I, s. 45.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref59\" name=\"_ftn59\">[59]<\/a> <em>Alfred von Schlieffen\u2019s military writings<\/em>, pod red. R. T. Foley, Londyn 2006, s. 24.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref60\" name=\"_ftn60\">[60]<\/a> C. von Goltz, <em>Nation in Arms<\/em>\u2026, s. 270-271.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref61\" name=\"_ftn61\">[61]<\/a> <em>Alfred von Schlieffen\u2019s military<\/em>\u2026, s. 201.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref62\" name=\"_ftn62\">[62]<\/a> F. von Bernhardi, <em>On war of today<\/em> \u2026, t. II, s. 45.<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>Bibliografia cytowa\u0144:<\/strong><\/p>\n<p><em>Alfred von Schlieffen\u2019s military writings<\/em>, pod red. R. T. Foley, Londyn 2006.<\/p>\n<p>Bernhardi F. von, <em>How Germany makes War<\/em>, Londyn 1912.<\/p>\n<p>Bernhardi F. von, <em>On war of today<\/em>, Londyn 1913.<\/p>\n<p>Blume C. W., <em>Strategie<\/em>, Berlin 1882.<\/p>\n<p>Boguslawski A von, <em>Tactical Deduction from War of 1870-1871<\/em>, Londyn 1872.<\/p>\n<p>Bonnal H., <em>Froeschwiller: R\u00e9cit Comment\u00e9 des \u00e9v\u00e9nements du 15 Juillet au 12 Ao\u00fbt 1870<\/em>, Pary\u017c 1899.<\/p>\n<p>Caemmerer R., <em>The Development of Strategic Science during the 19<sup>th<\/sup> Century<\/em>, Londyn 1905.<\/p>\n<p>Camon H., <em>Clausewtiz<\/em>, Pary\u017c 1911.<\/p>\n<p>Chandler D., <em>The Campaigns of Napoleon<\/em>, Londyn 1976.<\/p>\n<p>Clausewitz C von, <em>Hinterlassene Werke<\/em>, Berlin 1832-37 t. 1-10.<\/p>\n<p>Clausewitz C. von, <em>O wojnie<\/em>, Warszawa 2023.<\/p>\n<p><em>Clausewitz and Mode<\/em><em>rn Strategy<\/em>, pod red. M. Handel, Londyn 1986.<\/p>\n<p>Colin J., <em>Transformation of War<\/em>, Londyn 1912.<\/p>\n<p>Epanczin N., <em>Operations of General Gurko\u2019s Advance Guard in 1877<\/em>, Londyn 1900.<\/p>\n<p>Falkenhausen W. von, <em>Der grosse Krieg der Jetztzeit<\/em>, Berlin 1909.<\/p>\n<p>Foche F., <em>Zasady sztuki wojennej<\/em>, O\u015bwi\u0119cim 2013<\/p>\n<p>Fuller J. F. C., <em>The Conduct of War 1789-1961<\/em>, Londyn 1962.<\/p>\n<p>Gat A., <em>The Origins of Military Thought from Enlightenment to Clausewitz<\/em>, Nowy York 1989.<\/p>\n<p>Goltz C. von, <em>Conduct of War<\/em>, Londyn 1899.<\/p>\n<p>Hahlweg W., <em>Klassiker der Kriegskunst<\/em>, Darmstadt 1960.<\/p>\n<p>Kessel E., <em>Generalfeldmarschall Graf Alfred Schlieffen. <\/em><em>Briefe<\/em><strong>, <\/strong>G\u00f6ttingen 1958.<\/p>\n<p>Naveh S., <em>In Pursuit of Military Excellence. The Evolution of Operational Theory<\/em>, Londyn i Nowy Jork 1997<\/p>\n<p>Oman Ch., <em>Wellington\u2019s Army 1808-1814<\/em>, Londyn 1913.<\/p>\n<p>Schlichting S. von, <em>Taktische und Strategische Grundsetze der Gegenwart<\/em>, Berlin 1898, cz. 2.<\/p>\n<p>Schlieffen A. von, <em>Cannea<\/em>, Berlin 1936.<\/p>\n<p>Simpkins R., <em>Race to the swift<\/em>, Londyn 1985.<\/p>\n<p><em>Studien zur Kriegsgeschichte und Taktik<\/em>, Berlin 1903, t. 3.<\/p>\n<p><em>The Theory and Practice of War<\/em>, pod red. M. Howarda, Bloomington-London 1975.<\/p>\n<p>Wavell A. P., <em>Allenby. A study in Greatness<\/em>, Londyn 1940.<\/p>\n<p>Wavell A. P., <em>The Palestine Campaigns<\/em>, Londyn 1928.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sebastian Chojnacki (Krak\u00f3w) tom 22 (2024) Data publikacji wersji cyfrowej: 13.09.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.7 wersja drukowana Summary The influence of Carl von Clausewitz&#8217;s thougth on the crisis of linear order at the turn of the 19th and 20th centuries The article is an attempt to respond to the crisis of linear order that appeared at the [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-4020","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.6 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Sebastian Chojnacki (Krak\u00f3w) tom 22 (2024) Data publikacji wersji cyfrowej: 13.09.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.7 wersja drukowana Summary The influence of Carl von Clausewitz&#8217;s thougth on the crisis of linear order at the turn of the 19th and 20th centuries The article is an attempt to respond to the crisis of linear order that appeared at the [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-10-04T10:57:07+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"35 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020\",\"name\":\"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2024-08-19T15:52:54+00:00\",\"dateModified\":\"2024-10-04T10:57:07+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"name\":\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\",\"name\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"width\":1393,\"height\":727,\"caption\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","og_description":"Sebastian Chojnacki (Krak\u00f3w) tom 22 (2024) Data publikacji wersji cyfrowej: 13.09.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.7 wersja drukowana Summary The influence of Carl von Clausewitz&#8217;s thougth on the crisis of linear order at the turn of the 19th and 20th centuries The article is an attempt to respond to the crisis of linear order that appeared at the [&hellip;]","og_url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020","og_site_name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz","article_modified_time":"2024-10-04T10:57:07+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"35 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020","name":"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website"},"datePublished":"2024-08-19T15:52:54+00:00","dateModified":"2024-10-04T10:57:07+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=4020#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Wp\u0142yw my\u015bli Carla von Clausewitza na kryzys szyku linearnego na prze\u0142omie XIX i XX wieku"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization","name":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","contentUrl":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","width":1393,"height":727,"caption":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego"},"image":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/4020","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4020"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/4020\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4118,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/4020\/revisions\/4118"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4020"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}