{"id":3841,"date":"2024-02-02T10:57:22","date_gmt":"2024-02-02T10:57:22","guid":{"rendered":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841"},"modified":"2024-10-04T13:01:25","modified_gmt":"2024-10-04T11:01:25","slug":"spoldzielcze-tradycje-lomzy","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841","title":{"rendered":"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li><span style=\"color: #800000;\"><b>Zofia Chyra-Rolicz (Uniwersytet w Siedlcach)<\/b><\/span><\/li>\n<li>tom 22 (2024)<\/li>\n<li>Data publikacji wersji cyfrowej: 2.02.2024<\/li>\n<li>DOI: <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.2\">https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.2<\/a><\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Spoldzielcze_tradycje_Lomzy_Zofia_Chyra-Rolicz.pdf\">wersja drukowana<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<hr \/>\n<p>Summary<\/p>\n<p><strong><em>Co-operatives traditions of \u0141om\u017ca<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>Co-operatives traditions in \u0141om\u017ca had reached to the end of XIX c. This small town was a capital of provincial district in the Russian Empire, very oppressive against initiatives of Polish associations. Patterns of co \u2013 operative activity had met here the long lasting difficul-ties to adaptation. There were no co-operatives rules and decisions to allowed for registration depended of voluntary of authority in the capital of the state in Petersburg until 1905\/1906. \u0141om\u017ca had developed very quickly in the end of XIX c. as a small industrial, craftsmen and trade centre. The town became a financial center for the nearest region. Early co \u2013 operative initiatives had appeared here in 80. XIX. in area of credit and saving chaises associated entre-preneurs, craftsmen, shopkeeper. This chaise self \u2013 helped, established in 1884 was open for everybody, which had been occupied in mentioned activity. It was very useful, win a success, in 1909 it associated 1581 members. This chaise a part of surplus had given for support poor people, the organization of fire-fighters, schools and hospitals This initiative of an economic association was later more than 20 years to compare the western part of Polish lands under German power. Local social groups of middle class, intellectuals as well craftsmen and shop-keepers were interested in developing such organizations. The local newspaper \u201cWsp\u00f3lna Praca\u201d (Common Work) supported proves and propagated co-operative patterns of activity. Consumer co-operatives also appeared in \u0141om\u017ca late, in 90. XIX. The first such co-ops were registered in 1897 as open society, it had survived and also win a success. The success lead to the similar initiatives <\/em><br \/>\n<em>Better condition for establishing the Polish societies appeared during the revolution 1905-1907. The registration was decided on governor level. Many new co-ops appeared in this time. Three new consumer co-ops were established in \u0141om\u017ca. One of them, created in 1906, had provided the bakery, the biggest in the town. It decided about lower price for brad. The new impulse for developing of co-ops gave the Co-operators Society, which units was estab-lished in \u0141om\u017ca in 1907 in the seat of newspaper \u201cCommon Work\u201d.<\/em><br \/>\n<em>Consumer co-ops survived in \u0141om\u017ca time of the I world war supporting habitants of the town, not only members, in food strictly limited by German occupants. Co-ops also helped war\u2019s refuges. <\/em><em>In the independent Poland in the middle wars time, co-operative movement had good conditions of developing and \u0141om\u017ca became the co-operative centre in the region, main-ly consumers, credits and agricultural trade. Local consumer co-operatives entered into coun-trywide alliance and there were the seat of regional unit of the Consumer Co-operatives Alli-ance \u201cSpo\u0142em\u201d (Together) here. It invested in real estate, built the railway to the own whole-sale, which applied different co-ops from this region in small towns and villages. \u0141om\u017ca was also the financial center with The Stefczyk\u2019s Chaises giving the cheep credit for local society. <\/em><em>After the second world war co-operatives existed in Poland as an important part of national, central planed economy, so called \u201csocialized social economy\u201d. It meant the big quantitative development and appearance of new branches of co-ops as workers\u2019 labour, disa-bles persons, craftsmen, self-help peasants, housing. Co-ops had possibility to provide the large social and cultural activity addressed to different groups of society: employees and their families, women, youth, disabled persons. \u0141om\u017ca became the seat of provincial units of coun-trywide alliances of different type of co-ops.<\/em><\/p>\n<p>Key Words: \u0141om\u017ca, co-operatives XIX-XX c., The Society of Co-operators, The Central Society of Agriculture, Unit Spo\u0142em<\/p>\n<hr \/>\n<p>Streszczenie<\/p>\n<p><em>Tradycje sp\u00f3\u0142dzielcze \u0141om\u017cy si\u0119gaj\u0105 schy\u0142ku XIX w., gdy to gubernialne miasto, le\u017c\u0105ce blisko granicy Cesarstwa Rosyjskiego i Niemieckiego, prze\u017cywa\u0142o okres rozwoju gospodarczego, pojawiania si\u0119 nowych inicjatyw w przemy\u015ble, rzemio\u015ble i handlu oraz nap\u0142ywu ludno\u015bci i szybkiego rozwoju przestrzennego miasta. \u0141om\u017ca stawa\u0142a si\u0119 centrum finansowym dla okolicy, powstawa\u0142y tu instytucje drobnego kredytu i plac\u00f3wki oszcz\u0119dno\u015bciowo \u2013 po\u017cyczkowe o r\u00f3\u017cnym charakterze i klienteli. W 1883 r. powsta\u0142a kasa Po\u017cyczkowa Przemys\u0142owc\u00f3w \u0141om\u017cy\u0144skich, a w 1897 r. rozpocz\u0119to organizacj\u0119 pierwszej sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w. Wi\u0119kszy rozw\u00f3j inicjatyw sp\u00f3\u0142dzielczych by\u0142 mo\u017cliwy dopiero podczas rewolucji 1905 r., zw\u0142aszcza gdy w 1907 r. powsta\u0142 w mie\u015bcie oddzia\u0142 Towarzystwa Kooperatyst\u00f3w. Wielki rozw\u00f3j sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci w \u0141om\u017cy nast\u0105pi\u0142 w okresie mi\u0119dzywojennym. Mia\u0142 tu siedzib\u0119 oddzia\u0142 terenowy Zwi\u0105zku Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w \u201eSpo\u0142em\u201d, kt\u00f3ry obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce sp\u00f3\u0142dzielnie z okolicznych powiat\u00f3w,. Dzia\u0142a\u0142a tu tak\u017ce Kasa Stelczyka i Centralna Sp\u00f3\u0142dzielnia Mleczarska \u201eZdrowie\u201d. Po II wojnie \u015bwiatowej oddzia\u0142 Zwi\u0105zku \u201eSpo\u0142em\u201d zosta\u0142 otwarty ponownie w 1945 r., jednak w 1950 r. nast\u0105pi\u0142a jego likwidacja w zwi\u0105zku z reorganizacj\u0105 polskiej sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci i powstaniem sieci GS \u201eSamopomoc Ch\u0142opska\u201d. W 1958 r. powsta\u0142a \u0141om\u017cy\u0144ska Sp\u00f3\u0142dzielnia Mieszkaniowa, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a popraw\u0119 warunk\u00f3w bytowych ponad 30 tys. mieszka\u0144c\u00f3w miasta. W \u0141om\u017cy istnia\u0142y powiatowe (a od 1975 r. wojew\u00f3dzkie) zwi\u0105zki sp\u00f3\u0142dzielni r\u00f3\u017cnych bran\u017c Wi\u0119kszy rozw\u00f3j sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci obserwowany by\u0142 w okresie wojew\u00f3dzkim miasta, za\u0142amany jednak likwidacj\u0105 systemy socjalistycznej struktury sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci na pocz\u0105tku transformacji ustrojowej. \u0141om\u017cy\u0144skie sp\u00f3\u0142dzielnie, chocia\u017c ponios\u0142y dotkliwe straty, zdo\u0142a\u0142y przystosowa\u0107 si\u0119 do warunk\u00f3w wolnorynkowych.<\/em><\/p>\n<p>S\u0142owa kluczowe: \u0141om\u017ca, sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 XIX-XX w., Towarzystwo Kooperatyst\u00f3w, Centralne Towarzystwo Rolnicze, Zwi\u0105zek Spo\u0142em<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n<p>Tradycje sp\u00f3\u0142dzielcze \u0141om\u017cy si\u0119gaj\u0105 schy\u0142ku XIX w., gdy to gubernialne miasto, le\u017c\u0105ce blisko granic Cesarstwa Rosyjskiego i Niemieckiego, prze\u017cywa\u0142o okres rozwoju gospodarczego, pojawiania si\u0119 nowych inicjatyw w przemy\u015ble, rzemio\u015ble i handlu, nap\u0142ywu ludno\u015bci i rozwoju przestrzennego miasta. Nowinki sp\u00f3\u0142dzielcze dociera\u0142y do \u0141om\u017cy z pomoc\u0105 prasy i osobistych kontakt\u00f3w przedstawicieli miejscowej inteligencji.<\/p>\n<p>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 sta\u0107 si\u0119 mia\u0142a nadziej\u0105 i kierunkiem dzia\u0142ania pokole\u0144 polskich spo\u0142ecznik\u00f3w zmuszonych kl\u0119sk\u0105 zbrojnych powsta\u0144 do zmiany orientacji swego dzia\u0142ania z etosu walki na etos pracy u podstaw w kraju zacofanym gospodarczo i spo\u0142ecznie. Wzory dzia\u0142ania wytycza\u0142y dobre do\u015bwiadczenia z zaboru pruskiego, gdzie wcze\u015bnie rozwijaj\u0105cy si\u0119 (w latach 30-40. XIX w.) ruch stowarzyszeniowy integrowa\u0142 polskie spo\u0142ecze\u0144stwo wobec polityki zaborcy, s\u0142u\u017c\u0105c zachowaniu to\u017csamo\u015bci narodowej i stanu posiadania. Samopomoc spo\u0142eczna, g\u0142oszona przez Karola Marcinkowskiego, Karola Libelta i Augusta Cieszkowskiego, zaowocowa\u0142a po paru dziesi\u0105tkach lat powstaniem polskiego systemu sp\u00f3\u0142dzielczego, po\u0142\u0105czonego w Zwi\u0105zek Sp\u00f3\u0142ek Zarobkowych i Gospodarczych na Wielkie Ksi\u0119stwo Pozna\u0144skie i Prusy Zachodnie, wsparty od 1885 r. w\u0142asnym Bankiem Zwi\u0105zku. Samopomoc pieni\u0119\u017cna, sta\u0107 si\u0119 mia\u0142a nie tylko \u017ar\u00f3d\u0142em wyposa\u017cenia sp\u00f3\u0142dzielni w fundusze w\u0142asne, lecz r\u00f3wnie\u017c \u017ar\u00f3d\u0142em gospodarczej emancypacji stowarzyszonych, uspo\u0142ecznienia zysku cz\u0119\u015bciowo przez podzia\u0142 pomi\u0119dzy cz\u0142onk\u00f3w i przeznaczeniu go na cele og\u00f3lne i narodowe. Program pracy u podstaw sta\u0142 si\u0119 aktualny dla wielu region\u00f3w ziem polskich, traktowanych przez zaborc\u00f3w jako teren bezwzgl\u0119dnej eksploatacji ludno\u015bci i naturalnych zasob\u00f3w kraju.<\/p>\n<p>W zaborze rosyjskim idee sp\u00f3\u0142dzielcze propagowa\u0142 w 1865 r. miesi\u0119cznik \u201eEkonomista\u201d, redagowany przez wielu wybitnych przedstawicieli liberalnej inteligencji i bur\u017cuazji. Na tym polu zas\u0142u\u017cyli si\u0119 zw\u0142aszcza Mcis\u0142aw Trepka, J\u00f3zef Kirszrot-Prawnicki, Aleksander Makowiecki. R\u00f3wnie\u017c dla propagator\u00f3w rozwoju sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci w zaborze rosyjskim sp\u00f3\u0142dzielnie mia\u0142y by\u0107 pomocniczymi organami wsp\u00f3lnoty-narodu, s\u0142u\u017c\u0105cym celom og\u00f3lnym<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>.<\/p>\n<p>Jednak warunki tworzenia polskich organizacji sp\u00f3\u0142dzielczych by\u0142y w zaborze rosyjskim znacznie trudniejsze ani\u017celi pod zaborem niemieckim i austriackim. Nie by\u0142o specjalnych regulacji prawnych dotycz\u0105cych sp\u00f3\u0142dzielni, a za\u0142o\u017cenie sp\u00f3\u0142dzielni wymaga\u0142o (a\u017c do 1905 r.) uci\u0105\u017cliwych formalno\u015bci w Petersburgu i zgody Ministra Spraw Wewn\u0119trznych, niech\u0119tnego inicjatywom stowarzyszeniowym polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Cz\u0119sto inicjatywy sp\u00f3\u0142dzielcze rejestrowano u notariusza w r\u00f3\u017cnej formie sp\u00f3\u0142ek dochodowych os\u00f3b<\/p>\n<p>My\u015bli pozytywist\u00f3w rozwin\u0105\u0142 po rewolucji 1905-1907 ciesz\u0105cy si\u0119 du\u017c\u0105 popularno\u015bci\u0105 filozof Edward Abramowski (1868 \u2013 1918)<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>. Rozczarowany do metod dzia\u0142ania lewicowego ruchu robotniczego, coraz wi\u0119ksze nadzieje wi\u0105za\u0142 za sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra \u2013 jak mniema\u0142 \u2013 zdolna by\u0142a dokona\u0107 gruntownych przeobra\u017ce\u0144 gospodarczo-spo\u0142ecznych i etycznych \u015bwiata. W polskich realiach legalnie dzia\u0142aj\u0105ca sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 sta\u0107 si\u0119 mia\u0142a wedle Abramowskiego baz\u0105 polskiego ruchu stowarzyszeniowego, a zarazem ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowego budowanego w oparciu o istniej\u0105ce polskie plac\u00f3wki, kt\u00f3re w warunkach niewoli politycznej przejmowa\u0107 mia\u0142y funkcje w\u0142asnego pa\u0144stwa. Sp\u00f3\u0142dzielczy program Abramowskiego z lat 1907-1912 by\u0142 unowocze\u015bnion\u0105 wersj\u0105 programu wielkopolskich sp\u00f3\u0142dzielc\u00f3w z lat 70-tych XIX w<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. Odmiennie jednak, ni\u017c w zaborze pruskim \u2013 na czo\u0142o ruchu wysuwa\u0142 nie sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 kredytow\u0105, lecz szerzej rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 (w zaborze rosyjskim i austriackim) sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 spo\u017cywc\u00f3w.<\/p>\n<p><strong>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 spo\u017cywc\u00f3w<\/strong><\/p>\n<p>Powstanie pierwszych sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w zwi\u0105zane by\u0142o z okresem tzw. gor\u0105czki kooperacyjnej, jaka pod wp\u0142ywem propagandy \u201eEkonomisty\u201d ogarn\u0119\u0142a \u015brodowiska inteligenckie, bur\u017cuazyjne i ziemia\u0144skie w Kr\u00f3lestwie Polskim. Wcze\u015bnie o\u015brodkiem propagandy sp\u00f3\u0142dzielczej sta\u0142a si\u0119 Warszawa. O\u015brodkiem oddzia\u0142uj\u0105cym na rozprzestrzenianie si\u0119 inicjatyw sp\u00f3\u0142dzielczych na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu by\u0142 r\u00f3wnie\u017c P\u0142ock oraz Bia\u0142ystok, le\u017c\u0105cy ju\u017c na terenie guberni grodzie\u0144skiej i w\u0142\u0105czony do Cesarstwa Rosyjskiego. U schy\u0142ku XIX w. istnia\u0142 ju\u017c tam powa\u017cny o\u015brodek przemys\u0142u tkackiego, robotnicy tworzyli organizacje samopomocowe takie jak kasy, na bazie kt\u00f3rych cz\u0119sto powstawa\u0142y robotnicze kooperatywy<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a>.<\/p>\n<p>W \u0141om\u017cy, \u017cywym o\u015brodku handlu zdominowanego przez ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105, od 1897 r. podejmowano pr\u00f3by za\u0142o\u017cenia powszechnej, otwartej dla wszystkich sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w. Pocz\u0105tek by\u0142 trudny. Na zebranie za\u0142o\u017cycielskie przysz\u0142o zaledwie 8 os\u00f3b. Formalno\u015bci rejestracyjne trwa\u0142y d\u0142ugo, sp\u00f3\u0142dzielnia rozpocz\u0119\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 dopiero w lutym 1902 r.<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a>. Wpisowe wynosi\u0142o 1 rb., a udzia\u0142 cz\u0142onkowski 10 rb. Sp\u00f3\u0142dzielnia by\u0142a tzw. powszechna czyli dost\u0119pna dla wszystkich ch\u0119tnych, dopuszczono nawet cz\u0142onkostwo \u017byd\u00f3w, jednak bez prawa g\u0142osu stanowi\u0105cego. Prezesem zosta\u0142 znany miejscowy adwokat Boles\u0142aw Hanussowski. Ju\u017c w pierwszym roku dzia\u0142alno\u015bci warto\u015b\u0107 sprzeda\u017cy si\u0119gn\u0119\u0142a 55, 4 tys. rb, a zysk wyni\u00f3s\u0142 1662 rb. Sp\u00f3\u0142dzielnia szybko odnios\u0142a sukces, do czego przyczyni\u0142o si\u0119 otwarcie w sierpniu tego\u017c roku sklepu kolonialnego przy ul. D\u0142ugiej. Dobrze zaopatrzona plac\u00f3wka przyci\u0105ga\u0142a klient\u00f3w: \u201eW sp\u00f3\u0142dzielczym sklepie kolonialnym znajdowa\u0142o si\u0119 w sta\u0142ej sprzeda\u017cy kilka gatunk\u00f3w m\u0105ki krajowej i rosyjskiej, kasza gryczana, orkiszowa, owsiana, jaglana, wyborowa krakowska, wina r\u00f3\u017cnych marek, likiery, koniaki i rumy, du\u017cy wyb\u00f3r ser\u00f3w, mas\u0142o syberyjskie topione, powid\u0142a miechowskie i marmolady, kompoty, bor\u00f3wki sma\u017cone, konserwy rybne, \u015bledzie na beczki, p\u00f3\u0142beczki, kopy i sztuki, minogi i sandacze. N\u0119ci\u0142y fugi prasowane, daktyle maroka\u0144skie, jab\u0142ka i gruszki ameryka\u0144skie, rodzynki ma\u0142e, du\u017ce i czarne, winogrona, kawior amurski, prasowany lub ziarnisty, og\u00f3rki litewskie na sztuki oraz \u015anie\u017cy\u0144skie na beczu\u0142ki. A wszystko to z pro\u015bb\u0105 o &lt;&lt;obejrzenie i wypr\u00f3bowanie&gt;&gt;<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>. W 1904 r. sprzedano towar\u00f3w ju\u017c za ponad 56 tys. rb. <a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a>, co stanowi\u0142o najlepsz\u0105 propagand\u0119 sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci i zach\u0119ci\u0142o do na\u015bladowania. W 1908 r. sp\u00f3\u0142dzielnia liczy\u0142a ju\u017c ponad 300 cz\u0142onk\u00f3w.<\/p>\n<p>Z danych zbieranych w latach 1902-1903 przez A. Pollacka na temat kooperacji w zaborze rosyjskim i w Ma\u0142opolsce zachodniej wynika, \u017ce na trenie p\u00f3\u0142nocnego Mazowsza dzia\u0142a\u0142y w\u00f3wczas nast\u0119puj\u0105ce sp\u00f3\u0142dzielnie spo\u017cywcze: w P\u0142ocku, \u0141om\u017cy, w W\u00f3lce pod M\u0142aw\u0105 oraz sklepy sp\u00f3\u0142ki spo\u017cywczej przy cukrowni w Ciechanowie<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a>. By\u0142o to jeszcze bardzo niewiele zwa\u017cywszy na rozleg\u0142y teren. Pewn\u0105 przeszkod\u0105 by\u0142y bez w\u0105tpienia wzgl\u0119dy proceduralne trudnej rejestracji si\u0119gaj\u0105cej a\u017c Petersburga. Sp\u00f3\u0142ki powstawa\u0142y i dzia\u0142a\u0142y w miastach gubernialnych, skupiskach inteligencji, drobnych przedsi\u0119biorc\u00f3w, drobnomieszcza\u0144stwa podatnego na propagand\u0119 sp\u00f3\u0142dzielcz\u0105. Charakter regionu rolniczego, o nielicznych i rozsianych o\u015brodkach przemys\u0142owych sprawi\u0142, \u017ce nie wyst\u0119powa\u0142y tu jeszcze sklepy przyfabryczne (jedyny wyj\u0105tek w Ciechanowie) dzia\u0142aj\u0105ce w Zag\u0142\u0119biu Staropolskim i Zag\u0142\u0119biu D\u0105browskim.<\/p>\n<p>Warunki polityczne sprawi\u0142y, \u017ce sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 spo\u017cywc\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Polskim zacz\u0119\u0142a si\u0119 systematycznie rozwija\u0107 dopiero po 1905 r. Do 1904 r. zatwierdzonych zosta\u0142o przez ministerstwo 49 stowarzysze\u0144. Wiele z nich prowadzi\u0142o jednak skromn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, nie potrafi\u0142y przyci\u0105gn\u0105\u0107 w swoje szeregi ani ludno\u015bci robotniczej ani wiejskiej. Skupia\u0142y one g\u0142\u00f3wnie sfery urz\u0119dnicze, ludzi \u015brednio zamo\u017cnych, kt\u00f3rzy nie wi\u0105zali z rozwojem sp\u00f3\u0142dzielni wi\u0119kszych nadziei. Wiele ze stowarzysze\u0144 powsta\u0142ych do 1904 r. \u2013 upad\u0142o. Jak wynika z p\u00f3\u017aniejszych materia\u0142\u00f3w, zaledwie 22 sp\u00f3\u0142dzielnie przetrwa\u0142y ten okres<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a>. By\u0142y w\u015br\u00f3d nich sp\u00f3\u0142dzielnie \u0142om\u017cy\u0144skie.<\/p>\n<p>Dopiero w latach rewolucji 1905-1907 nast\u0105pi\u0142o o\u017cywienie ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego, z\u0142agodzeniu uleg\u0142y przepisy dotycz\u0105ce rejestracji stowarzysze\u0144 o r\u00f3\u017cnym charakterze. Nowa ustawa o stowarzyszeniach u\u0142atwi\u0142a rejestracj\u0119 wielu nowych sp\u00f3\u0142dzielni na szczeblu guberni. W ko\u0144cu 1906 r. istnia\u0142o 68 sp\u00f3\u0142dzielni, a ju\u017c w ko\u0144cu 1907 r. \u2013 oko\u0142o 500, w ko\u0144cu 1908 r. \u2013 670 z ilo\u015bci\u0105 cz\u0142onk\u00f3w \u2013 oko\u0142o 90 tys. Najwi\u0119cej sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w powsta\u0142o na terenie guberni piotrkowskiej, warszawskiej, lubelskiej i \u0142om\u017cy\u0144skiej, g\u0142ownie w wi\u0119kszych o\u015brodkach przemys\u0142owych lub w ich okolicach<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a>. Lepsze warunki dzia\u0142ania umo\u017cliwi\u0142a pewna liberalizacja polityki wobec d\u0105\u017ce\u0144 emancypacyjnych Polak\u00f3w, a tak\u017ce fakt powstawania wi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w przemys\u0142owych i robotniczych, gdzie idea kooperacji, zw\u0142aszcza spo\u017cywczej, trafi\u0142a na podatny grunt.<\/p>\n<p>W 1905 r. w \u0141om\u017cy powsta\u0142o II Stowarzyszenie Spo\u017cywcze z w\u0142asnym sklepem \u201e\u0142okciowym\u201d, licz\u0105ce w 1911 r. 242 cz\u0142onk\u00f3w, w tym 20 ksi\u0119\u017cy. W\u0142adze sp\u00f3\u0142dzielni dba\u0142y o dob\u00f3r atrakcyjnego towar, mog\u0105cy zaspokoi\u0107 nawet potrzeby wybrednego klienta: \u201eNale\u017ca\u0142o i\u015b\u0107 do sklepu \u0142okciowego po sukna, i we\u0142ny, p\u0142\u00f3tna i p\u0142\u00f3cienka, bielizn\u0119 z wymy\u015blnie nazwanych materia\u0142\u00f3w, bia\u0142\u0105 i koronkow\u0105, po szale, i chusty, firanki i koronki, ig\u0142y, nici i tasiemki, po r\u0119czniki, kamizele, koszule, krawaty i r\u0119kawiczki, potniki i fiszbiny, sienniki i dywany, brylanty sztuczne w ameryka\u0144skim z\u0142ocie i srebrze (od 0,5 do 7 rb za sztuk\u0119) pi\u00f3ra wieczne angielskie z 14 karatow\u0105 z\u0142ot\u0105 stal\u00f3wk\u0105, obrazy, ect., ect.\u201d<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a>. Dbano tak\u017ce o marketing, dowcipn\u0105 reklam\u0119 na \u0142amach \u201eWsp\u00f3lnej Pracy\u201d: \u201eDo podj\u0119cia decyzji zach\u0119ca\u0142y drukowane wierszyki o &lt;&lt;\u0142okciowej, co to ma prezenty gotowe na Gwiazdk\u0119&gt;&gt;. Rymowanka o sklepie b\u0142awatno \u2013 norymberskim II Stowarzyszenia Spo\u017cywczego w \u0141om\u017cy zawiera\u0142a stwierdzenie:&lt;&lt; Sklep sp\u00f3\u0142dzielczy \u2013 swojska gleba\/ takich handl\u00f3w nam potrzeba&gt;&gt;. W tym drugim wierszyku pobrzmiewa\u0142a nuta narodowa<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a>.<\/p>\n<p>W 1906 r. utworzono III Stowarzyszenie Spo\u017cywcze \u201eChleb\u201d, prowadz\u0105ce w\u0142asn\u0105 piekarni\u0119, najwi\u0119ksz\u0105 w mie\u015bcie. Sta\u0142a si\u0119 ona bardzo popularna, zdominowa\u0142a produkcj\u0119 piekarnicz\u0105 w mie\u015bcie. Cieszy\u0142a si\u0119 poparciem k\u00f3\u0142 narodowych i \u201eWsp\u00f3lnej Pracy\u201d<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a>. W 1910 r. jej moc produkcyjna wynosi\u0142a 2,6 t. pieczywa dziennie, wp\u0142ywaj\u0105c na obni\u017cenie ceny chleba i przysparzaj\u0105c popularno\u015bci sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci. Du\u017c\u0105 aktywno\u015b\u0107 przejawia\u0142 w tym stowarzyszeniu pastor Kacper Mikulski.<\/p>\n<p>Du\u017c\u0105 rol\u0119 w propagowaniu idei sp\u00f3\u0142dzielczej w zaborze rosyjskim odegra\u0142o za\u0142o\u017cone w 1906 r. w Warszawie Towarzystwo Kooperatyst\u00f3w, kt\u00f3rego dzia\u0142alno\u015b\u0107 przejawia\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w publikowaniu prac i artyku\u0142\u00f3w o sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci, prowadzeniu sekcji odczytowej oraz pomocy organizacyjnej<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a>. Towarzystwo Kooperatyst\u00f3w skupi\u0142o wok\u00f3\u0142 siebie wielu wybitnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w &#8211; m. in. Edwarda Abramowskiego, Stanis\u0142awa Wojciechowskiego, Romualda Mielczarskiego, Rafa\u0142a Radziwi\u0142\u0142owicza, Antoniego Natansona. Od 1906 r. Towarzystwo rozpocz\u0119\u0142o wydawa\u0107 dwutygodnik \u201eSpo\u0142em\u201d (od 1911 r. tygodnik), czasopismo teoretyczno-fachowe informuj\u0105ce o ruchu sp\u00f3\u0142dzielczym na ziemiach polskich i zagranic\u0105.<\/p>\n<p>W 1907 r. z pomoc\u0105 Stanis\u0142awa Wojciechowskiego, dzia\u0142acza socjalistycznego i przysz\u0142ego prezydenta RP, w \u0141om\u017cy powsta\u0142 oddzia\u0142 Towarzystwa Kooperatyst\u00f3w, co przyczyni\u0142o si\u0119 do wzmo\u017cenia propagandy sp\u00f3\u0142dzielczej w mie\u015bcie i okolicy. W tym kr\u0119gu entuzjast\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci za\u0142o\u017cono w sierpniu 1908 r. jad\u0142odajni\u0119 sp\u00f3\u0142dzielcz\u0105, prowadzon\u0105 przez niejak\u0105 pani\u0105 Nowack\u0105<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a>. Z kapita\u0142em pocz\u0105tkowym 100 rb. skupi\u0142a ona pocz\u0105tkowo 170 udzia\u0142owc\u00f3w, udzia\u0142 wynosi\u0142 5 rb. i zyska\u0142a materialne podstawy dzia\u0142alno\u015bci. Szybko zyska\u0142a akceptacj\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w miasta. \u201eTrzy jasne pokoiki zat\u0142oczone by\u0142y po brzegi, mieszczanie, w\u0142o\u015bcianie, inteligenci, uczniowie, \u017co\u0142nierze siedzieli przeplatanego przy du\u017cym stole i bocznych stolikach. Us\u0142uguj\u0105 powa\u017cne i sk\u0142adne dziewcz\u0119ta. Us\u0142ug\u0119 nadzoruje powa\u017cny siwow\u0142osy pan. Obja\u015bniaj\u0105 mnie, \u017ce jest to Zarz\u0105du kieruj\u0105cego instytucj\u0105 jad\u0142odajni\u201d<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a>. Jad\u0142odajnia s\u0142u\u017cy\u0142a przede wszystkim warstwom ubo\u017cszym, pracuj\u0105cym i przyjezdnym. Jej powstanie i rozw\u00f3j by\u0142 zas\u0142ug\u0105 grona miejscowej inteligencji. W 1913 r. powsta\u0142o kolejne Stowarzyszenie Spo\u017cywc\u00f3w \u201eNadzieja\u201d. Przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej w mie\u015bcie pojawia\u0142y si\u0119 inne jeszcze stowarzyszenia sp\u00f3\u0142dzielcze, sklepy winno \u2013 kolonialne, b\u0142awatne, hurtownie, jad\u0142odajnie, Stowarzyszenie \u201eOpa\u0142\u201d<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[17]<\/a>.<\/p>\n<p>W pa\u017adzierniku 1908 r. Towarzystwo Kooperatyst\u00f3w doprowadzi\u0142o do zwo\u0142ania pierwszego, og\u00f3lnokrajowego zjazdu przedstawicieli sp\u00f3\u0142dzielni w Warszawie. Utworzono na nim Biuro Informacyjne, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 w 1909 r. Na jego czele stan\u0119li pionierzy ruchu: Romuald Mielczarski (po latach jeden z wybitnych dzia\u0142aczy \u201eSpo\u0142em\u201d Zwi\u0105zku Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w) oraz Stanis\u0142aw Wojciechowski. Biuro Informacyjne Towarzystwa Kooperatyst\u00f3w (utrzymywane ze sk\u0142adek sp\u00f3\u0142dzielni) udziela\u0142o porad w sprawach organizacji, udoskonalenia gospodarki sp\u00f3\u0142dzielczej i krzewienia w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w idei sp\u00f3\u0142dzielczej, zach\u0119ca\u0142o do tworzenia nowych plac\u00f3wek pracy sp\u00f3\u0142dzielczej, jej perspektywicznego rozwoju, oparcia na solidnych podstawach. Biuro przygotowywa\u0142o utworzenie zwi\u0105zku sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w, wydawa\u0142o podr\u0119czniki z dziedziny rachunkowo\u015bci, organizacji i zasad prowadzenia sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w, a tak\u017ce prowadzi\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 handlow\u0105 organizuj\u0105c komisowe, zbiorowe zakupy dla stowarzysze\u0144. Z inicjatywy dzia\u0142aczy Biura zwo\u0142ywano zjazdy sp\u00f3\u0142dzielni \u2013 w 1910 r. i w 1911 r., na kt\u00f3rym powo\u0142ano Warszawski Zwi\u0105zek Stowarzysze\u0144 Spo\u017cywczych (WZSS) o charakterze og\u00f3lnozaborowym oraz Hurtowni\u0119 WZSS, stanowi\u0105c\u0105 solidne ekonomiczne zaplecze sp\u00f3\u0142dzielni, uniezale\u017cniaj\u0105ce je od prywatnych hurtownik\u00f3w. P\u00f3\u017aniejsze lata utrzyma\u0142y trend rozwojowy sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci spo\u017cywc\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Polskim.<\/p>\n<p>Intensywna dzia\u0142alno\u015b\u0107 propagandowa Biura Informacyjnego Towarzystwa Kooperatyst\u00f3w pada\u0142a na podatny grunt \u015brodowisk inteligenckich i drobnomieszcza\u0144skich w miastach i osadach p\u00f3\u0142nocnego Mazowsza. Za spraw\u0105 entuzjast\u00f3w idei kooperacji podejmowano trudy tworzenia sp\u00f3\u0142dzielni i rejestracji ich statut\u00f3w, umo\u017cliwiaj\u0105cej legaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. Jednym z nich by\u0142 Franciszek Gryniewicz by\u0142y urz\u0119dnik \u0142om\u017cy\u0144skiego urz\u0119du gubernialnego wyrzucony ze s\u0142u\u017cby podczas rewolucji 1905 r. za udzia\u0142 w wiecach politycznych i zes\u0142any w trybie administracyjnym do guberni wiackiej. Gryniewicz \u2013 jak \u015bwiadczy\u0142o poufne pismo gubernatora \u0142om\u017cy\u0144skiego z 1909 r.<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[18]<\/a> \u2013 d\u0105\u017cy\u0142 wszelkimi sposobami do odrodzenia pa\u0144stwa polskiego, by\u0142 jednym z inicjator\u00f3w uniwersytetu dla wszystkich, a szczeg\u00f3lnie zainteresowa\u0142 si\u0119 mo\u017cliwo\u015bciami ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego. W g\u0142\u0119bi cesarstwa nawi\u0105za\u0142 kontakty z rosyjskimi sp\u00f3\u0142dzielcami, a po powrocie z zes\u0142ania uczestniczy\u0142 w warszawskim Zje\u017adzie Kooperatyst\u00f3w. P\u00f3\u017aniej podj\u0105\u0142 prac\u0119 agitacyjn\u0105 w terenie. Innym aktywnym dzia\u0142aczem by\u0142 Zygmunt Kmita z \u0141om\u017cy, spritus movens miejscowej sp\u00f3\u0142dzielni publikuj\u0105cy uwagi kooperatysty na \u0142amach \u201eSpo\u0142em\u201d<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[19]<\/a>.<\/p>\n<p>Pojawieniu si\u0119 pierwszych sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w na wsiach sprzyja\u0142a tak \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 radykalnego od\u0142amu inteligencji i ruchu ludowego skupionego wok\u00f3\u0142 pisma \u201eZarzewie\u201d. W tym kr\u0119gu publicystyk\u0119 sp\u00f3\u0142dzielcz\u0105 o zasi\u0119gu og\u00f3lnokrajowym podj\u0119\u0142a przysz\u0142a wielka pisarka Maria D\u0105browska, zafascynowana ideami Edwarda Abramowskiego.<\/p>\n<p>Zachowane w kancelarii warszawskiego genera\u0142 gubernatora akta guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[20]<\/a> umo\u017cliwiaj\u0105 wgl\u0105d w rozprzestrzenianie si\u0119 tego ruchu na ziemiach p\u00f3\u0142nocnego Mazowsza w latach 1907-1909 r. \u2013 na fali zak\u0142adania nowych stowarzysze\u0144 w okresie wzmo\u017conej dzia\u0142alno\u015bci Biura Informacyjnego Towarzystwa Kooperatyst\u00f3w , przed I Zjazdem Kooperatyst\u00f3w.<\/p>\n<p>Tabela 1. Sp\u00f3\u0142dzielnie powsta\u0142e w guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej w latach 1907-1909.<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"36\"><strong>Lp.<\/strong><\/td>\n<td width=\"192\"><strong>Lata <\/strong><strong>Zatwierdzenia statutu<\/strong><\/td>\n<td width=\"225\"><strong>Miejscowo\u015b\u0107<\/strong><\/td>\n<td width=\"154\"><strong>Nazwa<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">1.<\/td>\n<td width=\"192\">9 I 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Wi\u015bniewo,pow. ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">2.<\/td>\n<td width=\"192\">20 I 1909powst. 1908<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Goworowo,pow. ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">3.<\/td>\n<td width=\"192\">24 I 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Bia\u0142eb\u0142oto,pow. ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">4.<\/td>\n<td width=\"192\">24 I 1909<\/td>\n<td width=\"225\">\u0141om\u017ca<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">5.<\/td>\n<td width=\"192\">24 I 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Pi\u0105tnica<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">6.<\/td>\n<td width=\"192\">30 I 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Selniun,pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">7.<\/td>\n<td width=\"192\">22 II 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b R\u017caniec, gm. Sypniewo, pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">8.<\/td>\n<td width=\"192\">27 II 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Uchanowi\u0142,pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">9.<\/td>\n<td width=\"192\">4 III 1909<\/td>\n<td width=\"225\">Seliu\u0144, pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">10.<\/td>\n<td width=\"192\">12 III 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Wykrot,pow. ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">11.<\/td>\n<td width=\"192\">5 IV 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b D\u0105browa Wielka,pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">12.<\/td>\n<td width=\"192\">5 IV 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b D\u0105br\u00f3wka,pow. Makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">13.<\/td>\n<td width=\"192\">7 IV 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b R\u017caniec,pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">14.<\/td>\n<td width=\"192\">15 IV 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Wielkie Szyby,pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">15.<\/td>\n<td width=\"192\">28 IV 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Krasnosi\u0142ka,pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">16.<\/td>\n<td width=\"192\">14 V 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Wykrot,pow. ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">17.<\/td>\n<td width=\"192\">24 V 1909powst. 1907<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Brok, gm. Or\u0142o,pow. ostrowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">18.<\/td>\n<td width=\"192\">24 V 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Wojny-Szyby, gm. Klinkowa, pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">19.<\/td>\n<td width=\"192\">17 VI 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Krasnosielec,pow. makowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">20.<\/td>\n<td width=\"192\">4 VII 1909powst. 1907<\/td>\n<td width=\"225\">Szubin<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">21.<\/td>\n<td width=\"192\">4 VII 1909powst. 1907<\/td>\n<td width=\"225\">Ostro\u0142\u0119ka<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">22.<\/td>\n<td width=\"192\">9 VII 1909powst. 1907<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Jedwabno,pow. kole\u0144ski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">23.<\/td>\n<td width=\"192\">28 VIII 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b D\u0142uszeb\u0142o,pow. ostrowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">24.<\/td>\n<td width=\"192\">12 IX 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b Tronisz,pow. osto\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">25.<\/td>\n<td width=\"192\">13 XI 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b \u015awidwiborek,pow. ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">26.<\/td>\n<td width=\"192\">17 XI 1909<\/td>\n<td width=\"225\">wie\u015b D\u0142ugosed\u0142o,pow. ostrowski<\/td>\n<td width=\"154\">Stow. Spo\u017cywcze<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: AGAD. GGW, 6833, k. 1-27.<\/p>\n<p>Nowe stowarzyszenia to przede wszystkim kooperatywy spo\u017cywcze o radosnych nazwach: <em>Zgoda<\/em>, <em>Gwiazda<\/em>, <em>Przysz\u0142o\u015b\u0107 <\/em>oraz \u015bwiadcz\u0105ce o rzetelno\u015bci jak <em>Praca<\/em> i <em>Miara.<\/em> Znacznie obficiej ani\u017celi w Warszawie i guberni warszawskiej przedstawia\u0142 si\u0119 w tym okresie ruch sp\u00f3\u0142dzielczy w guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej, gdzie pojawi\u0142o si\u0119 \u0142\u0105cznie 26 nowych inicjatyw za\u0142o\u017cycielskich, w tym stowarzyszenia w \u0141om\u017cy, Szubinie, Ostro\u0142\u0119ce i okolicy, by\u0107 mo\u017ce zwi\u0105zane z prac\u0105 w terenie Franciszka Gryniewicza. W\u015br\u00f3d nowych sp\u00f3\u0142dzielni pojawiaj\u0105 si\u0119 stosunkowo cz\u0119sto kooperatywy wiejskie, \u015bwiadcz\u0105c o rozszerzeniu si\u0119 idei sp\u00f3\u0142dzielczych z miast i miasteczek na wie\u015b. Enigmatyczno\u015b\u0107 danych zawartych w tych urz\u0119dowych wykazach rejestrowanych kooperatyw nie pozwala niestety wnikn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej w ich sk\u0142ad socjalny, dostrzec za\u0142o\u017cycieli ani te\u017c podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 oceny dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej i dalszych los\u00f3w. Pewne jest, \u017ce plac\u00f3wki te aktywizowa\u0142y miejscowe \u015brodowisko, stanowi\u0142y legalne miejsce pracy nie tylko gospodarczej, ale i spo\u0142eczno-wychowawczej ukierunkowana na dora\u017an\u0105 korzy\u015b\u0107 i dalsz\u0105 perspektyw\u0119 o charakterze og\u00f3lnym.<\/p>\n<p>Wi\u0119cej danych o sp\u00f3\u0142dzielniach spo\u017cywc\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w latach poprzedzaj\u0105cych I wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 na terenie guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej, zawieraj\u0105 materia\u0142y Stanis\u0142awa Wojciechowskiego, publikowane jako <em>Statystyka Stowarzysze\u0144 Spo\u017cywczych nale\u017c\u0105cych do WZSS<\/em> [patrz tab. 2 i 3].<\/p>\n<p>Tabela 2. Sp\u00f3\u0142dzielnie spo\u017cywc\u00f3w w guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej w latach 1911-1913.<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td rowspan=\"2\" width=\"36\"><strong>Lp.<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"145\"><strong>Gubernia \u0142om\u017cy\u0144ska<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"94\"><strong>Rok za\u0142o\u017cenia<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"94\"><strong>Sk\u0142ad cz\u0142onk\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"189\"><strong>1911<\/strong><\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"189\"><strong>1912<\/strong><\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"189\"><strong>1913<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"86\"><strong>Liczba cz\u0142onk\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td width=\"102\"><strong>Obr\u00f3d w rb<\/strong><\/td>\n<td width=\"90\"><strong>Liczba cz\u0142onk\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td width=\"99\"><strong>Obr\u00f3d w rb<\/strong><\/td>\n<td width=\"81\"><strong>Liczba cz\u0142onk\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td width=\"108\"><strong>Obr\u00f3d w rb<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">1.<\/td>\n<td width=\"145\">Czerwin<\/td>\n<td width=\"94\">1906<\/td>\n<td width=\"94\">Wiejskie<\/td>\n<td width=\"86\">135<\/td>\n<td width=\"102\">14.868<\/td>\n<td width=\"90\">143<\/td>\n<td width=\"99\">15.806<\/td>\n<td width=\"81\">160<\/td>\n<td width=\"108\">14.425<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">2.<\/td>\n<td width=\"145\">D\u0105browa Wielka \u201eMiara\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1909<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">64<\/td>\n<td width=\"102\">7.361<\/td>\n<td width=\"90\">65<\/td>\n<td width=\"99\">7.774<\/td>\n<td width=\"81\">68<\/td>\n<td width=\"108\">935<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">3.<\/td>\n<td width=\"145\">G\u0105sek \u201ePraca\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1907<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">262<\/td>\n<td width=\"102\">7.834<\/td>\n<td width=\"90\">269<\/td>\n<td width=\"99\">7.783<\/td>\n<td width=\"81\">256<\/td>\n<td width=\"108\">10.513<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">4.<\/td>\n<td width=\"145\">Krasnosielc \u201eZorza\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1909<\/td>\n<td width=\"94\">Mieszane<\/td>\n<td width=\"86\">105<\/td>\n<td width=\"102\">11.242<\/td>\n<td width=\"90\">112<\/td>\n<td width=\"99\">10.267<\/td>\n<td width=\"81\">144<\/td>\n<td width=\"108\">13.068<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">5.<\/td>\n<td width=\"145\">Kolno<\/td>\n<td width=\"94\">1906<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">168<\/td>\n<td width=\"102\">32.874<\/td>\n<td width=\"90\">170<\/td>\n<td width=\"99\">38.939<\/td>\n<td width=\"81\">243<\/td>\n<td width=\"108\">38.124<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">6.<\/td>\n<td width=\"145\">\u0141om\u017ca \u201eI-sze Stow. Spo\u017cywcze.<\/td>\n<td width=\"94\">1902<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"102\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"90\">300<\/td>\n<td width=\"99\">63.694<\/td>\n<td width=\"81\">311<\/td>\n<td width=\"108\">89.086<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">7.<\/td>\n<td width=\"145\">Mak\u00f3w \u201eJutrzenka\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1907<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">113<\/td>\n<td width=\"102\">40.106<\/td>\n<td width=\"90\">151<\/td>\n<td width=\"99\">47.758<\/td>\n<td width=\"81\">165<\/td>\n<td width=\"108\">59.451<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">8.<\/td>\n<td width=\"145\">Nagoszewo \u201eJutrzenka\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1907<\/td>\n<td width=\"94\">Wiejskie<\/td>\n<td width=\"86\">75<\/td>\n<td width=\"102\">4.064<\/td>\n<td width=\"90\">74<\/td>\n<td width=\"99\">3.745<\/td>\n<td width=\"81\">74<\/td>\n<td width=\"108\">3.222<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">9.<\/td>\n<td width=\"145\">Ostr\u00f3w<\/td>\n<td width=\"94\">1912<\/td>\n<td width=\"94\">Mieszane<\/td>\n<td width=\"86\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"102\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"90\">141<\/td>\n<td width=\"99\">8.905<\/td>\n<td width=\"81\">152<\/td>\n<td width=\"108\">20.397<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">10.<\/td>\n<td width=\"145\">P\u0142oniawy \u201eDobrobyt\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1904<\/td>\n<td width=\"94\">Mieszane<\/td>\n<td width=\"86\">109<\/td>\n<td width=\"102\">8.145<\/td>\n<td width=\"90\">109<\/td>\n<td width=\"99\">8.754<\/td>\n<td width=\"81\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"108\">&#8211;<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">11.<\/td>\n<td width=\"145\">Soko\u0142y<\/td>\n<td width=\"94\">1907<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">130<\/td>\n<td width=\"102\">13.826<\/td>\n<td width=\"90\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"99\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"81\">143<\/td>\n<td width=\"108\">14.851<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">12.<\/td>\n<td width=\"145\">Szelu\u0144 \u201eNazew\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1909<\/td>\n<td width=\"94\">Wiejskie<\/td>\n<td width=\"86\">80<\/td>\n<td width=\"102\">3.500<\/td>\n<td width=\"90\">81<\/td>\n<td width=\"99\">8.010<\/td>\n<td width=\"81\">171<\/td>\n<td width=\"108\">8.624<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">13.<\/td>\n<td width=\"145\">Szelk\u00f3w \u201ePosiew\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1907<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">43<\/td>\n<td width=\"102\">13.074<\/td>\n<td width=\"90\">50<\/td>\n<td width=\"99\">15.075<\/td>\n<td width=\"81\">54<\/td>\n<td width=\"108\">15.512<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"36\">14.<\/td>\n<td width=\"145\">Zatemby Ko\u015bcielne \u201e\u0141\u0105czno\u015b\u0107\u201d<\/td>\n<td width=\"94\">1908<\/td>\n<td width=\"94\">\u201e-\u201e<\/td>\n<td width=\"86\">80<\/td>\n<td width=\"102\">9.036<\/td>\n<td width=\"90\">82<\/td>\n<td width=\"99\">9.072<\/td>\n<td width=\"81\">83<\/td>\n<td width=\"108\">9.898<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\" width=\"181\">Razem<\/td>\n<td width=\"94\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"94\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"86\">1.830<\/td>\n<td width=\"102\">242.775<\/td>\n<td width=\"90\">1.884<\/td>\n<td width=\"99\">258.364<\/td>\n<td width=\"81\">2.024<\/td>\n<td width=\"108\">304.804<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: S. Wojciechowski, <em>Statystyka <\/em>\/&#8230;\/ WZSS 1911 r., Warszawa 1912, s. 14<em>; Statystyka<\/em> \/\u2026\/ WZSS 1912 r., Warszawa 1913, s. 23; <em>Statystyka <\/em>\/&#8230;\/ WZSS 1913 r., Warszawa 1918, s. 29-30.<\/p>\n<p>Ukazuj\u0105 one ju\u017c ustabilizowane, okrzep\u0142e sp\u00f3\u0142dzielnie, co niespe\u0142na ok. 10% og\u00f3\u0142u sp\u00f3\u0142dzielni zrzeszonych w WZSS z terenu ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego. Prawie po\u0142ow\u0119 z nich stanowi\u0142y sp\u00f3\u0142dzielnie stosunkowo niewielkie wiejskie. Sp\u00f3\u0142dzielnie tzw. \u201emieszane\u201d to najcz\u0119\u015bciej sp\u00f3\u0142dzielnie dzia\u0142aj\u0105ce w miastach i osadach skupiaj\u0105ce niekiedy nawet ponad 100 cz\u0142onk\u00f3w. Warunki gospodarczo-spo\u0142eczne regionu sprawi\u0142y, \u017ce poza wi\u0119kszymi o\u015brodkami przemys\u0142owymi nie by\u0142o sp\u00f3\u0142dzielni robotniczych a istniej\u0105ce sp\u00f3\u0142dzielnie skupia\u0142y g\u0142\u00f3wnie inteligencj\u0119, drobnomieszcza\u0144stwo oraz ch\u0142op\u00f3w. Liczebno\u015bci\u0105 i dzia\u0142alno\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105 wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 w guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej wspomniane \u201ePierwsze Stowarzyszenie Spo\u017cywcze\u201d w \u0141om\u017cy oraz sp\u00f3\u0142dzielnie z Kolna, Ostrowi i Makowa.<\/p>\n<p>Powy\u017csze zestawienia statystyczne \u015bwiadcz\u0105 o sta\u0142ym, cho\u0107 powolnym wzro\u015bcie liczby cz\u0142onk\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielni oraz stabilizowaniu si\u0119 ich sytuacji materialnej w guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej. W przededniu wybuchu I wojny \u015bwiatowej w liczba cz\u0142onk\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w przekroczy\u0142a ju\u017c 4 tys., co stanowi\u0142o ok. 10% rzeszy sp\u00f3\u0142dzielc\u00f3w z WZSS. Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 spo\u017cywc\u00f3w pojawi\u0142a si\u0119 w miastach, osadach i na wsi, stanowi\u0105c nowy komponent miejscowych \u015brodowisk i \u017cycia gospodarczego. \u0141\u0105czne obroty sp\u00f3\u0142dzielni si\u0119ga\u0142y ju\u017c niebagatelnych sum 300-400 tys. rb.<\/p>\n<p>Silne ekonomicznie sp\u00f3\u0142dzielnie podejmowa\u0142y charakterystyczn\u0105 dla tego ruchu dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-wychowawcz\u0105, o\u015bwiatow\u0105. W \u015blady najstarszej p\u0142ockiej sp\u00f3\u0142dzielni \u201eZgody\u201d (1870) pod\u0105\u017ca\u0142y inne stowarzyszenia. I tak przy \u201eSp\u00f3jni\u201d w M\u0142awie powsta\u0142a jedyna w mie\u015bcie spo\u0142eczna, publiczna biblioteka ciesz\u0105ca si\u0119 du\u017cym zainteresowaniem, co w okresie niewoli narodowej mia\u0142o bardzo istotne znaczenie<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\">[21]<\/a>. Dobrze gospodaruj\u0105ce sp\u00f3\u0142dzielnie stawa\u0142y si\u0119 zarazem dobrymi przyk\u0142adami sp\u00f3\u0142dzielczego dzia\u0142ania, krzewi\u0142y idee kooperatyzmu i stanowi\u0142y ich potwierdzenie.<\/p>\n<p><strong>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 kredytowa, oszcz\u0119dno\u015bciowo-kredytowa<\/strong><\/p>\n<p>Koncepcja podniesienia stanu gospodarczego kraju przez pozytywist\u00f3w, zak\u0142ada\u0142a oparcie jednostkowych inicjatyw w ruchu stowarzyszeniowym, zwielokratniaj\u0105cym si\u0142y i mo\u017cliwo\u015bci oddzia\u0142ywania. Szczeg\u00f3lna rola przypada\u0107 mia\u0142a w tym dziele kooperacji kredytowej, oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej, b\u0119d\u0105cej rozrusznikiem rozmaitych inicjatyw gospodarczych, dostarczaj\u0105cej kapita\u0142u na prowadzenie interes\u00f3w w r\u00f3\u017cnej skali.<\/p>\n<p>Nie przypadkiem pierwsze takie stowarzyszenie powsta\u0142e zaborze rosyjskim w 1870 r. w Warszawie nosi\u0142o nazw\u0119: Kasa Po\u017cyczkowa Przemys\u0142owc\u00f3w Warszawskich. Za\u0142o\u017cycielami jej byli g\u0142\u00f3wnie miejscowi rzemie\u015blnicy i przemys\u0142owcy. Dobry przyk\u0142ad zach\u0119ca\u0142 do na\u015bladownictwa. W latach 70-80. XIX w. powsta\u0142o kilka podobnych kas na prowincji, w gubernialnych miastach Kr\u00f3lestwa. Na trenie p\u00f3\u0142nocnego Mazowsza takie kasy utworzono w P\u0142ocku, \u0141om\u017cy oraz Pu\u0142tusku i Ciechanowie<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[22]<\/a>. Ich zakres dzia\u0142alno\u015bci by\u0142 bardzo szeroki: dyskontowa\u0142y weksle, udziela\u0142y po\u017cyczek hipotecznych i pod zastaw papier\u00f3w warto\u015bciowych, otwiera\u0142y rachunki bie\u017c\u0105ce, udziela\u0142y po\u017cyczek sp\u0142acanych ratami, zabezpieczonych udzia\u0142ami cz\u0142onkowskimi, wk\u0142adem oszcz\u0119dno\u015bciowym, nale\u017cno\u015bciami za wykonane prace. Obowi\u0105zywa\u0142y w nich stosunkowo ni\u017csze, udzia\u0142y 25 rb. Przeznaczone by\u0142y przede wszystkim dla drobnych przemys\u0142owc\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w i kupc\u00f3w.<\/p>\n<p>Szybko rozwijaj\u0105ca si\u0119 u schy\u0142ku XIX w. \u0141om\u017ca stawa\u0142a si\u0119 tak\u017ce centrum finansowym okolicy, powstawa\u0142y instytucje drobnego kredytu i plac\u00f3wki oszcz\u0119dno\u015bciowo \u2013 po\u017cyczkowe o r\u00f3\u017cnym charakterze i klienteli. Mia\u0142y stanowi\u0107 skuteczn\u0105 form\u0119 samoobrony przed lichw\u0105. Obok pa\u0144stwowych i gubernialnych i miejskich instytucji kredytowych, pojawi\u0142a si\u0119 ciekawa inicjatywa \u015brodowiskowa, nawi\u0105zuj\u0105ca do sp\u00f3\u0142dzielczych wzor\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci oszcz\u0119dno\u015bciowo \u2013 kredytowej wielkopolskich przedsi\u0119biorc\u00f3w zaadoptowanych do zaboru rosyjskiego. W 1884 r. zyska\u0142a akceptacj\u0119 carskich w\u0142adz Kasa Po\u017cyczkowa Przemys\u0142owc\u00f3w \u0141om\u017cy\u0144skich, kt\u00f3rej cz\u0142onkiem m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 ka\u017cdy, kto wni\u00f3s\u0142 udzia\u0142 w wysoko\u015bci 50 rb. i trudni\u0142 si\u0119 przemys\u0142em, rzemios\u0142em handlem lub inn\u0105 \u201epo\u017cyteczn\u0105 prac\u0105\u201d<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\">[23]<\/a>. Okaza\u0142a si\u0119 trwa\u0142ym przedsi\u0119wzi\u0119ciem. W1899 r. Kasa liczy\u0142a 313 cz\u0142onk\u00f3w i udzieli\u0142a po\u017cyczek na sum\u0119 ponad 300 tys. rb. W\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w kasy dominowali rolnicy i urz\u0119dnicy oraz przedstawiciele drobnomieszcza\u0144stwa:, kupcy, subiekci, rzemie\u015blnicy. Do grona wi\u0119kszych przemys\u0142owc\u00f3w zaliczano zaledwie ok. 2% cz\u0142onk\u00f3w<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\">[24]<\/a>. W roku jubileuszu XXV-lecia (1909) Kasa zrzesza\u0142a 1581 cz\u0142onk\u00f3w, wypracowa\u0142a doch\u00f3d ok. 430 tys. rb., a zysk wyni\u00f3s\u0142 ok. 16, 5 tys. rb. Systematycznie cz\u0119\u015b\u0107 zysku przeznaczano na cele dobroczynne wspiera\u0142a Stra\u017c Ogniow\u0105, \u015bwiadczy\u0142a na rzecz szk\u00f3\u0142 i szpitali<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\">[25]<\/a>.<\/p>\n<p>Rozw\u00f3j polskiej kooperacji kredytowej budzi\u0142 podejrzliwo\u015b\u0107 zaborcy. W 1889 r. cesarskie ministerstwo skarbu zaniepokojone wzrostem kapita\u0142\u00f3w owych kas, mog\u0105cych sta\u0107 si\u0119 oparciem dla innych inicjatyw spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego, zabroni\u0142o zak\u0142adania dalszych takich sp\u00f3\u0142ek, a istniej\u0105cym zaleci\u0142o przekszta\u0142cenie si\u0119 w towarzystwa wzajemnego kredytu. Jednak Kasy w Warszawie, \u0141om\u017cy i Pu\u0142tusku nadal prowadzi\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 w dotychczasowej formie.<\/p>\n<p>Form\u0105 sp\u00f3\u0142ki zbli\u017con\u0105 do banku akcyjnego by\u0142y towarzystwa wzajemnego kredytu wzorowane na stowarzyszeniach typu Schulze z Delitzsch. Prowadzi\u0142y interesy o szerokim i r\u00f3\u017cnorodnym zakresie, najcz\u0119\u015bciej operacje wekslowe, inkasa, przekazy, redyskonto, przyjmowa\u0142y depozyty, prowadzi\u0142y lombardy, po\u015bredniczy\u0142y mi\u0119dzy cz\u0142onkami a bankami. Opiera\u0142y si\u0119 na jednorazowo wp\u0142acanych udzia\u0142ach cz\u0142onkowskich, kt\u00f3rych wysoko\u015b\u0107 uzale\u017cniano od wysoko\u015bci przeznaczonego cz\u0142onkowi kredytu (10-20%). Pierwsze tego typu stowarzyszenie Warszawskie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu powsta\u0142o w 1871 r. Zar\u00f3wno kasy przemys\u0142owc\u00f3w jak i towarzystwa wzajemnego kredytu stanowi\u0142y najzasobniejszy w Kr\u00f3lestwie typ sp\u00f3\u0142dzielni. Ich sk\u0142ad narodowo\u015bciowy by\u0142 najcz\u0119\u015bciej mieszany: polsko-\u017cydowski. Powa\u017cny udzia\u0142 w dzia\u0142alno\u015bci tych towarzystw operacji wekslowych przyci\u0105ga\u0142 do tych sp\u00f3\u0142ek cz\u0119sto ludzi prowadz\u0105cych spekulacyjna dzia\u0142alno\u015b\u0107 handlow\u0105 i w miar\u0119 up\u0142ywu czasu przewaga elementu kapitalistycznego wyra\u017anie zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119.<\/p>\n<p>Potrzeby drobnego rzemios\u0142a, przemys\u0142u i wolnych zawod\u00f3w, a wi\u0119c w zasadzie ludno\u015bci miejskiej zaspokaja\u0142y towarzystwa drobnego kredytu tzw. oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowe<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\">[26]<\/a>. Nie udziela\u0142y one kredytu handlowego i kupcy nie mogli by\u0107 ich cz\u0142onkami. Kapita\u0142 za\u0142o\u017cycielski powsta\u0142 z udzia\u0142\u00f3w cz\u0142onkowskich, kt\u00f3re zamyka\u0142y si\u0119 w granicach 10-100 rb., a uzyskana po\u017cyczka nie mog\u0142a przekroczy\u0107 300 rb. Pierwsze takie stowarzyszenie powsta\u0142o w P\u0142ocku w 1870 r.<\/p>\n<p>W latach 80-90. XIX w. obserwowano zast\u00f3j spowodowany g\u0142\u00f3wnie trudno\u015bciami stwarzanymi przez administracj\u0119 carsk\u0105<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\">[27]<\/a>. Nie pozwalano te\u017c istniej\u0105cym stowarzyszeniom na przyjmowanie ludno\u015bci wiejskiej. Uznano, bowiem, \u017ce w miastach wystarczy\u0107 winny towarzystwa wzajemnego kredytu, a na wsi gminne kasy (zamkni\u0119te instytucje stanowe nieb\u0119d\u0105ce sp\u00f3\u0142kami).<\/p>\n<p>Z idei solidaryzmu narodowego wynik\u0142o utworzenie w 1898 r. \u0141om\u017cy\u0144skiego Miejskiego Towarzystwa Kredytowego, skupiaj\u0105cego w\u0142a\u015bcicieli nieruchomo\u015bci, licz\u0105ce pocz\u0105tkowo 62 cz\u0142onk\u00f3w. Do jego powstania przyczynili si\u0119 ziemianie, nale\u017c\u0105cy do Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\">[28]<\/a>. Miejskie Towarzystwo Kredytowe udziela\u0142o po\u017cyczek pod zapis hipoteczny nawet na 35 lat. Pierwszym przewodnicz\u0105cym tego Towarzystwa zosta\u0142 miejscowy adwokat Marian \u015amiarowski, a ostatni przewodnicz\u0105cy po\u0142\u0105czy\u0142 te funkcje o w obu Towarzystwach<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\">[29]<\/a>, bowiem Kasa Przemys\u0142owc\u00f3w by\u0142a partnerem silniejszym kapita\u0142owo, wspieraj\u0105cym posesjonat\u00f3w \u0142om\u017cy\u0144skich w ich potrzebach.<\/p>\n<p>Szerszy rozw\u00f3j kooperacji pieni\u0119\u017cnej w zaborze rosyjskim sta\u0142 si\u0119 mo\u017cliwy dopiero po 1904 r., gdy Rady Pa\u0144stwa w Petersburgu wyda\u0142a opini\u0119 o instytucjach drobnego kredytu. Odt\u0105d Minister Finans\u00f3w zacz\u0105\u0142 zatwierdza\u0107 i og\u0142asza\u0107 w zbiorze praw i rozporz\u0105dze\u0144 rz\u0105dowych r\u00f3\u017cne wzorcowe statuty dla instytucji drobnego kredytu. W 1905 r. og\u0142oszono dwa wzorcowe statuty dla instytucji powstaj\u0105cych na zasadach sp\u00f3\u0142dzielczych, obowi\u0105zuj\u0105cych i w granicach Kr\u00f3lestwa Polskiego<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[30]<\/a>. W 1909 r. dzia\u0142a\u0142o ju\u017c w Kr\u00f3lestwie 359 sp\u00f3\u0142ek, w 1912 r. \u2013 704, a w 1913 r. \u2013 740<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\">[31]<\/a>.<\/p>\n<p>W \u0141om\u017cy z innych sp\u00f3\u0142dzielczych inicjatyw finansowych wymieni\u0107 nale\u017cy m. in. za\u0142o\u017con\u0105 w 1906 r. Kas\u0119 Pomocy dla Pracownik\u00f3w Stowarzysze\u0144 Spo\u017cywczych \u201ePrzezorno\u015b\u0107\u201d oraz istniej\u0105ce od 1911 r. \u0141om\u017cy\u0144skie Towarzystwo Oszcz\u0119dno\u015bciowe<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\">[32]<\/a>, kt\u00f3rego siedziba mie\u015bci\u0142a si\u0119 w redakcji czasopisma \u201eWsp\u00f3lna Praca\u201d, propaguj\u0105cego sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107.<\/p>\n<p>W\u0142adze carskie wspiera\u0142y Komitety Gubernialne ds. Drobnego Kredytu. W 1906 r. powsta\u0142o I Towarzystwo Kredytowe w \u0141om\u017cy, kt\u00f3re zaci\u0105gn\u0119\u0142o w tym roku po\u017cyczk\u0119 w rosyjskim Banku Pa\u0144stwowym. W 1914 r. zrzesza\u0142o 639 cz\u0142onk\u00f3w i udzieli\u0142o po\u017cyczek na ponad 48 tys. rb.<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\">[33]<\/a>. W 1908 r. utworzono II Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, obejmuj\u0105ce dzia\u0142alno\u015bci\u0105 opr\u00f3cz \u0141om\u017cy tak\u017ce Pi\u0105tnic\u0119 i \u0141om\u017cyc\u0119<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\">[34]<\/a>. W nast\u0119pnym roku powsta\u0142o \u0141om\u017cy\u0144skie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu. W 1914 r. liczy\u0142o ono 701 cz\u0142onk\u00f3w<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\">[35]<\/a>. Dwa ostatnie towarzystwa zrzesza\u0142y ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\n<p>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowa, kredytowa ze wzgl\u0119d\u00f3w formalno-prawnych w zaborze rosyjskim zacz\u0119\u0142a rozwija\u0107 si\u0119 p\u00f3\u017aniej i nieco wolniej ni\u017c inne ga\u0142\u0119zie sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci. Jeszcze przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 rozmieszczenie sp\u00f3\u0142ek by\u0142o raczej przypadkowe, ni\u017c planowe, zwi\u0105zane najcz\u0119\u015bciej z inicjatyw\u0105 miejscowych spo\u0142ecznik\u00f3w z kr\u0119gu duchowie\u0144stwa, ziemia\u0144stwa, inteligencji. Zazwyczaj pierwsze sp\u00f3\u0142ki powstawa\u0142y w miastach w zwi\u0105zku z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105 przemys\u0142owc\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w i kupc\u00f3w. Z wi\u0119kszych miast, takich jak: Warszawa, P\u0142ock i \u0141om\u017ca kooperacja oszcz\u0119dno\u015bciowo-pieni\u0119\u017cna i kredytowa stopniowo przenosi\u0142a si\u0119 do mniejszych miast, osad, by w ko\u0144cu dociera\u0107 na wie\u015b w postaci kas po\u017cyczkowych (towarzystw pieni\u0119\u017cnych) tworzonych w oparciu o k\u00f3\u0142ka rolnicze. Orientacyjne dane dotycz\u0105ce tej formy sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu zawieraj\u0105 tabele 3 i 4.<\/p>\n<p>Tabela 3. Rozmieszczenie poszczeg\u00f3lnych rodzaj\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielni kredytowych na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu w 1912 r.<\/p>\n<table width=\"612\">\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"108\"><strong>Gubernia<\/strong><\/td>\n<td width=\"138\"><strong>Towarzystwa oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowe<\/strong><\/td>\n<td width=\"114\"><strong>Towarzystwo kredytowe<\/strong><\/td>\n<td width=\"108\"><strong>Towarzystwo wzajemnego kredytu<\/strong><\/td>\n<td width=\"144\"><strong>Kasy po\u017cyczkowe przemys\u0142owc\u00f3w<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">\u0141om\u017cy\u0144ska<\/td>\n<td width=\"138\">38<\/td>\n<td width=\"114\">7<\/td>\n<td width=\"108\">2<\/td>\n<td width=\"144\">1<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">P\u0142ocka<\/td>\n<td width=\"138\">14<\/td>\n<td width=\"114\">27<\/td>\n<td width=\"108\">3<\/td>\n<td width=\"144\">&#8211;<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Razem<\/td>\n<td width=\"138\">52<\/td>\n<td width=\"114\">34<\/td>\n<td width=\"108\">5<\/td>\n<td width=\"144\">1<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201ePrzegl\u0105d Wsp\u00f3\u0142dzielczy\u201d 1913, nr. 6, s. 2.<\/p>\n<p>Tabela 4. Sp\u00f3\u0142ki oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowe i kredytowe na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu w 1912 r.<\/p>\n<table width=\"600\">\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"98\"><strong>Gubernia<\/strong><\/td>\n<td width=\"62\"><strong>Ilo\u015b\u0107 sp\u00f3\u0142ek<\/strong><\/td>\n<td width=\"116\"><strong>Ilu mieszka\u0144c\u00f3w przypada na 1 sp\u00f3\u0142k\u0119<\/strong><\/td>\n<td width=\"108\"><strong>Ilo\u015b\u0107 uczestnik\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td width=\"108\"><strong>Przeci\u0119tna liczba uczestnik\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td width=\"108\"><strong>Na 1000 mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017cy do sp\u00f3\u0142ek<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"98\">\u0141om\u017cy\u0144ska<\/td>\n<td width=\"62\">52<\/td>\n<td width=\"116\">130.000<\/td>\n<td width=\"108\">21.496<\/td>\n<td width=\"108\">410<\/td>\n<td width=\"108\">31<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"98\">P\u0142ocka<\/td>\n<td width=\"62\">40<\/td>\n<td width=\"116\">170.000<\/td>\n<td width=\"108\">34.710<\/td>\n<td width=\"108\">870<\/td>\n<td width=\"108\">49<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"98\">Razem<\/td>\n<td width=\"62\">92<\/td>\n<td width=\"116\">300.000<\/td>\n<td width=\"108\">56.206<\/td>\n<td width=\"108\">1.280<\/td>\n<td width=\"108\">80<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: E. Tymi\u0144ski, <em>Stan kooperacji pieni\u0119\u017cnej w Kr\u00f3lestwie Polskim, <\/em>w:<em> Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na ziemiach polskich,<\/em> Lw\u00f3w 1916, s. 60, 62.<\/p>\n<p>Og\u00f3\u0142em w dw\u00f3ch wy\u017cej wymienionych guberniach w 1912 r. istnia\u0142y zaledwie 92 sp\u00f3\u0142ki rozsiane w miastach i na wsi, zrzeszaj\u0105c 56.206 cz\u0142onk\u00f3w. Nie by\u0142o to wiele, stanowi\u0142o odbicie stosunk\u00f3w gospodarczych na tym ubogim rolniczym terenie, o niewielkiej jeszcze liczbie zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. Oceniaj\u0105c stan kooperacji pieni\u0119\u017cnej w Kr\u00f3lestwie Polskim w przededniu I wojny \u015bwiatowej Emil Tymi\u0144ski stwierdzi\u0142: \u201eMimo woli nasuwa si\u0119 (\u2026) wniosek, \u017ce zainteresowanie wsp\u00f3lnictwem w kraju jest jeszcze nieznaczne, \u017ce korzystaj\u0105 z kredytu wy\u0142\u0105cznie prawie tylko ci, kt\u00f3rzy na razie potrzebuj\u0105 got\u00f3wki, i \u017ce nasze sp\u00f3\u0142ki nie zdo\u0142a\u0142y dot\u0105d zach\u0119ci\u0107 szerokich warstw ludno\u015bci do korzystania z kredytu dla wytw\u00f3rczej pracy. Obecnie bior\u0105 ci, kt\u00f3rzy z powodu jakiego\u015b nieszcz\u0119\u015bcia, wypadku, trafu, zmuszeni s\u0105 uda\u0107 si\u0119 po po\u017cyczk\u0119. Stroni\u0105 za\u015b ci, kt\u00f3rzy dobrowolnie, bez \u017cadnego przymusu, rozumiej\u0105c korzy\u015bci taniego i dogodnego kredytu, powinni bra\u0107 pieni\u0105dze, intensywniej pracowa\u0107 i wytwarza\u0107 nowe warto\u015bci.\u201d<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[36]<\/a> Stan ten znajdowa\u0142 potwierdzenie w miastach i miasteczkach p\u00f3\u0142nocnego Mazowsza.<\/p>\n<p><strong>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 rolnicza<\/strong><\/p>\n<p>Upowszechnianiu kooperacji na wsi torowa\u0142y drog\u0119 stowarzyszenia maj\u0105ce na celu podniesienie stanu gospodarczego kraju. Powsta\u0142e w 1858 r. Towarzystwo Rolnicze, szybko w 1859 r. zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 na mo\u017cliwo\u015bci tkwi\u0105ce w tej formie zbiorowego dzia\u0142ania dostosowanych do lokalnych potrzeb. W 1859 r. na wolnych zebraniach Towarzystwa skupiaj\u0105cego sfery ziemia\u0144skie poruszono spraw\u0119 sp\u00f3\u0142ek i uchwalono, \u017ce zawi\u0105zywanie sp\u00f3\u0142ek rolnych \u201eobywatelskich\u201d jest potrzeb\u0105 krajowego rolnictwa<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[37]<\/a>.<\/p>\n<p>Represje polityczne po powstaniu styczniowym uniemo\u017cliwi\u0142y wkr\u00f3tce szeroko nakre\u015blon\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarczo-o\u015bwiatow\u0105 Towarzystwa Rolniczego. Dopiero og\u0142oszenie tymczasowych przepis\u00f3w o Stowarzyszeniach wydanych w 1906 r. na fali swob\u00f3d wywalczonych przez rewolucj\u0119 1905 r., umo\u017cliwi\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 towarzystwa rolniczego odtworzonego jako zwi\u0105zek towarzystw okr\u0119gowych ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego. Centralne Towarzystwo Rolnicze, utworzone w dniu 11 III 1907 r. mia\u0142o na celu zespolenie usi\u0142owa\u0144 i prac ziemian, rolnik\u00f3w zrzeszonych w towarzystwach rolniczych i okr\u0119gowych, dla podniesienia \u201estanu rolniczego\u201d i wszystkich dziedzin gospodarki rolnej. W statucie deklarowano m. in.: \u201eszerzenie i popieranie idei kooperacji rolniczej\u201d, przede wszystkim za\u015b towarzystw rolniczych okr\u0119gowych i k\u00f3\u0142ek w\u0142o\u015bcia\u0144skich oraz organizacj\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w stowarzysze\u0144 zawodowych. Zapowiadano po\u015bredniczenie w zbycie i zakupie produkt\u00f3w, a tak\u017ce u\u0142atwienie w sprowadzaniu i nabywaniu narz\u0119dzi, p\u0142od\u00f3w rolnych i zwierz\u0105t gospodarskich.<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a><\/p>\n<p>Przy wydziale spo\u0142eczno-ekonomicznym CTR powsta\u0142a odr\u0119bna sekcja kooperatyw rolniczych. Zaj\u0119\u0142a si\u0119 ona spraw\u0105 nawi\u0105zania stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy k\u00f3\u0142kami rolniczymi a syndykatami rolniczymi i towarzystwami wzajemnych ubezpiecze\u0144, podj\u0119\u0142a dzie\u0142o ujednolicenia sprawozda\u0144 rachunkowych zrzeszonych instytucji i sp\u00f3\u0142ek, zach\u0119ca\u0142a do upowszechnienia w\u015br\u00f3d w\u0142o\u015bcian budownictwa ogniotrwa\u0142ego i popularyzowa\u0142a ubezpieczenia od ognia<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\">[39]<\/a>.<\/p>\n<p>Sprawy propagowania kooperacji znalaz\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w orbicie zainteresowa\u0144 wydzia\u0142y mleczarskiego CTR, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 organizacj\u0105 krajowego mleczarstwa, zalecaj\u0105c zw\u0142aszcza sp\u00f3\u0142dzielcz\u0105 form\u0119 tworzenia mleczarni i zrzesze\u0144 hodowc\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c wydzia\u0142 k\u00f3\u0142ek rolniczych wiele uwagi po\u015bwi\u0119ca\u0142 rozmaitym sp\u00f3\u0142kom tworzonym przy tych organizacjach. W sierpniu 1913 r. otwarto w Warszawie Biuro Drobnych Stowarzysze\u0144 Rolniczych, maj\u0105ce s\u0142u\u017cy\u0107 pomoc\u0105 wszelkiego rodzaju drobnym stowarzyszeniom rolniczym z wyj\u0105tkiem k\u00f3\u0142ek rolniczych i stowarzysze\u0144 mleczarskich, posiadaj\u0105cych w ramach CTR osobne wydzia\u0142y<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\">[40]<\/a>.<\/p>\n<p>Analiza zestawienia sprawozda\u0144 z dzia\u0142alno\u015bci okr\u0119gowych towarzystw rolniczych w 1912 r. ukazuje bogat\u0105, wielokierunkowa prac\u0119 gospodarcz\u0105 i wychowawczo-o\u015bwiatow\u0105. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 dochod\u00f3w towarzystw i praca dydaktyczna zosta\u0142a zu\u017cyta na zaspokojenie potrzeb drobnych rolnik\u00f3w.<\/p>\n<p>Tabela 5. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 okr\u0119gowych Towarzystw Rolniczych zrzeszonych w CTR na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu w 1912 r.<\/p>\n<table width=\"600\">\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"121\"><strong>Nazwa Towarzystwo Rolnicze<\/strong><\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\"><strong>Ilo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td width=\"92\"><strong>Og\u00f3lny doch\u00f3d w 1912 r.<\/strong><\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\"><strong>Rozch\u00f3d w 1912 r.<\/strong><\/td>\n<td width=\"94\"><strong>W 1912 r. rozch\u00f3d wi\u0119kszy (%)<\/strong><\/td>\n<td width=\"99\"><strong>Wyg\u0142oszono referat\u00f3w<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">Ciechanowskie<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">120<\/td>\n<td width=\"92\">12.990<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">12.990<\/td>\n<td width=\"94\">75<\/td>\n<td width=\"99\">4<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">Ziemi Dobrzy\u0144skiej<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">84<\/td>\n<td width=\"92\">6.723<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">6.818<\/td>\n<td width=\"94\">69<\/td>\n<td width=\"99\">4<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">\u0141om\u017cy\u0144skie<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">52<\/td>\n<td width=\"92\">3.830<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">4.093<\/td>\n<td width=\"94\">400<\/td>\n<td width=\"99\">2<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">Ostro\u0142\u0119ckie<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">35<\/td>\n<td width=\"92\">2.123<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">2.097<\/td>\n<td width=\"94\">20<\/td>\n<td width=\"99\">3<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">Ostrowskie<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">24<\/td>\n<td width=\"92\">822<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">1.213<\/td>\n<td width=\"94\">70<\/td>\n<td width=\"99\">4<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">P\u0142ockie<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">162<\/td>\n<td width=\"92\">12.961<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">11.283<\/td>\n<td width=\"94\">92<\/td>\n<td width=\"99\">6<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">Pu\u0142tuskie<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">115<\/td>\n<td width=\"92\">3.709<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">3.108<\/td>\n<td width=\"94\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"99\">4<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">Wysoko Mazowieckie<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">23<\/td>\n<td width=\"92\">900<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">900<\/td>\n<td width=\"94\">348<\/td>\n<td width=\"99\">7<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td rowspan=\"2\" width=\"121\"><strong>Razem<\/strong><\/td>\n<td width=\"95\">615<\/td>\n<td colspan=\"3\" width=\"95\">44.058<\/td>\n<td width=\"95\">42.502<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"94\">*<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"99\">34<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"95\">17,75%<\/td>\n<td colspan=\"3\" width=\"95\">30,85%<\/td>\n<td width=\"95\">30,86%<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\">Og\u00f3\u0142em CTR 32 towarzystwa<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"98\">3.464<\/td>\n<td width=\"92\">142.820<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"96\">137.723<\/td>\n<td width=\"94\">50%<\/td>\n<td width=\"99\">143<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"121\"><\/td>\n<td width=\"95\"><\/td>\n<td width=\"3\"><\/td>\n<td width=\"92\"><\/td>\n<td width=\"1\"><\/td>\n<td width=\"95\"><\/td>\n<td width=\"94\"><\/td>\n<td width=\"99\"><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>* rubryka nie sumuje si\u0119.<\/p>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: <em>Centralne Towarzystwo Rolnicze i W\u0142o\u015bcia\u0144skie K\u00f3\u0142ka Rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim;<\/em> w: <em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na ziemiach polskich,<\/em> Lw\u00f3w 1916, s. 109.<\/p>\n<p>W\u015br\u00f3d 32 okr\u0119gowych towarzystw rolniczych zrzeszonych w CTR na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu dzia\u0142a\u0142o 25%, co \u015bwiadczy\u0142o o popularno\u015bci tego typu zrzesze\u0144, o ugruntowaniu si\u0119 ju\u017c w przededniu I wojny \u015bwiatowej idei wsp\u00f3lnej pracy ziemia\u0144stwa w celu poprawy stanu gospodarki swych maj\u0105tk\u00f3w, w perspektywie narodowej. Pomi\u0119dzy 8 miejscowymi towarzystwami liczebno\u015bci\u0105 i dochodami a tak\u017ce zasi\u0119giem oddzia\u0142ywania wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 towarzystwa p\u0142ockie, pu\u0142tuskie i ciechanowskie, funkcjonuj\u0105ce w oparciu o spopularyzowane wcze\u015bniej wzory spo\u0142ecznego, obywatelskiego dzia\u0142ania. Jednak\u017ce dynamik\u0105 dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej szczeg\u00f3lnie wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 towarzystwa \u0142om\u017cy\u0144skie i wysoko mazowieckie. Ust\u0119powa\u0142y im w tym wzgl\u0119dzie towarzystwa p\u0142ockie, ciechanowskie i ostro\u0142\u0119ckie.<\/p>\n<p>W zasi\u0119gu oddzia\u0142ywania towarzystw rolniczych powstawa\u0142y i rozwija\u0142y si\u0119 k\u00f3\u0142ka rolnicze skupiaj\u0105ce w\u0142o\u015bcian, dzia\u0142aj\u0105ce pod patronatem ziemia\u0144stwa. Zrzesza\u0142y one \u0142\u0105cznie 615 cz\u0142onk\u00f3w, co stanowi\u0142o prawie 18% og\u00f3\u0142u CTR. \u0141\u0105czny doch\u00f3d i rozch\u00f3d miejscowych towarzystw przekracza\u0142 sum\u0119 40 tys. rb, co stanowi\u0142o ponad 30% w globalnych dochodach i rozchodach CTR.<\/p>\n<p>Pod wzgl\u0119dem organizacji k\u00f3\u0142ek rolniczych Kr\u00f3lestwo Polskie wzorowa\u0142o si\u0119 na Pozna\u0144skiem, nie organizuj\u0105c dzia\u0142alno\u015bci k\u00f3\u0142ek do jednej tylko miejscowo\u015bci, rozszerzaj\u0105c j\u0105 na okoliczne tereny. \u017bywio\u0142owo rozwijaj\u0105cy si\u0119 po 1905 r. ruch stowarzyszeniowy na wsi przej\u0119\u0142o pod swe wp\u0142ywy Centralne Towarzystwo Rolnicze, kt\u00f3re w 1907 r. utworzy\u0142o specjalny Wydzia\u0142 K\u00f3\u0142ek Rolniczych<\/p>\n<p>Tabela 6. Stan i dzia\u0142alno\u015b\u0107 k\u00f3\u0142ek rolniczych CTR na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu w 1912 r.<\/p>\n<table width=\"996\">\n<tbody>\n<tr>\n<td rowspan=\"2\" width=\"108\"><strong>Okr\u0119g<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"64\"><strong>Ilo\u015b\u0107 gmin w okr\u0119gu<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"89\"><strong>Ilo\u015b\u0107 ludno\u015bci wiejskiej<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"90\"><strong>Ilo\u015b\u0107 k\u00f3\u0142ek rolniczych<\/strong><\/td>\n<td colspan=\"6\" width=\"645\"><strong>Ilo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w k\u00f3\u0142ek<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"72\"><strong>Og\u00f3\u0142em<\/strong><\/td>\n<td width=\"136\"><strong>Ubezpieczaj\u0105cych si\u0119 od ognia<\/strong><\/td>\n<td width=\"103\"><strong>Zak\u0142ad do\u015bwiadcz. nawozownie<\/strong><\/td>\n<td width=\"84\"><strong>Bior\u0105cych udzia\u0142 w kursach<\/strong><\/td>\n<td width=\"129\"><strong>Uczestnicz\u0105cych w wycieczkach<\/strong><\/td>\n<td width=\"121\"><strong>Poddaj\u0105cych gospodarstwo lustracji<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Ciechanowski<\/td>\n<td width=\"64\">35<\/td>\n<td width=\"89\">214.446<\/td>\n<td width=\"90\">43<\/td>\n<td width=\"72\">1812<\/td>\n<td width=\"136\">163<\/td>\n<td width=\"103\">90<\/td>\n<td width=\"84\">22<\/td>\n<td width=\"129\">70<\/td>\n<td width=\"121\">56<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">\u0141om\u017cy\u0144ski<\/td>\n<td width=\"64\">32<\/td>\n<td width=\"89\">190.826<\/td>\n<td width=\"90\">5<\/td>\n<td width=\"72\">488<\/td>\n<td width=\"136\">19<\/td>\n<td width=\"103\">37<\/td>\n<td width=\"84\">16<\/td>\n<td width=\"129\">5<\/td>\n<td width=\"121\">8<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"64\">11<\/td>\n<td width=\"89\">72.148<\/td>\n<td width=\"90\">11<\/td>\n<td width=\"72\">480<\/td>\n<td width=\"136\">9<\/td>\n<td width=\"103\">47<\/td>\n<td width=\"84\">7<\/td>\n<td width=\"129\">9<\/td>\n<td width=\"121\">7<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Ostrowski<\/td>\n<td width=\"64\">12<\/td>\n<td width=\"89\">69.513<\/td>\n<td width=\"90\">17<\/td>\n<td width=\"72\">548<\/td>\n<td width=\"136\">5<\/td>\n<td width=\"103\">10<\/td>\n<td width=\"84\">6<\/td>\n<td width=\"129\">1<\/td>\n<td width=\"121\">6<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">P\u0142ocki<\/td>\n<td width=\"64\">27<\/td>\n<td width=\"89\">131.603<\/td>\n<td width=\"90\">40<\/td>\n<td width=\"72\">1229<\/td>\n<td width=\"136\">221<\/td>\n<td width=\"103\">111<\/td>\n<td width=\"84\">31<\/td>\n<td width=\"129\">61<\/td>\n<td width=\"121\">72<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Pu\u0142awski<\/td>\n<td width=\"64\">19<\/td>\n<td width=\"89\">134.292<\/td>\n<td width=\"90\">23<\/td>\n<td width=\"72\">810<\/td>\n<td width=\"136\">40<\/td>\n<td width=\"103\">39<\/td>\n<td width=\"84\">59<\/td>\n<td width=\"129\">1<\/td>\n<td width=\"121\">16<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">P\u0142o\u0144ski<\/td>\n<td width=\"64\">13<\/td>\n<td width=\"89\">75.115<\/td>\n<td width=\"90\">18<\/td>\n<td width=\"72\">396<\/td>\n<td width=\"136\">5<\/td>\n<td width=\"103\">6<\/td>\n<td width=\"84\">41<\/td>\n<td width=\"129\">2<\/td>\n<td width=\"121\">13<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Wysoko Mazowiecki<\/td>\n<td width=\"64\">9<\/td>\n<td width=\"89\">64.657<\/td>\n<td width=\"90\">8<\/td>\n<td width=\"72\">338<\/td>\n<td width=\"136\">4<\/td>\n<td width=\"103\">11<\/td>\n<td width=\"84\">2<\/td>\n<td width=\"129\">&#8211;<\/td>\n<td width=\"121\">3<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Ziemia Dobrzy\u0144ska<\/td>\n<td width=\"64\">33<\/td>\n<td width=\"89\">138.141<\/td>\n<td width=\"90\">30<\/td>\n<td width=\"72\">1054<\/td>\n<td width=\"136\">123<\/td>\n<td width=\"103\">59<\/td>\n<td width=\"84\">69<\/td>\n<td width=\"129\">110<\/td>\n<td width=\"121\">27<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td rowspan=\"2\" width=\"108\"><strong>Razem<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"64\">191<\/td>\n<td width=\"89\">1.090.741<\/td>\n<td width=\"90\">205<\/td>\n<td width=\"72\">7.155<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"136\">589<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"103\">410<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"84\">255<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"129\">259<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"121\">208<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"89\">16,01%<\/td>\n<td width=\"90\">22,55%<\/td>\n<td width=\"72\">23,81%<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"108\">Og\u00f3\u0142em w zab. ros. CTR 32 okr\u0119gi<\/td>\n<td width=\"64\">1188<\/td>\n<td width=\"89\">6.811.380<\/td>\n<td width=\"90\">909<\/td>\n<td width=\"72\">30.050<\/td>\n<td width=\"136\">2.468<\/td>\n<td width=\"103\">1.623<\/td>\n<td width=\"84\">1.812<\/td>\n<td width=\"129\">1.655<\/td>\n<td width=\"121\">1.104<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: <em>Centralne Towarzystwo Rolnicze i w\u0142o\u015bcia\u0144skie k\u00f3\u0142ka rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em> w: <em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na<\/em> <em>ziemiach polskich<\/em>, Lw\u00f3w 1916, s. 114-115.<\/p>\n<p>Tab. 7. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 k\u00f3\u0142ek rolniczych na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu w 1912 r.<\/p>\n<table width=\"984\">\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"120\"><strong>Okr\u0119g<\/strong><\/td>\n<td width=\"168\"><strong>k\u00f3\u0142ka prenumerowa\u0142y czasopisma<\/strong><\/td>\n<td width=\"120\"><strong>za\u0142o\u017cy\u0142y stowarzyszenia pieni\u0119\u017cne<\/strong><\/td>\n<td width=\"108\"><strong>za\u0142o\u017cy\u0142y mleczarnie sp\u00f3\u0142dzielcze<\/strong><\/td>\n<td width=\"84\"><strong>u\u017cywa\u0142y siewnik\u00f3w<\/strong><\/td>\n<td width=\"84\"><strong>wsp\u00f3lnie u\u017cywa\u0142y maszyn i narz\u0119dzi<\/strong><\/td>\n<td width=\"116\"><strong>wsp\u00f3lnie zakupi\u0142y nawoz\u00f3w sztucznych work\u00f3w:<\/strong><\/td>\n<td width=\"88\"><strong>nasion (korcy)<\/strong><\/td>\n<td width=\"96\"><strong>maszyn i narz\u0119dzi<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">Ciechanowski<\/td>\n<td width=\"168\">247<\/td>\n<td width=\"120\">8<\/td>\n<td width=\"108\">6<\/td>\n<td width=\"84\">43<\/td>\n<td width=\"84\">32<\/td>\n<td width=\"116\">4.077<\/td>\n<td width=\"88\">22<\/td>\n<td width=\"96\">57<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">\u0141om\u017cy\u0144ski<\/td>\n<td width=\"168\">184<\/td>\n<td width=\"120\">15<\/td>\n<td width=\"108\">2<\/td>\n<td width=\"84\">10<\/td>\n<td width=\"84\">14<\/td>\n<td width=\"116\">959<\/td>\n<td width=\"88\">89<\/td>\n<td width=\"96\">10<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">Ostro\u0142\u0119cki<\/td>\n<td width=\"168\">109<\/td>\n<td width=\"120\">3<\/td>\n<td width=\"108\">6<\/td>\n<td width=\"84\">13<\/td>\n<td width=\"84\">25<\/td>\n<td width=\"116\">2.630<\/td>\n<td width=\"88\">40<\/td>\n<td width=\"96\">43<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">Ostrowski<\/td>\n<td width=\"168\">124<\/td>\n<td width=\"120\">7<\/td>\n<td width=\"108\">2<\/td>\n<td width=\"84\">7<\/td>\n<td width=\"84\">10<\/td>\n<td width=\"116\">3.435<\/td>\n<td width=\"88\">2<\/td>\n<td width=\"96\">9<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">P\u0142ocki<\/td>\n<td width=\"168\">306<\/td>\n<td width=\"120\">11<\/td>\n<td width=\"108\">2<\/td>\n<td width=\"84\">61<\/td>\n<td width=\"84\">40<\/td>\n<td width=\"116\">852<\/td>\n<td width=\"88\">44<\/td>\n<td width=\"96\">32<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">Pu\u0142awski<\/td>\n<td width=\"168\">230<\/td>\n<td width=\"120\">4<\/td>\n<td width=\"108\">2<\/td>\n<td width=\"84\">9<\/td>\n<td width=\"84\">13<\/td>\n<td width=\"116\">1.108<\/td>\n<td width=\"88\">67<\/td>\n<td width=\"96\">13<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">P\u0142o\u0144ski<\/td>\n<td width=\"168\">48<\/td>\n<td width=\"120\">1<\/td>\n<td width=\"108\">4<\/td>\n<td width=\"84\">11<\/td>\n<td width=\"84\">7<\/td>\n<td width=\"116\">24.147<\/td>\n<td width=\"88\">382<\/td>\n<td width=\"96\">143<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">Wysoko Mazowiecki<\/td>\n<td width=\"168\">957<\/td>\n<td width=\"120\">5<\/td>\n<td width=\"108\">2<\/td>\n<td width=\"84\">4<\/td>\n<td width=\"84\">8<\/td>\n<td width=\"116\">1.253<\/td>\n<td width=\"88\">17<\/td>\n<td width=\"96\">56<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">Ziemia Dobrzy\u0144ska<\/td>\n<td width=\"168\">238<\/td>\n<td width=\"120\">5<\/td>\n<td width=\"108\">13<\/td>\n<td width=\"84\">70<\/td>\n<td width=\"84\">41<\/td>\n<td width=\"116\">2.096<\/td>\n<td width=\"88\">70<\/td>\n<td width=\"96\">33<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\"><strong>Razem<\/strong><\/td>\n<td width=\"168\">1.581<\/td>\n<td width=\"120\">59<\/td>\n<td width=\"108\">39<\/td>\n<td width=\"84\">228<\/td>\n<td width=\"84\">190<\/td>\n<td width=\"116\">41.557<\/td>\n<td width=\"88\">733<\/td>\n<td width=\"96\">396<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"120\">Og\u00f3\u0142em w zab. ros. CTR 32 okr\u0119gi<\/td>\n<td width=\"168\">7.145<\/td>\n<td width=\"120\">423<\/td>\n<td width=\"108\">142<\/td>\n<td width=\"84\">1.336<\/td>\n<td width=\"84\">809<\/td>\n<td width=\"116\">126.276<\/td>\n<td width=\"88\">3.031<\/td>\n<td width=\"96\">2.578<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: <em>Centralne Towarzystwo Rolnicze i w\u0142o\u015bcia\u0144skie k\u00f3\u0142ka rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em> w: <em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na<\/em> <em>ziemiach polskich<\/em>, Lw\u00f3w 1916, s. 114-115.<\/p>\n<p>Analiza stanu i dzia\u0142alno\u015bci k\u00f3\u0142ek rolniczych CTR na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu w 1912 ukazuje o\u015brodki oddzia\u0142ywania wzor\u00f3w wsp\u00f3lnej pracy gospodarczo-spo\u0142ecznej, jakimi by\u0142y miasta i okr\u0119gi: ciechanowski, p\u0142ocki, \u0142om\u017cy\u0144ski, dobrzy\u0144ski, pu\u0142tuski i ostrowski. Na tym terenia dzia\u0142a\u0142o 205 k\u00f3\u0142ek rolniczych, (co stanowi\u0142o przesz\u0142o 22% ko\u0142ek rolniczych CTR) zrzeszaj\u0105cych 7155 cz\u0142onk\u00f3w, czyli 23,81% og\u00f3\u0142 gospodarczy w tej organizacji w zaborze rosyjskim. Jak \u015bwiadcz\u0105 zestawione dane, k\u00f3\u0142ka rolnicze podejmuj\u0105ce wsp\u00f3ln\u0105 prac\u0119 gospodarcz\u0105 i wychowawczo-o\u015bwiatow\u0105 stawa\u0142y si\u0119 czynnikami post\u0119pu cywilizacyjnego na wsi. Post\u0119p w metodach gospodarowania wi\u00f3d\u0142 do propagowania upowszechniania przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 sp\u00f3\u0142dzielczych: stowarzysze\u0144 kredytowych, pr\u00f3b wsp\u00f3lnych zakup\u00f3w i zbytu, u\u017cytkowania narz\u0119dzi, tworzenia sp\u00f3\u0142dzielczych mleczarni. Dziewi\u0119\u0107 mazowieckich k\u00f3\u0142ek rolniczych za\u0142o\u017cy\u0142o \u0142\u0105cznie 59 stowarzysze\u0144 pieni\u0119\u017cnych\u00a0 i 39 sp\u00f3\u0142dzielczych mleczarni, co stanowi\u0142o odpowiednio 11,32% i 27,33% tego rodzaju plac\u00f3wek pod egid\u0105 CTR w Kr\u00f3lestwie.<\/p>\n<p>Zaznaczy\u0107 przy tym nale\u017cy, \u017ce CTR nie by\u0142o w\u00f3wczas jedyn\u0105 organizacj\u0105 zrzeszaj\u0105c\u0105 k\u00f3\u0142ka rolnicze. Obok niego dzia\u0142a\u0142y w zaborze rosyjskim k\u00f3\u0142ka zrzeszone w Towarzystwie K\u00f3\u0142ek Rolniczych im. Staszica, znajduj\u0105ce si\u0119 w sferze wp\u0142yw\u00f3w ruchu ludowego \u201ezaraniarskiego\u201d.<\/p>\n<p>Warunki polityczne sprawi\u0142y r\u00f3wnie\u017c, \u017ce ruch ludowy w Kr\u00f3lestwie Polskim rozwija\u0142 si\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017aniej ani\u017celi w Galicji, po rewolucji 1905-1907 r. Has\u0142a spo\u0142eczno-kulturalnej emancypacji ch\u0142op\u00f3w g\u0142osi\u0142 pocz\u0105tkowo Polski Zwi\u0105zek Ludowy, na kt\u00f3ry du\u017cy ideowy wp\u0142yw wywar\u0142 Edward Abramowski, entuzjasta wielkich mo\u017cliwo\u015bci integracyjnych ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 przej\u015bcia do nowego ustroju spo\u0142ecznego poprzez kooperatywy g\u0142osi\u0142a te\u017c nast\u0119pna organizacja Zwi\u0105zek M\u0142odej Polski Ludowej, kt\u00f3ry w 1906 r. przyst\u0105pi\u0142 do organizowania odr\u0119bnych ch\u0142opskich k\u00f3\u0142ek rolniczych, \u015bci\u015ble zwi\u0105zanych z ruchem ludowym. Dla propagowania d\u0105\u017ce\u0144 ruchu ludowego wiele zrobi\u0142o pismo \u201eZaranie\u201d wydawane od 1907 r. przez Maksymiliana Malinowskiego. Pod has\u0142em \u201esamo sobie\u201d- \u201eZaranie\u201d odwo\u0142ywa\u0142o si\u0119 do w\u0142asnych si\u0142 ch\u0142op\u00f3w, by\u0142o wyrazem ich post\u0119puj\u0105cej emancypacji spod wp\u0142yw\u00f3w klas posiadaj\u0105cych i kleru. Ekonomiczne i kulturalne inicjatywy ch\u0142op\u00f3w opiera\u0142y si\u0119 na w\u0142asnych k\u00f3\u0142kach rolniczych, im. S. Staszica, kt\u00f3rych liczba wzros\u0142a z 50 do 138 k\u00f3\u0142ek zrzeszaj\u0105cych 6 tys. cz\u0142onk\u00f3w przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\">[41]<\/a>. Szacuje si\u0119, \u017ce w 1914 r. dzia\u0142a\u0142o w Kr\u00f3lestwie og\u00f3\u0142em ok. 1400 k\u00f3\u0142ek zrzeszaj\u0105cych ok. 66 tys. cz\u0142onk\u00f3w, (czyli ok. 4-5% og\u00f3\u0142u gospodarzy) wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 kultur\u0105 i poziomem intelektualnym<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\">[42]<\/a>.<\/p>\n<p>Pomimo r\u00f3\u017cnic ideologicznych k\u00f3\u0142ka CTR i Towarzystwa K\u00f3\u0142ek Rolniczych im. S. Staszica mia\u0142y zbli\u017cony program prac, wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce jest ono \u201epunktem wyj\u015bcia i oparcia dla wszelkiej pracy zbiorowej na wsi\u201d, sk\u0105d wywodz\u0105 si\u0119 projekty, nowych prac i nowych organizacji<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\">[43]<\/a>. Du\u017ce znaczenie przywi\u0105zywano w tym kr\u0119gu do rozwoju inicjatyw sp\u00f3\u0142dzielczych integruj\u0105cych \u015brodowisko, dostarczaj\u0105cych \u015brodk\u00f3w i umo\u017cliwiaj\u0105cych prowadzenie pracy spo\u0142eczno-wychowawczej, o\u015bwiatowej. W oparciu o organizacje k\u00f3\u0142ek tworzono r\u00f3\u017cnego typu sp\u00f3\u0142dzielnie, zw\u0142aszcza mleczarskie, kasy oszcz\u0119dno\u015bciowe i sklepy, zak\u0142adano ko\u0142a gospody\u0144 wiejskich i ko\u0142a m\u0142odzie\u017cowe. Ruch zaraniarski przywi\u0105zywa\u0142 te\u017c wielk\u0105 wag\u0119 do prowadzenia pracy o\u015bwiatowej w\u015br\u00f3d ch\u0142op\u00f3w, a zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy wiejskiej.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/p>\n<p>Przedstawiona analiza rozwoju r\u00f3\u017cnych form sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu potwierdza \u201eprawid\u0142owo\u015bci\u201d rozwoju tego ruchu w zaborze rosyjskim. Ilo\u015bciowo dominowa\u0142a i tu sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 spo\u017cywc\u00f3w rozprzestrzeniaj\u0105ca si\u0119 w latach poprzedzaj\u0105cych wybuch I wojny \u015bwiatowej z wi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w miejskich jakim by\u0142a \u0141om\u017ca (obok Warszawy, P\u0142ocka, Ciechanowa i Bia\u0142egostoku) o tradycjach obywatelskiego dzia\u0142ania, na wie\u015b. Rolniczy charakter tych ziem sprawia\u0142, \u017ce na podatny grunt trafia\u0142a tu propaganda nowoczesnego, racjonalnego gospodarowania podejmowana z razu przez ziemia\u0144stwo grupuj\u0105ce si\u0119 w towarzystwach rolniczych, a p\u00f3\u017aniej przez wyemancypowany spod ziemia\u0144skiego patronatu zaraniarski ruch ludowy. Do wsp\u00f3lnej za\u015b pracy jednoczy\u0107 mia\u0142a sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107, umo\u017cliwiaj\u0105ca nie tylko popraw\u0119 po\u0142o\u017cenia materialnego, lecz r\u00f3wnie\u017c prac\u0119 o\u015bwiatowo-wychowawcz\u0105 o dalekosi\u0119\u017cnym celu narodowym. O zrozumieniu i nadziejach pok\u0142adanych w zbiorowym dzia\u0142aniu \u015bwiadczy\u0142o pojawienie si\u0119 na wsi i rozprzestrzenianie r\u00f3\u017cnych organizacji gospodarczo-spo\u0142ecznych: towarzystw rolniczych i k\u00f3\u0142ek w\u0142o\u015bcia\u0144skich. Pod wzgl\u0119dem liczby i efekt\u00f3w dzia\u0142ania tych organizacji tereny p\u00f3\u0142nocnego Mazowsze nie pozostawa\u0142y w tyle za innymi regionami kraju. R\u00f3wnie\u017c nie odbiega\u0142 od stanu innych ziem Kr\u00f3lestwa stosunkowo powolny rozw\u00f3j instytucji kredytowych, przyjmuj\u0105cych si\u0119 w tej cz\u0119\u015bci kraju inaczej ni\u017c w Pozna\u0144skiem i Galicji z trudem, niedysponuj\u0105cymi jeszcze wi\u0119kszymi kapita\u0142ami. W braku w\u0142asnych kapita\u0142\u00f3w upatrywa\u0107 mo\u017cna w\u0142asne trudno\u015bci w tworzeniu rozmaitych instytucji dochodowych, \u201esp\u00f3\u0142ek zarobkowych\u201d, inwestuj\u0105cych w produkcj\u0119 i handel.<\/p>\n<p>Analiza przytoczonych danych statystycznych dotycz\u0105cych inicjatyw sp\u00f3\u0142dzielczych \u015bwiadczy, \u017c propaganda kooperacji g\u0142oszona od lat 60. XIX w. pada\u0142a tam na podatny grunt i po paru dziesi\u0105tkach lat \u2013 gdy sytuacja polityczna umo\u017cliwi\u0142a szersz\u0105 legaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 publiczn\u0105 \u2013 kraj pokrywa\u0142 si\u0119 sieci\u0105 r\u00f3\u017cnych plac\u00f3wek sp\u00f3\u0142dzielczych. By\u0142y one bez w\u0105tpienia o\u015brodkami integruj\u0105cymi miejscowe spo\u0142ecze\u0144stwo do wsp\u00f3lnej pracy, nios\u0142y nadziej\u0119 na podniesienie stanu gospodarczego kraju, najpierw we w\u0142asnym ma\u0142ym kr\u0119gu, s\u0142u\u017cy\u0142y pracy o\u015bwiatowo-wychowawczej dla narodowej przysz\u0142o\u015bci. W przededniu I wojny \u015bwiatowej nios\u0105cej wielkie zniszczenia, dezorganizacj\u0119 \u017cycia gospodarczego, ale i odrodzenie w\u0142asnego pa\u0144stwa, stanowi\u0142y fundament, na kt\u00f3rym budowano ruch sp\u00f3\u0142dzielczy ju\u017c w II Rzeczypospolitej.<\/p>\n<p>Podczas I wojny \u015bwiatowej \u0141om\u017ca i okolice znalaz\u0142y si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 przez ponad 3 lata (1915 \u2013 1918). Stowarzyszenia spo\u017cywcze prowadzi\u0142y nielegalny handel reglamentowan\u0105 \u017cywno\u015bci\u0105, zapewniaj\u0105c mieszka\u0144com miasta zaopatrzenie w tani\u0105 \u017cywno\u015b\u0107. Wspomagano tak\u017ce i aprowizowano tak\u017ce uchod\u017ac\u00f3w wojennych<\/p>\n<p>W II RP, po okresie chaosu gospodarczego i stabilizacji waluty, \u0141om\u017ca (pocz\u0105tkowo siedziba powiatu, a od 1920 r. miasto wydzielone) zn\u00f3w sta\u0142a si\u0119 \u017cywym o\u015brodkiem sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci oszcz\u0119dno\u015bciowo \u2013 kredytowej, spo\u017cywc\u00f3w i rolniczo \u2013 handlowej<a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\">[44]<\/a>. Ci\u0119\u017cka sytuacja gospodarcza\u00a0 sprzyja\u0142a wzrostowi zainteresowania ludno\u015bci zak\u0142adaniem sp\u00f3\u0142dzielni, zw\u0142aszcza spo\u017cywczych, u\u0142atwiaj\u0105cych aprowizacj\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w. W wieku miastach b. Kr\u00f3lestwa jeszcze podczas wojny powstawa\u0142y kooperatywy spo\u017cywcze r\u00f3\u017cnej orientacji politycznej i apolityczne, uczestnicz\u0105ce w dystrybucji reglamentowanej \u017cywno\u015bci. Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci i przezwyci\u0119\u017ceniu chaosu gospodarczego, nast\u0119powa\u0142o scalanie i konsolidacja organizacji sp\u00f3\u0142dzielczych, zak\u0142adano nowe sp\u00f3\u0142dzielnie w miastach i na wsi. W 1919 r. odbudowano organizacj\u0119 stowarzysze\u0144 spo\u017cywc\u00f3w, kt\u00f3re w 1926 r. przyst\u0105pi\u0142y do Zwi\u0105zku Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w RP \u201eSpo\u0142em\u201d<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\">[45]<\/a>. Aby u\u0142atwi\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych sp\u00f3\u0142dzielni, oddalonych od centrali w stolicy, postanowiono utworzy\u0107 po\u015brednie ogniwo organizacyjne \u2013 oddzia\u0142 terenowy w \u0141om\u017cy. I tak w \u0141om\u017cy mia\u0142 siedzib\u0119 oddzia\u0142 terenowy Zwi\u0105zku \u201eSpo\u0142em\u201d, kt\u00f3rego kierownikami byli kolejno: Wac\u0142aw Pozowski, Stefan Zawadzki, Stanis\u0142aw Wojciechowski, Zygmunt Fuks i Aleksander Marczy\u0144ski. Zakupiono plac przyleg\u0142y do stacji kolejowej przy ul. \u015aniadowskiej, wybudowano magazyn i bocznic\u0119 kolejow\u0105<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\">[46]<\/a>. Oddzia\u0142 obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce sp\u00f3\u0142dzielnie z powiat\u00f3w: \u0142om\u017cy\u0144skiego, kolne\u0144skiego oraz cz\u0119\u015bci szczuczy\u0144skiego i ostro\u0142\u0119ckiego. Zaopatrywa\u0142y si\u0119 w nim w towary sp\u00f3\u0142dzielnie z \u0141om\u017cy, Kolna, Ostro\u0142\u0119ki, Zambrowa, Nowogrodu, Myszy\u0144ca oraz 24 sp\u00f3\u0142dzielnie wiejskie i 7 sp\u00f3\u0142dzielni uczniowskich<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\">[47]<\/a>. Ponadto \u0142om\u017cy\u0144ski oddzia\u0142 Zwi\u0105zku \u201eSpo\u0142em\u201d prowadzi\u0142 tak\u017ce 4 komisowe hurtownie soli w \u0141om\u017cy, Kolnie, Myszy\u0144cu i Ostro\u0142\u0119ce, 2 hurtownie wyrob\u00f3w tytoniowych w Kolnie i \u0141om\u017cy oraz rozlewni\u0119 octu<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\">[48]<\/a>.<\/p>\n<p>W okresie mi\u0119dzywojennym \u0141om\u017cy istnia\u0142a tak\u017ce Kasa Stefczyka i Centralna Sp\u00f3\u0142dzielnia Mleczarska \u201eZdrowie\u201d<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\">[49]<\/a>.<\/p>\n<p>Druga wojna \u015bwiatowa wstrz\u0105sn\u0119\u0142a polsk\u0105 sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 zachowana zosta\u0142a jedynie w Generalnym Gubernatorstwie, lecz w\u0142\u0105czona w gospodark\u0119 wojenn\u0105 III Rzeszy i pozbawiona (oficjalnie) mo\u017cliwo\u015bci prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej<a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\">[50]<\/a>. Pocz\u0105tek wojny przyni\u00f3s\u0142 we wrze\u015bniu 1939 r. kr\u00f3tkotrwa\u0142\u0105 okupacj\u0119 niemieck\u0105, a nast\u0119pnie sowieck\u0105 i przy\u0142\u0105czenie do Bia\u0142oruskiej SSR. Okupacja sowiecka spowodowa\u0142a w\u0142\u0105czenie polskich sp\u00f3\u0142dzielni w system sp\u00f3\u0142dzielczy Centrosojuza. Niemcy powr\u00f3cili w czerwcu 1941 r. Na terenach przy\u0142\u0105czonych do III Rzeszy polska sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 zosta\u0142a zlikwidowana, a jej maj\u0105tek przej\u0119ty przez przedsi\u0119biorstwa niemieckie.<\/p>\n<p>Po wojnie, \u0142om\u017cy\u0144ski oddzia\u0142 Zwi\u0105zku \u201eSpo\u0142em\u201d zosta\u0142 otwarty ponownie w lutym 1945 r., lecz jego likwidacja nast\u0105pi\u0142a na pocz\u0105tku 1950 r. w zwi\u0105zku z reorganizacj\u0105 i powstaniem Pa\u0144stwowej Sp\u00f3\u0142dzielczej Centrali Handlowej i rozwojem sieci GS \u201eSamopomoc Ch\u0142opska\u201d oraz przekszta\u0142caniem sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105cych na terenach wiejskich i rolniczo \u2013 handlowych, w uniwersalne sp\u00f3\u0142dzielnie \u201eSCh\u201d<a href=\"#_ftn51\" name=\"_ftnref51\">[51]<\/a>. W Polsce powojennej, sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107, traktowana jako wspierany przez w\u0142adze sektor gospodarki \u201euspo\u0142ecznionej\u201d, wtopiona zosta\u0142a w centralnie planowan\u0105 gospodark\u0119 nakazowo \u2013 rozdzielcz\u0105, co skutkowa\u0142o szybkim rozwojem r\u00f3\u017cnych bran\u017c sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci i rozwojem centralnych i terenowych struktur administracyjnych, dostosowanych do podzia\u0142u administracyjnego kraju i organizacji bran\u017cowych. W 1958 r. powsta\u0142a \u0141om\u017cy\u0144ska Sp\u00f3\u0142dzielnia Mieszkaniowa, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a popraw\u0119 standardu mieszkaniowego prawie 30 tys. mieszka\u0144c\u00f3w miasta Sp\u00f3\u0142dzielnia Inwalid\u00f3w \u201eRazem\u201d prowadzi\u0142a us\u0142ugi krawieckie, szewskie, rymarski. PSS \u201eSpo\u0142em\u201d opr\u00f3cz sieci sklep\u00f3w prowadzi\u0142a r\u00f3\u017cne punkty us\u0142ugowe i o\u015brodek \u201ePraktyczna Pani\u201d. Rejonowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Ogrodniczo \u2013 Pszczelarska zrzesza\u0142a prawie 200 cz\u0142onk\u00f3w. W \u0141om\u017cy istnia\u0142y powiatowe (a p\u00f3\u017aniej od 1975 r. wojew\u00f3dzkie) zwi\u0105zki sp\u00f3\u0142dzielni spo\u017cywc\u00f3w, GS \u201eSCh\u201d, pracy i us\u0142ug. Pojawi\u0142y si\u0119 nowe obszary dzia\u0142ania sp\u00f3\u0142dzielczego. Orientacyjne dane o ilo\u015bci sp\u00f3\u0142dzielni r\u00f3\u017cnych bran\u017c (spo\u017cywc\u00f3w, GS \u201eSCh\u201d, mleczarskich ogrodniczo \u2013 pszczelarskich, rzemie\u015blniczych podaje tab.8. Niestety, niepe\u0142ne dane oraz r\u00f3\u017cnych charakter ich dzia\u0142alno\u015bci nie pozwala na pr\u00f3b\u0119 zbiorczego ustalenia potencja\u0142u gospodarczego wymienionych sp\u00f3\u0142dzielni.<\/p>\n<p>Tab. 8. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 wybranych organizacji sp\u00f3\u0142dzielczych w woj. \u0142om\u017cy\u0144skim w 1988 r.<\/p>\n<table width=\"636\">\n<tbody>\n<tr>\n<td rowspan=\"2\" width=\"132\">Wyszczeg\u00f3lnienietypu organizacji<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"80\">Sp\u00f3\u0142dziel-nie<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"92\">Cz\u0142onkowieosoby fizycznew tys.<\/td>\n<td colspan=\"2\" width=\"119\">Punkty sprzeda\u017cy detalicznej<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"82\">Zak\u0142ady ipunkty gastrono-miczne<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"60\">Punktyskupu<\/td>\n<td rowspan=\"2\" width=\"72\">Zak\u0142adyproduk-cyjne<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"62\">og\u00f3\u0142em<\/td>\n<td width=\"56\">sklepy<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"132\">CZS \u201eSCh\u201d(GS \u201eSamopomocCh\u0142opska\u201d)<\/p>\n<p>CZSMl<\/p>\n<p>(mleczarski)<\/p>\n<p>CSOiP<\/p>\n<p>(ogrod.-pszczel.)<\/p>\n<p>CZ RSP<\/p>\n<p>(roln.-prod.)<\/p>\n<p>BG\u017b (BS)<\/p>\n<p>CZS \u201eSpo\u0142em\u201d<\/p>\n<p>CZSBM (Mieszk.)<\/p>\n<p>CZRz (rzemios\u0142o)<\/td>\n<td width=\"80\">2851<\/p>\n<p>20<\/p>\n<p>36<\/p>\n<p>6<\/p>\n<p>21<\/p>\n<p>5<\/td>\n<td width=\"92\">5631,61,7<\/p>\n<p>379<\/p>\n<p>53,4<\/p>\n<p>23,4<\/p>\n<p>24<\/p>\n<p>5,1<\/td>\n<td width=\"62\">874-49<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>141<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/td>\n<td width=\"56\">699&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>141<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/td>\n<td width=\"82\">48&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>43<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/td>\n<td width=\"60\">12271621<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/td>\n<td width=\"72\">5771<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>38<\/p>\n<p>&#8211;<\/p>\n<p>&#8211;<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>* rubryki nie sumuj\u0105 si\u0119. Zestawienie nie obejmuje sp\u00f3\u0142dzielni zrzeszonych w CZSP, CZSI, CZSN, \u201eCepelii\u201d (sp\u00f3\u0142dzielnie pracy) oraz KZROiKR (SKR &#8211; sp\u00f3\u0142dzielnie k\u00f3\u0142ek rolniczych).<\/p>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 w liczbach, <\/em>NRS-GUS, Warszawa 1989, s.52, 54, tab. 30; s. 57, tab. 31;\u00a0 s. 64, tab. 33; s. 66, 67, tab. 36; s. 70, tab. 37.<\/p>\n<p>Sto lat dziej\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci w \u0141om\u017cy i okolicy \u015bwiadczy, \u017ce stanowi\u0142a ona istotny sk\u0142adnik \u017cycia gospodarczo \u2013 spo\u0142ecznego, s\u0142u\u017c\u0105c r\u00f3\u017cnym potrzebom ludno\u015bci. Przetrwa\u0142a ci\u0119\u017ckie lata wojen, chaosu gospodarczego, odradza\u0142a si\u0119 i rozwija\u0142a pomimo trudno\u015bci. Pomimo, \u017ce ustawa <em>O zmianach w organizacji i dzia\u0142alno\u015bci sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci<a href=\"#_ftn52\" name=\"_ftnref52\"><strong>[52]<\/strong><\/a><\/em> z dn. 20 stycznia 1990 r. zlikwidowa\u0142a hierarchicznie budowan\u0105 w Polsce powojennej struktur\u0119 organizacyjn\u0105 sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci funkcjonuj\u0105cej w centralnie planowanej gospodarce nakazowo \u2013 rozdzielczej, sp\u00f3\u0142dzielnie \u0142om\u017cy\u0144skie (spo\u017cywc\u00f3w, mieszkaniowa, mleczarska, BS, GS \u201eSCh\u201d,) chocia\u017c ponios\u0142y dotkliwe straty, przetrwa\u0142y i zdo\u0142a\u0142y przystosowa\u0107 si\u0119 do nowych warunk\u00f3w.<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>Przypisy:<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> <em>Zarys historii polskiego ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego<\/em>, cz. I do 1918 r. pod red. S. Inglota, ZW CRS, Warszawa 1971,<\/p>\n<ol start=\"244\">\n<li>242-244.<\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> <em>Od Edwarda Abramowskiego do Jana<\/em> <em>J\u00f3zefa Lipskiego. Z dziej\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowego i demokratycznego nurtu w polskim ruchu socjalistycznym, <\/em>pod redakcj\u0105 M. M. Drozdowskiego, Wyd. Typografia, Warszawa 2002.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> Z. \u015awitalski, <em>Stan wiedzy o \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci Edwarda Abramowskiego<\/em>, odb. SKN, Warszawa 1979, s. 11.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> <em>Zarys historii Powszechnej Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w w Bia\u0142ymstoku<\/em>, w zbiorach SIB, s. 2, 3, 4, 5; J. \u017berkowski, <em>Najstarsze sp\u00f3\u0142dzielnie spo\u017cywc\u00f3w<\/em> <em>w Polsce<\/em>, Warszawa 1974, s. 174.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918, <\/em>\u0141TN, \u0141om\u017ca-Bia\u0142ystok 1993, s. 59.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> Cyt. za A. Dobro\u0144ski, s. 59.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> L. Krzywicki, <em>Stowarzyszenia spo\u017cywcze. Ust\u0119p z dziej\u00f3w kooperacji<\/em>, Warszawa 1903, s. 298, 299.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> <em>Zarys historii<\/em> <em>polskiego ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego<\/em>\u2026, s. 266.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a>Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> Cyt za: A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918, <\/em>s. 59-60.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> Jak wy\u017cej, s. 60.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> A. Dobro\u0144ski,\u00a0 <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 &#8211; 1918<\/em>., s. 49-50.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> Z. Chyra-Rolicz, <em>Towarzystwo \u00a0Kooperatyst\u00f3w a rozw\u00f3j polskiego ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego,<\/em> W \u201eSp\u00f3\u0142dzielczy Kwartalnik naukowy\u201d 1989, nr 4, s. 71-80.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918<\/em>, s. 59.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> S. Poraj, <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 w \u0141om\u017cy, <\/em>w: \u201eSter\u201d 1908, R. II, nr 16, s. 18.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918, <\/em>s. 59.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> AGAD zesp\u00f3\u0142: Warszawski Genera\u0142 Gubernator (GGW), sygn. 6975, k. 14.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> \u201eSpo\u0142em\u201d 1911, nr. 5, s. 2-3; 1912, nr. 26, s. 6-7.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> AGAD, GGW, sygn. 6830,6835,6833.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> J. Kownacki<em>, 70 lat sp\u00f3\u0142dzielczej biblioteki<\/em>, \u201eSpo\u0142em\u201d 1987, nr 24, s. 14.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> Szerzej o tym: E. Ko\u0142odziej<em>, Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 na Mazowszu do 1939<\/em> <em>r.<\/em>, \u201eRocznik Mazowiecki\u201d 1999, t. XI, s. 124-127.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918<\/em>, s. 62.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a>. Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> Jak wy\u017cej, s. 62-63.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> <em>Zarys historii<\/em> \u2026, s. 251.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918, <\/em>s.63.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918,<\/em> s. 63.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> E. Tymi\u0144ski, <em>Stan kooperacji pieni\u0119\u017cnej w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>, w: <em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na ziemiach polskich<\/em>, Lw\u00f3w 1916, s. 57-58.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> jak wy\u017cej, s. 59.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a> A. Dobro\u0144ski, <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918<\/em>, s. 63.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a>E. Tymi\u0144ski<em>, Stan kooperacji<\/em> \u2026, s. 63.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> W. Grabski, <em>Historia Towarzystwa Rolniczego (1858-1861)<\/em>, Warszawa 1904, t. I; <em>Centralne Towarzystwo Rolnicze i W\u0142o\u015bcia\u0144skie K\u00f3\u0142ka Rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>; w: <em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na ziemiach polskich<\/em> \u2026, t. I, Warszawa 1904, s. 91, 93.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> <em>Centralne Towarzystwo Rolnicze<\/em> \u2026, s. 100 (pkt. j, k).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> jak wy\u017cej, s. 101.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> <em>Centralne Towarzystwo Rolnicze<\/em> \u2026, s. 102, 103, 104.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> J. Barty\u015b, <em>K\u00f3\u0142ka rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim,<\/em> Warszawa 1974, s. 96.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> J. Borkowski, A. Gurnicz, <em>K\u00f3\u0142ka rolnicze w II Rzeczypospolitej<\/em>, LSW, Warszawa 1978, s. 231.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> J. Barty\u015b, <em>K\u00f3\u0142ka rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>, s. 96<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> W. Jemielity, <em>\u0141om\u017ca w okresie mi\u0119dzywojennym<\/em>, \u0141TN, \u0141om\u017ca 2002, s. 32-33.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> W. Rusi\u0144ski, <em>Zarys historii polskiego ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego<\/em>, cz. II 1918 \u2013 1939, ZW CZSR, Warszawa 1980, s. 37, 38,41, 79.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> W. Jemielity, <em>\u0141om\u017ca w okresie mi\u0119dzywojennym, <\/em>s. 32- 33.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> Szerzej o tym: H. Trocka, <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 polska w kampanii wrze\u015bniowej i antyhitlerowskim ruchu oporu na terenie generalnego Gubernatorstwa (1939-1945)<\/em>,Wyd. Sp\u00f3\u0142dzielca, Warszawa 2004.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref51\" name=\"_ftn51\">[51]<\/a> <em>\u201eSpo\u0142em\u201d Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 spo\u017cywc\u00f3w. Consumer Co-operatives,<\/em> Wyd. qax manufaktura artystyczna, Bydgoszcz 2001, b. p.; <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 Gminna \u201eSamopomoc Ch\u0142opska\u201d, <\/em>Wydawnictwo Czarno-Bia\u0142a, Bydgoszcz 2000, t. III, s. 120.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref52\" name=\"_ftn52\">[52]<\/a> Dz. U. 1990, nr 6, poz. 36.<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>Bibliografia cytowa\u0144:<\/strong><\/p>\n<p>Barty\u015b J., <em>K\u00f3\u0142ka rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>, LSW, Warszawa 1974.<\/p>\n<p>Borkowski J. Gurnicz A., <em>K\u00f3\u0142ka rolnicze w II Rzeczypospolitej,<\/em> LSW, Warszawa 1978.<\/p>\n<p><em>Centralne Towarzystwo Rolnicze i W\u0142o\u015bcia\u0144skie K\u00f3\u0142ka Rolnicze w Kr\u00f3lestwie Polskim, <\/em>w: <em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na ziemiach polskich, <\/em>\u00a0Lw\u00f3w 1916.<\/p>\n<p>Chyra-Rolicz Z., <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 \u2013 ofiara czy filar systemu socjalistycznego? <\/em>w: <em>Sp\u00f3r o ocen\u0119 historii Polski powojennej (1944 \u2013 1989),<\/em> pod redakcj\u0105 W. Wa\u017cniewskiego, \u201ePrace Instytutu Historii WSRP\u201d nr 21, Wyd. IH WSRP, Siedlce 1998.<\/p>\n<p>Chyra-Rolicz Z., <em>Towarzystwo Kooperatyst\u00f3w a rozw\u00f3j polskiego ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego,<\/em> w: \u201eSp\u00f3\u0142dzielczy Kwartalnik Naukowy\u201d 1989, nr 4.<\/p>\n<p>Dobro\u0144ski A., <em>\u0141om\u017ca w latach 1866 \u2013 1918, <\/em>\u0141TN, \u0141om\u017ca<em>\u2013<\/em>Bia\u0142ystok 1993.<\/p>\n<p>Grabski W., <em>Historia Towarzystwa Rolniczego (1858 \u2013 1861),<\/em> Warszawa 1904, t. I.<\/p>\n<p>Jemielity W., <em>\u0141om\u017ca w okresie mi\u0119dzywojennym, <\/em>\u0141TN, \u0141om\u017ca 2002.<\/p>\n<p>Ko\u0142odziej E., <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 na Mazowszu do 1939 r.,<\/em> w: \u201eRocznik Mazowiecki\u201d 1999, t. XI.<\/p>\n<p>Kownacki J., <em>70 lat sp\u00f3\u0142dzielczej biblioteki, <\/em>w: <em>\u00a0<\/em>\u201eSpo\u0142em\u201d 1987, nr 24.<\/p>\n<p>Krzywicki L., <em>Stowarzyszenia spo\u017cywcze. Ust\u0119p z dziej\u00f3w kooperacji,\u00a0 <\/em>Warszawa 1903<em>.<\/em><\/p>\n<p><em>Od Edwarda Abramowskiego do Jana J\u00f3zefa Lipskiego. Z dziej\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowego i demokratycznego nurtu w polskim ruchu socjalistycznym, <\/em>red. Marek Marian Drozdowski, Wyd. Typografia, Warszawa 2002.<\/p>\n<p><em>Pomoc czy przeszkoda? Rola tradycji w odbudowie polskiej sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci.<\/em> Praca zbiorowa, red. Zofia Chyra-Rolicz, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce 2005.<\/p>\n<p>Poraj S., <em>Wsp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 w \u0141om\u017cy, <\/em>w: \u201eSter\u201d 1908, R. II, nr 16.<\/p>\n<p><em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na ziemiach polskich,<\/em> Lw\u00f3w 1916.<\/p>\n<p>Rusi\u0144ski W., <em>Zarys historii polskiego ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego,<\/em> cz. II 1918-1939, ZW CZSR, Warszawa 1980.<\/p>\n<p><em>\u201eSpo\u0142em\u201d Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 Spo\u017cywc\u00f3w, <\/em>Wydawca: qax manufaktura artystyczna, Bydgoszcz 2001.<\/p>\n<p><em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 Gminna \u201eSamopomoc Ch\u0142opska\u201d<\/em>, Wydawnictwo Czarno-Bia\u0142a, Bydgoszcz 2000, t. III.<\/p>\n<p><em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 w liczbach,<\/em> NRS-GUS, Warszawa 1989.<\/p>\n<p>\u015awitalski Z.,<em> Stan wiedzy o \u017cyciu i dzia\u0142alno\u015bci Edwarda Abramowskiego, <\/em>odb. \u201eSp\u00f3\u0142dzielczy Kwartalnik Naukowy\u201d 1979.<\/p>\n<p>Trocka H., <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 polska w kampanii wrze\u015bniowej i antyhitlerowskim ruchu oporu na terenie Generalnego\u00a0 Gubernatorstwa, <\/em>Wyd. \u201eSp\u00f3\u0142dzielca\u201d, Warszawa 2004.<\/p>\n<p>Tymi\u0144ski E., <em>Stan kooperacji pieni\u0119\u017cnej w Kr\u00f3lestwie Polskim,<\/em> w: <em>Ruch wsp\u00f3\u0142dzielczy na ziemiach polskich, <\/em>Lw\u00f3w 1916.<\/p>\n<p>Wojciechowski S., <em>Statystyka sp\u00f3\u0142dzielni, <\/em>Warszawski Zwi\u0105zek Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w, Warszawa 1911-1918.<\/p>\n<p>Wojciechowski S., <em>Historia sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci polskiej do 1914 r.<\/em>, ZSS, Warszawa 1939.<\/p>\n<p><em>Zarys historii polskiego ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego,<\/em> cz. I do 1918 r., red. S. Inglot,\u00a0 ZW CRS, Warszawa 1971.<\/p>\n<p><em>Zarys historii Powszechnej Sp\u00f3\u0142dzielni Spo\u017cywc\u00f3w w Bia\u0142ymstoku,<\/em> masz. SIB, Warszawa.<\/p>\n<p>\u017berkowski J., <em>Najstarsze sp\u00f3\u0142dzielnie spo\u017cywc\u00f3w w Polsce,<\/em> ZW CRS, Warszawa 1964.<\/p>\n<p>\u017berkowski J., <em>Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 spo\u017cywc\u00f3w w Polsce 1918-1939,<\/em> ZW CRS, Warszawa 1961.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zofia Chyra-Rolicz (Uniwersytet w Siedlcach) tom 22 (2024) Data publikacji wersji cyfrowej: 2.02.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.2 wersja drukowana Summary Co-operatives traditions of \u0141om\u017ca Co-operatives traditions in \u0141om\u017ca had reached to the end of XIX c. This small town was a capital of provincial district in the Russian Empire, very oppressive against initiatives of Polish associations. Patterns [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3841","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.6 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Zofia Chyra-Rolicz (Uniwersytet w Siedlcach) tom 22 (2024) Data publikacji wersji cyfrowej: 2.02.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.2 wersja drukowana Summary Co-operatives traditions of \u0141om\u017ca Co-operatives traditions in \u0141om\u017ca had reached to the end of XIX c. This small town was a capital of provincial district in the Russian Empire, very oppressive against initiatives of Polish associations. Patterns [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-10-04T11:01:25+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"51 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841\",\"name\":\"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2024-02-02T10:57:22+00:00\",\"dateModified\":\"2024-10-04T11:01:25+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"name\":\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\",\"name\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"width\":1393,\"height\":727,\"caption\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","og_description":"Zofia Chyra-Rolicz (Uniwersytet w Siedlcach) tom 22 (2024) Data publikacji wersji cyfrowej: 2.02.2024 DOI: https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.22.2024.2 wersja drukowana Summary Co-operatives traditions of \u0141om\u017ca Co-operatives traditions in \u0141om\u017ca had reached to the end of XIX c. This small town was a capital of provincial district in the Russian Empire, very oppressive against initiatives of Polish associations. Patterns [&hellip;]","og_url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841","og_site_name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz","article_modified_time":"2024-10-04T11:01:25+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"51 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841","name":"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website"},"datePublished":"2024-02-02T10:57:22+00:00","dateModified":"2024-10-04T11:01:25+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3841#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Sp\u00f3\u0142dzielcze tradycje \u0141om\u017cy"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization","name":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","contentUrl":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","width":1393,"height":727,"caption":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego"},"image":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3841","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3841"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3841\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4123,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3841\/revisions\/4123"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3841"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}