{"id":3641,"date":"2023-08-23T12:24:23","date_gmt":"2023-08-23T12:24:23","guid":{"rendered":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641"},"modified":"2024-06-28T14:14:39","modified_gmt":"2024-06-28T14:14:39","slug":"templariusze-w-ziemi-lukowskiej-w-swietle-bulli-papieza-aleksandra-iv-z-1-lutego-1257-r","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641","title":{"rendered":"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r."},"content":{"rendered":"<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li><span style=\"color: #800000;\"><b>Marcin Gom\u00f3\u0142ka<\/b><\/span><\/li>\n<li>tom 21 (2023)<\/li>\n<li>Data publikacji wersji cyfrowej: 29.08.2023<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Templariusze_w_ziemi_lukowskiej_w_swietle_bulli_papieza_Aleksandra.pdf\">Wersja drukowana: 20.11.2023<\/a><\/li>\n<li>DOI:\u00a0<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.21.2023.7\">https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.21.2023.7<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Summary<\/p>\n<p><em><strong>The Knights Templar in the \u0141uk\u00f3w land in the light of the bull of Pope Aleksander IV of February 1, 1257<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>The issue of this article concerns the presumed creation and functioning of the commandery of the Templars in the territory of \u0141uk\u00f3w. The creation of the commandery was the result of the establishment of a bishopric in this area, which, in accordance with the political plans of the Duke of Cracow-Sandomierz Boles\u0142aw the Chaste, was to conduct a dynamic missionary action among the Yotvingians, Lithuanians and on the peripheries of the vast diocese of Cracow. The order, on the other hand, was to act as armed forces and at the same time a protective shield of the diocese. The article analyzes the text of the bull of Pope Alexander<br \/>\nIV of February 1, 1257 primarily in terms of the presence of the order in \u0141uk\u00f3w. Attention was also paid to the circumstances and chronology of the arrival of the congregation at Krzna, the supposed range of the commandery, its size and the size of the granting. The conclusions emphasized that the fall of the bishopric meant the end of the \u0141uk\u00f3w commandery and the failure of the political plans of Prince Boles\u0142aw the Chaste. However, it is worth remembering that the prince wanted to build a counterweight for the Teutonic Knights on the border, which is why he used the help of another knightly order. <\/em><\/p>\n<p>Key Words: christianization, \u0141uk\u00f3w, Templars, Teutonic Knights<\/p>\n<hr \/>\n<p>Streszczenie<\/p>\n<p><em>Problematyka artyku\u0142u dotyczy przypuszczalnego powstania oraz funkcjonowania na terenie ziemi \u0142ukowskiej komandorii templariuszy. Utworzenie komandorii by\u0142o wypadkow\u0105 erygowania na tym terenie biskupstwa, kt\u00f3re zgodnie z politycznymi planami ksi\u0119cia krakowsko-sandomierskiego Boles\u0142awa Wstydliwego mia\u0142o prowadzi\u0107 dynamiczn\u0105 akcj\u0119 misyjn\u0105 w\u015br\u00f3d Ja\u0107wing\u00f3w, Litwin\u00f3w oraz na peryferiach rozleg\u0142ej diecezji krakowskiej. Zakon natomiast mia\u0142 pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 zbrojnego ramienia i zarazem tarczy ochronnej diecezji. Przeanalizowano tekst bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r. przede wszystkim pod k\u0105tem obecno\u015bci zakonu w \u0141ukowie. Zwr\u00f3cono r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na okoliczno\u015bci oraz chronologi\u0119 przybycia zgromadzenia nad Krzn\u0119, przypuszczalny zasi\u0119g komandorii, jej liczebno\u015b\u0107 i wielko\u015b\u0107 nadania. W wnioskach podkre\u015blono, \u017ce upadek biskupstwa oznacza\u0142 koniec \u0142ukowskiej komandorii i fiasko politycznych plan\u00f3w ksi\u0119cia Boles\u0142awa Wstydliwego. Warto jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119 chcia\u0142 budowa\u0107 na pograniczu przeciwwag\u0119 dla krzy\u017cak\u00f3w, dlatego skorzysta\u0142 z pomocy innego zakonu rycerskiego.<\/em><\/p>\n<p>S\u0142owa kluczowe: chrystianizacja, krzy\u017cacy, templariusze, \u0141uk\u00f3w<\/p>\n<hr \/>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n<p>Pod koniec 1256 r. ksi\u0105\u017c\u0119 krakowsko-sandomierski Boles\u0142aw Wstydliwy, siostra ksi\u0119cia Salomea oraz wielki mistrz Zakonu Ubogich Rycerzy Chrystusa i \u015awi\u0105tyni Salomona (potocznie zwanych templariuszami) z terenu Niemiec i S\u0142owia\u0144szczyzny wystosowali adres do Stolicy Apostolskiej, b\u0119d\u0105cy pro\u015bb\u0105 o ustanowienie biskupstwa w \u0141ukowie<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>. By\u0142a to ju\u017c druga pr\u00f3ba tworzenia o\u015brodka \u0142ukowskiego, po niepowodzeniu akcji z lipca 1254 r., kiedy to papie\u017c Innocenty IV wyda\u0142 polecenie legatowi Opizonowi z Mezano, aby za zgod\u0105 arcybiskupa gnie\u017anie\u0144skiego Pe\u0142ki oraz ordynariusza krakowskiego Prandoty erygowa\u0142 biskupstwo \u0142ukowskie<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>. Wykorzystuj\u0105c naturalne po\u0142o\u017cenie grodu w \u0141ukowie \u2013 najdalej na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d wysuni\u0119tej plac\u00f3wki ochraniaj\u0105cej prowincj\u0119 sandomiersk\u0105 przed najazdami wrog\u00f3w zewn\u0119trznych \u2013 nowa jednostka mia\u0142a prowadzi\u0107 dynamiczn\u0105 akcj\u0119 misyjn\u0105 na ziemiach ja\u0107wieskich, litewskich oraz g\u0142osi\u0107 S\u0142owo Bo\u017ce na peryferyjnych obszarach diecezji krakowskiej<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. Diecezja \u0142ukowska nie powsta\u0142a g\u0142\u00f3wnie na skutek przeciwdzia\u0142ania Zakonu Szpitala Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny Domu Niemieckiego (krzy\u017cak\u00f3w)<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a>. Sprawa powt\u00f3rnego erygowania diecezji \u0142ukowskiej powr\u00f3ci\u0142a jednak po ponad dw\u00f3ch latach, a papie\u017c Aleksander IV wyrazi\u0142 zgod\u0119, wystawiaj\u0105c 1 lutego 1257 r. bull\u0119 <em>Dilectus filius nobilis vir<\/em><a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a><em>. <\/em><\/p>\n<p>G\u0142\u00f3wnym problemem badawczym podj\u0119tym w niniejszym artykule jest pr\u00f3ba odpowiedzi na pytanie: czy zakon templariuszy faktycznie posiada\u0142 swoj\u0105 komandori\u0119 na terenie ziemi \u0142ukowskiej? W artykule zwr\u00f3cono r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na to, z jakiego regionu templariusze mogli przyby\u0107 nad Krzn\u0119, a tak\u017ce jak kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 organizacja, zasi\u0119g<br \/>\ni obsada \u0142ukowskiej plac\u00f3wki.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Bulla z 1 lutego 1257 r.<\/strong><\/p>\n<p>Adresatami bulli \u2013 podobnie jak w 1254 r. \u2013 byli arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Pe\u0142ka oraz biskup krakowski Prandota. W dokumencie zawarto pro\u015bb\u0119 ksi\u0119cia Boles\u0142awa, jego siostry Salomei oraz mistrza templariuszy, aby wspomnianemu zakonowi przekaza\u0107 zamek oraz wznie\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Nowo wybudowana warownia mia\u0142a pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 siedziby biskupiej. Co do stanowiska ordynariusza \u0142ukowskiego nic nie zmieni\u0142o si\u0119 w por\u00f3wnaniu z bull\u0105 z 1254 r. Sakr\u0119 papie\u017c przeznaczy\u0142 dla franciszkanina Bart\u0142omieja z Pragi. Jego zadania mia\u0142y koncentrowa\u0107 si\u0119 na upowszechnianiu prawd wiary, jak r\u00f3wnie\u017c nak\u0142anianiu niewiernych do przyj\u0119cia chrze\u015bcija\u0144stwa. W bulli znalaz\u0142 si\u0119 jednak wyra\u017any zapis, \u017ce erygowanie nowej diecezji w \u017caden spos\u00f3b nie mo\u017ce pozostawa\u0107 w sprzeczno\u015bci z interesami Zakonu Krzy\u017cackiego, co tylko potwierdza tez\u0119, jak silna by\u0142a pozycja rycerzy z Niemiec w Kurii Rzymskiej<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>.<\/p>\n<p>Jakie wnioski nasuwaj\u0105 si\u0119 po analizie tekstu bulli? Jest to jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o, na podstawie kt\u00f3rego mo\u017cemy wnioskowa\u0107 o pobycie templariuszy w \u0141ukowie. Niew\u0105tpliwie powo\u0142anie biskupstwa stanowi\u0142o efektywne zwie\u0144czenie trwaj\u0105cych od 1253 r. zabieg\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0105t polskich, stwarzaj\u0105c okazj\u0119 do realizacji ich politycznych plan\u00f3w. Chodzi\u0142o w tym przypadku nie tylko o Boles\u0142awa Wstydliwego \u2013 cho\u0107 akurat on wykazywa\u0142 si\u0119 najwi\u0119ksz\u0105 aktywno\u015bci\u0105 na kierunku ja\u0107wiesko-litewskim \u2013 ale tak\u017ce syna zmar\u0142ego w 1247 r. Konrada I Mazowieckiego \u2013 Kazimierza I, ksi\u0119cia kujawsko-\u0142\u0119czyckiego. Wsp\u00f3lna polityka na p\u00f3\u0142nocy mog\u0142a stanowi\u0107 spoiw zbli\u017caj\u0105ce obu wspomnianych na gruncie wzajemnej wsp\u00f3\u0142pracy przeciwko agresywnym planom Zakonu Krzy\u017cackiego. Analiza tekstu bulli wyra\u017anie wskazuje na zaniepokojenie krzy\u017cak\u00f3w inicjatyw\u0105 Boles\u0142awa i Salomei. Maj\u0105c mocn\u0105 pozycj\u0119 w Kurii zadbali, aby w bulli zosta\u0142 zawarty zapis dotycz\u0105cy nienaruszalno\u015bci ich interes\u00f3w. Osadzaj\u0105c templariuszy w \u0141ukowie \u2013 zakon istniej\u0105cy znacznie d\u0142u\u017cej, z wi\u0119kszymi tradycjami ni\u017c krzy\u017cacy \u2013 Boles\u0142aw Wstydliwy zyskiwa\u0142 z jednej strony ochron\u0119 przed najazdami wrog\u00f3w zewn\u0119trznych, z drugiej za\u015b zabezpieczenie przed intrygami krzy\u017cackimi<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a>.<\/p>\n<p>Zabiegaj\u0105c o przyznanie zamku w \u0141ukowie templariusze potwierdzali swoje zainteresowanie pobytem w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Sandomierszczyzny. Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce musieli bra\u0107 pod uwag\u0119 ewentualn\u0105 konfrontacj\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie dyplomatycznej czy nawet zbrojnej z Zakonem Krzy\u017cackim. Bior\u0105c pod uwag\u0119 pozycj\u0119 i znaczenie zgromadzenia nie by\u0142o ono we wspomnianej konfrontacji bez szans.<\/p>\n<p>Warto w tymi miejscu doda\u0107, \u017ce erygowanie biskupstwa w \u0141ukowie, a tym samym i pobyt templariuszy w grodzie nad Krzn\u0105, sta\u0142 w sprzeczno\u015bci z planami innego z syn\u00f3w Konrada Mazowieckiego, a mianowicie Siemowita I<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a> oraz biskup\u00f3w lubuskich, prowadz\u0105cych od 1232 r. misj\u0119 chrystianizacyjn\u0105 na Rusi<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Migracja templariuszy do \u0141ukowa<\/strong><\/p>\n<p>Nie jeste\u015bmy do ko\u0144ca pewni, z jakiego regionu Polski templariusze<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a> mogli przyby\u0107 na teren ziemi \u0142ukowskiej. Najbardziej prawdopodobne wydaje si\u0119 przypuszczenie, jakoby migrowali z po\u0142o\u017conego nad Bugiem Drohiczyna. Jeszcze do niedawna panowa\u0142 w historiografii pogl\u0105d, zgodnie z kt\u00f3rym w 1237 r. Konrad Mazowiecki osadzi\u0142 w Drohiczynie powsta\u0142y w 1228 r. Zakon Rycerzy Chrystusa, popularnie zwany Dobrzy\u0144cami<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a>. Musimy tutaj podkre\u015bli\u0107, \u017ce przypuszczalnie chodzi\u0142o o tych braci, kt\u00f3rzy odm\u00f3wili fuzji z Zakonem Krzy\u017cackim w 1235 r. Wed\u0142ug najnowszych bada\u0144 Adriana Jusupovica adresatami nadania w 1237 r., obejmuj\u0105cego swym zasi\u0119giem obszar pomi\u0119dzy Bugiem i Nurem, byli jednak templariusze<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a>. W praktyce oznacza\u0142o to, \u017ce Drohiczyn otrzymali dawni Dobrzy\u0144cy, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 do\u0142\u0105czy\u0107 do templariuszy, nie chc\u0105c przyst\u0105pi\u0107 do krzy\u017cak\u00f3w. Dzi\u0119ki donacji zyskiwali szanse na dalszy rozw\u00f3j<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a>. Templariusze przebywali w Drohiczynie zapewne do marca 1243 r.,<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a> sk\u0105d zostali usuni\u0119ci przez ksi\u0119cia halicko-w\u0142odzimierskiego Daniela Romanowicza. W kontek\u015bcie wspomnianej darowizny bardzo istotne s\u0105 dzia\u0142ania najstarszego syna Konrada Mazowieckiego Boles\u0142awa I, kt\u00f3ry w 1239 r. wystawi\u0142 dokument w Wyszogrodzie, nadaj\u0105c templariuszom Dr\u0119szew, Skuszew i Orzechowo \u2013 wsie po\u0142o\u017cone na lewym brzegu Bugu oraz nad Narwi\u0105, w s\u0105siedztwie grodu w Liwie<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce wymienione wsie mog\u0142y stanowi\u0107 naturalne zaplecze grodu w Drohiczynie, realizuj\u0105c jego zadania obronne<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a>. W sytuacji, gdy Daniel usun\u0105\u0142 templariuszy z Drohiczyna, wspomniane wsie straci\u0142y dla zakonu na znaczeniu i nie zosta\u0142y ju\u017c odnotowane w \u017cadnych p\u00f3\u017aniejszych przekazach.<\/p>\n<p>Darowizna Konrada Mazowieckiego na rzecz templariuszy w 1237 r. w Drohiczynie, jak i p\u00f3\u017aniejsze nadania Boles\u0142awa I, pozwalaj\u0105 przypuszcza\u0107, \u017ce sprowadzono ich w celu obrony wschodniego odcinka granicy mazowieckiej przed najazdami Ja\u0107wing\u00f3w oraz schizmatyckich Rusin\u00f3w. Po usuni\u0119ciu zakonu znad Bugu przez Daniela templariusze zg\u0142aszali roszczenia do tych ziem, na co wskazuje bulla Innocentego IV z 1250 r. Znajdujemy w niej wzmiank\u0119, \u017ce tereny te nada\u0142 braciom Konrad Mazowiecki<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[17]<\/a>. Jak zauwa\u017cy\u0142 Mateusz Goli\u0144ski, templariusze faktycznie otrzymali posiad\u0142o\u015bci na Mazowszu, ale nie by\u0142y to te same ziemie, kt\u00f3re przeznaczy\u0142 dla zakonnik\u00f3w Boles\u0142aw I<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[18]<\/a>. Nie spos\u00f3b te\u017c wykluczy\u0107 mo\u017cliwo\u015bci, \u017ce Dobrzy\u0144cy przelali czy te\u017c scedowali prawa do Drohiczyna na templariuszy<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[19]<\/a>. Jest to jedynie hipoteza, gdy\u017c nie dysponujemy \u017cadnym dokumentem, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by rzuci\u0107 nieco \u015bwiat\u0142a na analizowane zagadnienie.<\/p>\n<p>Do rozstrzygni\u0119cia pozostaje jeszcze kwestia o pochodzeniu nadbu\u017ca\u0144skich templariuszy. Zdaniem Marii Starnawskiej, przybyli oni nad Bug z Le\u015bnicy w ziemi lubuskiej. Komturia ta wykazywa\u0142a silne zwi\u0105zki z diecezj\u0105 lubusk\u0105, kt\u00f3ra \u2013 jak ju\u017c stwierdzono wcze\u015bniej \u2013 prowadzi\u0142a od 1232 r. akcj\u0119 misyjn\u0105 na Rusi. Nadanie templariuszom d\u00f3br po\u0142o\u017conych w niedalekim s\u0105siedztwie od granicy ruskiej potwierdza\u0142o tez\u0119, \u017ce biskupi lubuscy s\u0105 zainteresowani prowadzon\u0105 tam akcj\u0105, a pot\u0119\u017cny zakon b\u0119dzie wspiera\u0142 ca\u0142e przedsi\u0119wzi\u0119cie<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[20]<\/a>. Templariusze z Le\u015bnicy mogli pojawi\u0107 si\u0119 nad Bugiem oko\u0142o 1237 r., by\u0107 mo\u017ce nieco wcze\u015bniej. W\u0142a\u015bnie wtedy Konrad Mazowiecki nada\u0142 zakonnikom Drohiczyn. Zapewne na t\u0119 darowizn\u0119 powo\u0142ywali si\u0119 bracia w bulli Innocentego IV z 1250 r. Templariusze przebywali jednak w Drohiczynie tylko oko\u0142o 6 lat, wyparci stamt\u0105d przez Daniela Romanowicza.<\/p>\n<p>W nauce historycznej zwolennik\u00f3w posiada te\u017c teoria wskazuj\u0105ca jakoby Ubogich Rycerzy Chrystusa i \u015awi\u0105tyni Salomona sprowadzono nad Bug z po\u0142o\u017conego w ziemi sandomierskiej Opatowa. Prawdopodobie\u0144stwo pobytu templariuszy w Opatowie wydaje si\u0119 jednak nik\u0142e, a jedynym \u015bladem wskazuj\u0105cym na zwi\u0105zki zakonnik\u00f3w z t\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 s\u0105 wzmianki zawarte w dzie\u0142ach Jana D\u0142ugosza<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\">[21]<\/a>. Jak twierdzi\u0142 kanonik krakowski, w portalu zachodnim opatowskiej kolegiaty pod wezwaniem \u015bw. Marcina znajdowa\u0142y si\u0119 rze\u017aby dw\u00f3ch postaci maj\u0105cych na sobie habity templariuszy, co mog\u0142oby wskazywa\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie tutaj mie\u015bci\u0142 si\u0119 dom tego zakonu w Polsce. Wspomniane rze\u017aby zniszczy\u0142 w XV w. dziekan Rafa\u0142 z Brzezia<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[22]<\/a>. Templariuszy natomiast mia\u0142 w 1237 r. usun\u0105\u0107 z Opatowa ksi\u0105\u017c\u0119 \u015bl\u0105ski i krakowski Henryk Brodaty. Maj\u0105tek zakonnik\u00f3w przekazano biskupom lubuskim w celu zaopatrzenia misji ruskiej<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\">[23]<\/a>.<\/p>\n<p>Jan D\u0142ugosz nie posiada\u0142 \u017cadnych \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych do swych przypuszcze\u0144 bazuj\u0105c jedynie na zwi\u0105zanej z pobytem templariuszy w Opatowie tradycji ustnej, kt\u00f3r\u0105 pozna\u0142 pisz\u0105c <em>Liber beneficiorum<\/em>. W efekcie najpierw w ksi\u0119dze VI <em>Rocznik\u00f3w <\/em>zanotowa\u0142 o przej\u015bciu Opatowa pod w\u0142adz\u0119 biskup\u00f3w lubuskich, w drugim z dzie\u0142 natomiast datowa\u0142 ten fakt ju\u017c po relegowaniu templariuszy<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\">[24]<\/a>.<\/p>\n<p>Zdaniem Paw\u0142a Str\u00f3\u017cyka, postacie z portalu ko\u015bcio\u0142a w Opatowie to jego fundatorzy, a wi\u0119c syn Boles\u0142awa Krzywoustego Henryk Sandomierski i ksi\u0105\u017c\u0119 po\u0142abskich Sprewian Jaksa z Kopanicy (Miechowa)<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\">[25]<\/a>. \u015awi\u0105tynia mia\u0142aby powsta\u0107 w latach 1155-1166, a pierwsi templariusze pojawi\u0107 si\u0119 tam oko\u0142o dziesi\u0119ciu lat p\u00f3\u017aniej<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\">[26]<\/a>. Inne z argument\u00f3w to obecno\u015b\u0107 na li\u015bcie \u015bwiadk\u00f3w dyplomu Kazimierza Sprawiedliwego z 12 kwietnia 1189 r. cz\u0142owieka o imieniu <em>Velislaus jerosolymitanus<\/em><a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\">[27]<\/a> \u2013 \u0142\u0105czonego przez niekt\u00f3rych badaczy z zakonem templariuszy<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\">[28]<\/a>, jak r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119powanie niemieckich element\u00f3w architektonicznych w kolegiacie w Opatowie (saska bazylika z trzeba apsydami od strony wschodniej, dwuwie\u017cowa fasada od zachodu)<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\">[29]<\/a>.<\/p>\n<p>Ustalenia P. Str\u00f3\u017cyka oraz J. Hauzi\u0144skiego podwa\u017cy\u0142a M. Starnawska zwracaj\u0105c uwag\u0119 na brak dowod\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby potwierdza\u0107 kontakty Henryka Sandomierskiego i templariuszy. Tajemniczy <em>Velislaus jerosolymitanus <\/em>by\u0142 zapewne \u015bwiadkiem \u015bwieckim, nie za\u015b duchownym, prawdopodobnie rycerzem-krzy\u017cowcem lub pielgrzymem udaj\u0105cym si\u0119 do Jerozolimy<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[30]<\/a>. Co do rozwi\u0105za\u0144 architektonicznych \u015bwi\u0105tynia w Opatowie nie odbiega\u0142a znacz\u0105co od innych tego typu budowli wzniesionych w Polsce, nie wykazuj\u0105c przy tym wi\u0119kszych podobie\u0144stw z po\u0142o\u017conymi w Polsce i Europie obiektami sakralnymi templariuszy<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\">[31]<\/a>.<\/p>\n<p>Zak\u0142adaj\u0105c jednak s\u0142uszno\u015b\u0107 tezy o pobycie templariuszy w Opatowie musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce fakt ten jest bardzo trudno precyzyjnie umiejscowi\u0107 w czasoprzestrzeni historycznej. Jak dowodzi\u0142 J. Hauzi\u0144ski, zast\u0105pili ich w pewnym momencie kanonicy \u015bwieccy<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\">[32]<\/a>, kt\u00f3rzy po raz pierwszy wzmiankowani s\u0105 w Opatowie w 1206 r.<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\">[33]<\/a> Zatem na pocz\u0105tku XIII w. templariusze, po oko\u0142o 30 latach przebywania w im, opu\u015bcili Opat\u00f3w. Powt\u00f3rne sprowadzenie zakonnik\u00f3w mog\u0142o nast\u0105pi\u0107 w latach 30. XIII w., a \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c po rozpocz\u0119ciu misji ruskiej przez biskup\u00f3w lubuskich. By\u0142oby to logiczne, zwa\u017cywszy na fakt, \u017ce dom zgromadzenia znajdowa\u0142 si\u0119 w po\u0142o\u017conej na terenie ziemi lubuskiej Le\u015bnicy<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\">[34]<\/a>. Bracia przej\u0119liby w\u00f3wczas maj\u0105tek kanonik\u00f3w<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\">[35]<\/a>, koncentruj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na obronie p\u00f3\u0142nocnej Sandomierszczyzny przed najazdami wrog\u00f3w zewn\u0119trznych \u2013 Litwin\u00f3w i Ja\u0107wing\u00f3w. Tym bardziej musi zastanawia\u0107 fakt o ich domniemanym usuni\u0119ciu z Opatowa w 1237 r., a wi\u0119c zaledwie kilka lat po ponownym przybyciu. Nie spos\u00f3b wykluczy\u0107, \u017ce Henryk Brodaty, jako ksi\u0105\u017c\u0119 krakowski i opiekun Boles\u0142awa Wstydliwego, m\u00f3g\u0142 zawrze\u0107 jaki\u015b uk\u0142ad z zakonem, obiecuj\u0105c mu powr\u00f3t do Opatowa, gdy poganie i Rusini przestan\u0105 n\u0119ka\u0107 wschodni odcinek granicy mazowieckiej. Przypuszczenie to trudno zweryfikowa\u0107 wskutek braku \u017ar\u00f3de\u0142. Gdyby jednak wspomniana obietnica faktycznie zosta\u0142a dana templariuszom, ich przybycie<br \/>\nz Opatowa nad Bug nabiera pewnych znamion realno\u015bci.<\/p>\n<p>Nawet gdyby Ubodzy Rycerze Chrystusa zostali osiedleni w Opatowie w XIII w., fakt ten trudno w jakikolwiek racjonalny spos\u00f3b powi\u0105za\u0107 z przekazem J. D\u0142ugosza, akcentuj\u0105cym obecno\u015b\u0107 postaci w habitach templariuszy na portalu powsta\u0142ej w XII w. opatowskiej kolegiaty p.w. \u015bw. Marcina. Mamy zatem do czynienia z legend\u0105, b\u0119d\u0105c\u0105 pr\u00f3b\u0105 wykorzystania wizerunku templariuszy do r\u00f3\u017cnego typu przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 zwi\u0105zanych z obron\u0105 pogranicza przed najazdami Ja\u0107wing\u00f3w, Litwin\u00f3w czy Rusin\u00f3w. Najwa\u017cniejsza w tym przypadku jest inicjatywa Boles\u0142awa Wstydliwego i erygowanie biskupstwa \u0142ukowskiego w 1257 r. Wywo\u0142a\u0142o to niezadowolenie hierarch\u00f3w lubuskich, o czym pisano ju\u017c wcze\u015bniej, skutkuj\u0105c jednocze\u015bnie przewlek\u0142ym sporem jurysdykcyjnym oraz pomieszaniem tradycji<br \/>\nw kontek\u015bcie roli i znaczenia templariuszy zar\u00f3wno na terytorium \u0142ukowskim, jak i opatowskim<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[36]<\/a>.<\/p>\n<p>W \u015bwietle przytoczonych argument\u00f3w trudno znale\u017a\u0107 jakiekolwiek przes\u0142anki t\u0142umacz\u0105ce przybycie templariuszy nad Bug z Opatowa. Zar\u00f3wno J. Hauzinski, jak i P. Str\u00f3\u017cyk, wnioskuj\u0105 z milczenia \u017ar\u00f3de\u0142, co nakazuje du\u017c\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107 w traktowaniu ich \u015bmia\u0142ych, nie posiadaj\u0105cych odbicia w \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych tez. Problem ewentualnego pobytu templariuszy w Opatowie wymaga dalszych szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144. Obecny stan wiedzy nie pozwala zaakceptowa\u0107 obecno\u015bci zakonu na tym terenie ani w latach 1176-1206, ani w trzeciej dekadzie XIII w. Nale\u017cy zatem przyzna\u0107 racj\u0119 M. Starnawskiej, stoj\u0105cej na stanowisku, \u017ce templariuszy w Opatowie nigdy nie by\u0142o, a b\u0142\u0119dne wyobra\u017cenia w tej kwestii s\u0105 pok\u0142osiem niew\u0142a\u015bciwej interpretacji tradycji wi\u0105\u017c\u0105cej si\u0119 ze sporem jurysdykcyjnym o przyw\u00f3dztwo w misji ruskiej pomi\u0119dzy \u0141ukowem a Lubuszem. M\u00f3wi\u0105c o tradycji musimy te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce postrzeganie Boles\u0142awa Wstydliwego jako ksi\u0119cia wyp\u0119dzaj\u0105cego templariuszy z Opatowa jest tylko i wy\u0142\u0105cznie zniekszta\u0142ceniem jego faktycznej roli w procesie sprowadzenie zakonnik\u00f3w z Mazowsza do \u0141ukowa<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[37]<\/a>.<\/p>\n<p>Tym samym migracja templariuszy na ziemi\u0119 \u0142ukowsk\u0105 wygl\u0105da\u0142aby nast\u0119puj\u0105co: Le\u015bnica (ziemi lubuska) \u2013 nadbu\u017ca\u0144ski Drohiczyn \u2013 \u0141uk\u00f3w. Zakonnicy mogli znale\u017a\u0107 si\u0119 w \u0141ukowie ju\u017c oko\u0142o 1243 r., a wi\u0119c niemal natychmiast po opuszczeniu Drohiczyna. Maria Starnawska datuje ten fakt jeszcze wcze\u015bniej, tzn. na lata 1239-1241. W okresie tym ziemi\u0105 sandomiersk\u0105 zarz\u0105dza\u0142 opiekun 13-letniego zaledwie Boles\u0142awa Wstydliwego ksi\u0105\u017c\u0119 \u015bl\u0105ski Henryk Pobo\u017cny. Badaczka zaznaczy\u0142a jednak, \u017ce tez\u0119 t\u0119 trudno poprze\u0107 racjonalnymi argumentami<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a>. Stwierdzenie to jest s\u0142uszne, gdy\u017c nie posiadamy \u017cadnych wzmianek \u017ar\u00f3d\u0142owych mog\u0105cych potwierdzi\u0107 wspomniane przypuszczenie. Warto te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce gdyby templariusze przybyli do \u0141ukowa na pocz\u0105tku lat 40. XIII w., racj\u0119 bytu straci\u0142aby teoria ich osadzenia w zwi\u0105zku z erygowaniem biskupstwa misyjnego przez Boles\u0142awa Wstydliwego.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Przypuszczalna organizacja, zasi\u0119g i liczebno\u015b\u0107 komandorii \u0142ukowskiej<\/strong><\/p>\n<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Boles\u0142aw Wstydliwy d\u0105\u017c\u0105c do osadzenia templariuszy w \u0141ukowie my\u015bla\u0142 nie tylko o obronie granicy prowincji sandomierskiej przed najazdami, ale r\u00f3wnie\u017c o roztoczeniu przez pot\u0119\u017cny zakon tarczy ochronnej nad nowo powsta\u0142ym biskupstwem. Model ten nie stanowi\u0142 <em>novum<\/em>, a zastosowano go ju\u017c wcze\u015bniej w przypadku diecezji ryskiej (inflancki Zakon Kawaler\u00f3w Mieczowych) czy pruskiej (wspominani ju\u017c Bracia Dobrzy\u0144scy). Rozwi\u0105zanie to uznaje si\u0119 dzi\u015b w nauce za anachroniczne ze wzgl\u0119du na marginalizacj\u0119 roli biskupa przez zakon rycerski<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\">[39]<\/a>. Nie wiemy czy do tego typu sytuacji dosz\u0142oby w \u0141ukowie, cho\u0107 prawdopodobie\u0144stwa jej wyst\u0105pienia nie spos\u00f3b wykluczy\u0107. Wiele zale\u017ca\u0142oby w tym przypadku od ordynariusza Bart\u0142omieja z Czech i jego stanowczo\u015bci b\u0105d\u017a uleg\u0142o\u015bci wzgl\u0119dem templariuszy.<\/p>\n<p>Tekst papieskiego dyplomu z 1 lutego 1257 r. jest potwierdzeniem plan\u00f3w osadzenia Zakonu Ubogich Rycerzy Chrystusa w \u0141ukowie. B\u0142\u0119dem by\u0142oby jednak traktowanie informacji, jakie zosta\u0142y zawarte w tym dokumencie, jako dowodu faktycznego pobytu templariuszy w grodzie nad Krzn\u0105. Chodzi tutaj raczej o zainteresowanie Boles\u0142awa i jego siostry Salomei sprowadzeniem zgromadzenia na teren ziemi \u0142ukowskiej<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\">[40]<\/a>. Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce starania te trafi\u0142y na podatny grunt, gdy\u017c zakonnikom obiecano zamek oraz ziemi\u0119. \u0179r\u00f3d\u0142a nie pozwalaj\u0105 niestety okre\u015bli\u0107 wielko\u015bci i terytorialnego kszta\u0142tu nadania ksi\u0119cia Boles\u0142awa. Wed\u0142ug Stanis\u0142awa Kujota oraz autor\u00f3w monografii \u0141ukowa Ryszarda Or\u0142owskiego i J\u00f3zefa Ryszarda Szaflika, zakon m\u00f3g\u0142 otrzyma\u0107 terytorium licz\u0105ce oko\u0142o 30 mil, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 od \u0141ukowa, przez Drohiczyn i Bielsk, a\u017c do dzisiejszego Augustowa<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\">[41]<\/a>. Tak rozleg\u0142e nadanie wydaje si\u0119 jednak ma\u0142o prawdopodobne. Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce w po\u0142owie XIII w. Drohiczyn posiadali ksi\u0105\u017c\u0119ta ruscy. Trudno zatem przypuszcza\u0107, aby Boles\u0142aw Wstydliwy nada\u0142 templariuszom tereny nie podlegaj\u0105ce jego nominalnej nawet jurysdykcji. \u015awiadczy\u0142oby to z jednej strony o s\u0142abym wyrobieniu politycznym ksi\u0119cia, z drugiej za\u015b o braku szacunku dla osadzanego zakonu. Z tych te\u017c wzgl\u0119d\u00f3w domys\u0142y wymienionych badaczy nale\u017cy traktowa\u0107 sceptycznie, cho\u0107 jakie\u015b uposa\u017cenie w postaci ziemi na terenie \u0141ukowszczyzny Ubodzy Rycerze Chrystusa musieli otrzyma\u0107. By\u0142a to bowiem rutynowa praktyka stosowana przy darowiznach czynionych na rzecz zakon\u00f3w rycerskich. Dla por\u00f3wnania templariuszom w Chwarszczanach przyznano grunty o powierzchni 1000 \u0142an\u00f3w i targ<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\">[42]<\/a>, o\u015brodek w Dargomy\u015blu otrzyma\u0142 200 \u0142an\u00f3w<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\">[43]<\/a>, natomiast w Le\u015bnicy dziesi\u0119cin\u0119 z 250 \u0142an\u00f3w<a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\">[44]<\/a>. Analogiczna sytuacja mog\u0142a mie\u0107 miejsce r\u00f3wnie\u017c i w \u0141ukowie, cho\u0107 dok\u0142adnych informacji nie jeste\u015bmy w stanie poda\u0107 ze wzgl\u0119du na milczenie \u017ar\u00f3de\u0142.<\/p>\n<p>Przyjmuj\u0105c, \u017ce templariusze pojawili si\u0119 w \u0141ukowie w zwi\u0105zku z erygowaniem biskupstwa, nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, i\u017c zapewne nast\u0105pi\u0142o to na pocz\u0105tku 1257 r., ewentualnie kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej. Trudno stwierdzi\u0107, jak d\u0142ugo zakon przebywa\u0142 w \u0141ukowie, gdy\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105 w tej kwestii \u017cadnych informacji. Nie spos\u00f3b wykluczy\u0107, \u017ce Ubodzy Rycerze Chrystusa opu\u015bcili \u0141uk\u00f3w w sierpniu 1257 r., a wi\u0119c w momencie upadku niedawno powsta\u0142ej diecezji<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\">[45]<\/a>. Istniej\u0105 jednak przes\u0142anki pozwalaj\u0105ce wnioskowa\u0107 o posiadaniu przez nich grodu \u0142ukowskiego jeszcze w latach 60. XIII w. Dysponujemy bowiem dokumentem<br \/>\nz 19 lutego 1263 r. wystawionym w Inowroc\u0142awiu, b\u0119d\u0105cym zapisem ugody pomi\u0119dzy Zakonem Krzy\u017cackim a Kazimierzem, ksi\u0119ciem kujawsko-\u0142\u0119czyckim. W dokumencie rycerze z Niemiec oskar\u017cyli syna Konrada Mazowieckiego o prowadzenie dzia\u0142a\u0144 na szkod\u0119 zgromadzenia, kt\u00f3rych wymiernym efektem by\u0142o sprowadzenie na teren ziemi \u0142ukowskiej innego zakonu rycerskiego<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\">[46]<\/a>. Jak s\u0142usznie podkre\u015bli\u0142a Jadwiga Karwasi\u0144ska, krzy\u017cacy mogli mie\u0107 na my\u015bli templariuszy<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\">[47]<\/a>.<\/p>\n<p>Innych \u015blad\u00f3w pobytu templariuszy na terenie ziemi \u0142ukowskiej przekazy nie odnotowa\u0142y. Nie spos\u00f3b stwierdzi\u0107, czy bracia bronili \u0141ukowa przed najazdem litewskim w 1273 r. Jak zaznaczy\u0142 Romuald Wr\u00f3blewski, zakon opu\u015bci\u0142 ziemi\u0119 \u0142ukowsk\u0105 prawdopodobnie dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\">[48]<\/a>. Z pogl\u0105dem tym polemizowa\u0142a M. Starnawska stoj\u0105c na stanowisku, \u017ce najazd litewski nie musia\u0142 odznacza\u0107 absencji templariuszy w \u0141ukowie. Badaczka podkre\u015bli\u0142a natomiast nie zawsze skuteczn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakon\u00f3w rycerskich na polu militarnym<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\">[49]<\/a>. Chyba najbli\u017csze prawdy b\u0119dzie jednak przypuszczenie, \u017ce templariusze mogli opu\u015bci\u0107 \u0141uk\u00f3w zaraz po upadku biskupstwa, tj. p\u00f3\u017anym latem 1257 r. Wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne, aby pozostali w grodzie nad Krzn\u0105, gdy polityczne plany Boles\u0142awa Wstydliwego, a po\u015brednio i Kazimierza kujawsko-\u0142\u0119czyckiego, zako\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem. W sierpniu 1257 r. biskupstwo zosta\u0142o zlikwidowane na mocy papieskiej bulli, wystawionej w Viterbo<a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\">[50]<\/a>. Tym samym pobyt templariuszy w \u0141ukowie straci\u0142 racj\u0119 bytu, bo przecie\u017c Boles\u0142aw Wstydliwy sprowadzi\u0142 ich g\u0142\u00f3wnie po to, aby stanowili zbrojne rami\u0119 powsta\u0142ego sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy wcze\u015bniej biskupstwa. Czy templariusze byliby zainteresowani prowadzeniem walki z poganami i Rusinami, nie maj\u0105c oparcia w postaci diecezji i jej ordynariusza Bart\u0142omieja z Pragi? Nale\u017cy w to w\u0105tpi\u0107 i dlatego wydaje si\u0119, \u017ce koniec biskupstwa stanowi\u0142 zarazem kres ich pobytu na terenie ziemi \u0142ukowskiej.<\/p>\n<p>Nie jeste\u015bmy w stanie poda\u0107 faktycznej liczebno\u015bci \u0142ukowskiej plac\u00f3wki, gdy\u017c w tej kwestii \u017ar\u00f3d\u0142a milcz\u0105. Mo\u017cliwe jest natomiast\u00a0 odtworzenie jej hipotetycznego stanu na podstawie por\u00f3wnania z obsad\u0105 innych dom\u00f3w zakonnych. Dane zawarte w artykule M. Goli\u0144skiego wskazuj\u0105, \u017ce prowincja s\u0142owia\u0144sko-niemiecka templariuszy sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z oko\u0142o 50 dom\u00f3w zakonnych, w kt\u00f3rych mieszka\u0142o 150-200 braci rycerzy oraz 300-400 giermk\u00f3w. \u015aredni stan jednej komandorii kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 zatem na poziomie 3-4 rycerzy oraz 6-10 serwient\u00f3w<a href=\"#_ftn51\" name=\"_ftnref51\">[51]<\/a>. W czerwcu 1288 r. w Ole\u015bnicy Ma\u0142ej spotka\u0142o si\u0119 7 braci zakonnych, ale tylko czterech nale\u017ca\u0142o do miejscowej komturii<a href=\"#_ftn52\" name=\"_ftnref52\">[52]<\/a>. Wed\u0142ug innego ze \u015bwiadectw, w kwietniu 1303 r. w posiedzeniu kapitu\u0142y w Le\u015bnicy wzi\u0119li udzia\u0142: preceptor na obszar Niemiec i kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, mistrzowie z Rurki, Czaplinka i Le\u015bnicy, a tak\u017ce czterej miejscowi templariusze<a href=\"#_ftn53\" name=\"_ftnref53\">[53]<\/a>. Wreszcie na li\u015bcie \u015bwiadk\u00f3w dyplomu wystawionego we wrze\u015bniu 1308 r. w Ole\u015bnicy Ma\u0142ej widzimy 9 templariuszy<a href=\"#_ftn54\" name=\"_ftnref54\">[54]<\/a>. Zdaniem M. Goli\u0144skiego by\u0142a to najwi\u0119ksza obsada domu zakonnego przekazana przez polskie \u017ar\u00f3d\u0142a<a href=\"#_ftn55\" name=\"_ftnref55\">[55]<\/a>. Znamy tak\u017ce czterech templariuszy z komandorii w Rurce<a href=\"#_ftn56\" name=\"_ftnref56\">[56]<\/a>. Jak podkre\u015bla\u0142 A. Jusupovic, o\u015brodek w Drohiczynie tworzy\u0142o 8-14 braci, za\u015b ca\u0142a obsada grodu mog\u0142a wynosi\u0107 oko\u0142o 120-160 os\u00f3b (rycerze, giermkowie, s\u0142u\u017cba zamkowa)<a href=\"#_ftn57\" name=\"_ftnref57\">[57]<\/a>. Opieraj\u0105c si\u0119 zatem na podanych wyliczeniach mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce hipotetyczna obsada komandorii \u0142ukowskiej wynosi\u0142a 3-4 braci-rycerzy i oko\u0142o 6-8 ludzi s\u0142u\u017cebnych. S\u0105 to jedynie przypuszczenia, ale poniewa\u017c opieraj\u0105 si\u0119 na danych \u017ar\u00f3d\u0142owych dotycz\u0105cych innych komturii mo\u017cna je traktowa\u0107 jako swego rodzaju punkt odniesienia.<\/p>\n<p>Nale\u017cy zatem postawi\u0107 pytanie \u2013 czy tak ma\u0142a liczba zakonnik\u00f3w mog\u0142a kontrolowa\u0107 teren o powierzchni 30 mil? Jest to ma\u0142o realne, w zasadzie niemo\u017cliwe. Dlatego zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce templariusze otrzymali jakie\u015b ziemie od Boles\u0142awa Wstydliwego, wypada stwierdzi\u0107, \u017ce musia\u0142y one znajdowa\u0107 si\u0119 w bliskim s\u0105siedztwie \u0141ukowa. Tym samym mamy jeszcze jeden argument podwa\u017caj\u0105cy przypuszczenia S. Kujota oraz R. Or\u0142owskiego i J. R. Szaflika, jakoby nadania dla \u0142ukowskich templariuszy ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 a\u017c do Drohiczyna i dzisiejszego Augustowa. Sceptycyzm wzbudza te\u017c domys\u0142 Waltera Kuhna, kt\u00f3ry opieraj\u0105c si\u0119 na dyplomie Innocentego IV z 1250 r. sugerowa\u0142, \u017ce granic\u0119 posiad\u0142o\u015bci templariuszy na ziemi \u0142ukowskiej stanowi\u0142 Bug<a href=\"#_ftn58\" name=\"_ftnref58\">[58]<\/a>. S\u0142ab\u0105 stron\u0105 rozumowania niemieckiego badacza jest opieranie ca\u0142ej narracji na zaledwie jednym przekazie. Trudno zatem zgodzi\u0107 si\u0119 z jego stwierdzeniem o tak dalekim zasi\u0119gu w\u0142adztwa \u0142ukowskich templariuszy<a href=\"#_ftn59\" name=\"_ftnref59\">[59]<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Podsumowanie<\/strong><\/p>\n<p>Czy zakon templariuszy posiada\u0142 zatem swoj\u0105 komandori\u0119 w \u0141ukowie? Trudno jednoznacznie odpowiedzie\u0107 na to pytanie, cho\u0107 bulla papie\u017ca Aleksandra IV eryguj\u0105ca biskupstwo \u0142ukowskie wskazuje na pozytywne nastawienie ksi\u0119cia Boles\u0142awa Wstydliwego oraz jego siostry Salomei w kwestii osadzenia zgromadzenia na terenie p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Sandomierszczyzny. Plany ksi\u0119cia i jego siostry spotka\u0142y si\u0119 zapewne z akceptacj\u0105 zakonnik\u00f3w, kt\u00f3rym obiecano w\u0142o\u015bci (by\u0107 mo\u017ce w s\u0105siedztwie \u0141ukowa), b\u0119d\u0105ce baz\u0105 i punktem wyj\u015bcia do dalszej dzia\u0142alno\u015bci. Za przybyciem zgromadzenia na pogranicze ja\u0107wiesko-ruskie przemawia fakt wykorzystywania go w podobnego typu inicjatywach na Mazowszu, w Wielkopolsce czy ziemi lubuskiej. Terytoria te charakteryzowa\u0142y si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w ma\u0142\u0105 g\u0119sto\u015bci\u0105 zaludnienia, by\u0142y te\u017c zagro\u017cone najazdami wrog\u00f3w zewn\u0119trznych. Po\u0142o\u017cona w\u015br\u00f3d las\u00f3w, peryferyjna ziemia \u0142ukowska wr\u0119cz idealnie pasowa\u0142a do tego rodzaju schematu.<\/p>\n<p>Boles\u0142aw Wstydliwy sprowadzi\u0142 templariuszy do \u0141ukowa w \u015bci\u015ble okre\u015blonym celu. Rycerze mieli pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 tarczy ochronnej i zbrojnego ramienia nowo powsta\u0142ego biskupstwa zar\u00f3wno przed intrygami krzy\u017cak\u00f3w, jak i niszcz\u0105cymi atakami Litwin\u00f3w, Ja\u0107wing\u00f3w oraz Rusin\u00f3w. Ich rola polega\u0142aby r\u00f3wnie\u017c na nadzorowaniu pokojowej chrystianizacji pogan, prowadzanej przez Boles\u0142awa Wstydliwego i Kazimierza kujawsko-\u0142\u0119czyckiego. Zapraszaj\u0105c templariuszy do \u0141ukowa ksi\u0105\u017c\u0119 krakowsko-sandomierski nie chcia\u0142, aby tak newralgiczny rejon pograniczny jak ziemia \u0142ukowska dosta\u0142 si\u0119 w orbit\u0119 wp\u0142yw\u00f3w krzy\u017cackich. St\u0105d apel do zakonu i zaanga\u017cowanie w to przedsi\u0119wzi\u0119cie Salomei, maj\u0105cej ju\u017c pewne do\u015bwiadczenie w kontaktach z Ubogimi Rycerzami Chrystusa.<\/p>\n<p>Rozpatruj\u0105c pobyt templariuszy na ziemi \u0142ukowskiej wypada stwierdzi\u0107, \u017ce mogli oni przyby\u0107 nad Krzn\u0119 na pocz\u0105tku 1257 r., ewentualnie kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej. Cezura ta jest w zasadzie przypuszczeniem, do\u015b\u0107 jednak prawdopodobnym, zwa\u017cywszy na fakt powo\u0142ania w tym w\u0142a\u015bnie roku diecezji \u0142ukowskiej. Najprawdopodobniej zakonnicy migrowali na obszar \u0141ukowszczyzny z Drohiczyna \u2013 otrzymanego jako darowizn\u0119 od Konrada Mazowieckiego w 1237 r., przebywaj\u0105c wcze\u015bniej w Le\u015bnicy w ziemi lubuskiej. Nie przekonuj\u0105 natomiast jakiekolwiek pr\u00f3by \u0142\u0105czenia \u0142ukowskich templariuszy z Opatowem. W miejscowo\u015bci tej zakonu nigdy bowiem nie by\u0142o, a b\u0142\u0119dne wyobra\u017cenia w tej kwestii s\u0105 wypadkow\u0105 sporu jurysdykcyjnego pomi\u0119dzy \u0141ukowem a biskupstwem lubuskim, dotycz\u0105cego zwierzchnictwa nad misj\u0105 rusk\u0105. Plac\u00f3wka \u0142ukowska nie odbiega\u0142a liczebno\u015bci\u0105 od innych komturii zakonnych (3-4 braci-rycerzy, 6-8 braci s\u0142u\u017cebnych). Zgromadzenie zapewne opu\u015bci\u0142o \u0141uk\u00f3w po upadku biskupstwa, co nast\u0105pi\u0142o w sierpniu 1257 r. Istnieje wprawdzie mo\u017cliwo\u015b\u0107 dalszego pobytu (do 1263 r. i kolejne lata), ale fragmentaryczny stan bazy \u017ar\u00f3d\u0142owej uniemo\u017cliwia wysuni\u0119cia zbyt daleko id\u0105cych wniosk\u00f3w w tej kwestii.<\/p>\n<p>S\u0142usznie podkre\u015bla\u0142a M. Starnawska, \u017ce templariusze trafili do \u0141ukowa zbyt p\u00f3\u017ano, aby odegra\u0107 aktywn\u0105 rol\u0119 w politycznych planach Boles\u0142awa Wstydliwego, b\u0119d\u0105cych w istocie zmodyfikowan\u0105 krucjat\u0105 zmierzaj\u0105c\u0105 do opanowania poga\u0144skich Prus i Ja\u0107wie\u017cy. Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce przewaga Zakonu Krzy\u017cackiego \u2013 zgromadzenia przebywaj\u0105cego w Polsce ju\u017c oko\u0142o 30 lat \u2013 by\u0142a zbyt du\u017ca. Z tych te\u017c wzgl\u0119d\u00f3w plany Boles\u0142awa Wstydliwego, zmierzaj\u0105ce do u\u017cycia templariuszy jako tarczy ochronnej przed najazdami pogan, spe\u0142z\u0142y na niczym. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje jednak fakt, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119 zamierza\u0142 skorzysta\u0107 z pomocy innego zakonu rycerskiego, osadzaj\u0105c go na pograniczu jako przeciwwag\u0119 dla krzy\u017cak\u00f3w<a href=\"#_ftn60\" name=\"_ftnref60\">[60]<\/a>.<\/p>\n<p>Przypisy:<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> K. Stopka, <em>Pr\u00f3by chrystianizacji Litwy w latach 1248-1263<\/em>, \u201eAnalecta Cracoviensia\u201d, nr 19, 1987, s. 58;<br \/>\nJ. Wyrozumski, <em>Litwa w polityce Piast\u00f3w<\/em>, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici\u201d, nr 26, 1992, s. 58.<br \/>\nA. Teterycz-Puzio, <em>Na rozstajnych drogach. Mazowsze a Ma\u0142opolska w latach 1138-1313<\/em>, S\u0142upsk 2012, s. 193.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a><em> Vetera Monumenta Poloniae et Lithuaniae gentium que finitimarum illustrantia collecta<\/em>, (dalej VMPL),<br \/>\nnr 119, wyd. A. Theiner, t. 1, Rzym 1860, s. 58; K. Maciaszek, <em>Boles\u0142aw Wstydliwy. Ksi\u0105\u017c\u0119 krakowski<br \/>\ni sandomierski 1226-1279. D\u0142ugie panowanie w trudnych czasach<\/em>, Krak\u00f3w 2021, s. 289.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> R. Or\u0142owski, J.. R. Szaflik, <em>Dzieje miasta \u0141ukowa<\/em>, Lublin 1962, s. 11; B. B\u0142o\u0144ski <em>Misyjno<br \/>\n-ewangelizacyjna dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a w ziemi \u0142ukowskiej. Referat wyg\u0142oszony 8 pa\u017adziernika 1997 r., podczas inauguracji roku akademickiego 1997\/1998 w Wy\u017cszym Seminarium Duchownym Diecezji Siedleckiej<\/em>, Siedlce 1997, s. 7.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> Poza krzy\u017cakami, powstanie biskupstwa mog\u0142o by\u0107 nie na r\u0119k\u0119 dawnemu biskupowi ja\u0107wieskiemu Henrykowi, z zakonu dominikan\u00f3w, mianowanemu na to stanowisko w 1248 r., a tak\u017ce kr\u00f3lowi Czech Przemys\u0142owi Ottokarowi II z dynastii Przemy\u015blid\u00f3w. Nie przekonuj\u0105 natomiast przypuszczenia zawarte w starszej literaturze przedmiotu, jakoby biskupstwo nie powsta\u0142o z powodu trudno\u015bci natury ekonomicznej \u2013 por. K. Maciaszek, <em>Boles\u0142aw Wstydliwy<\/em>\u2026, op. cit., s. 289-291; J. Dowiat, <em>Historia ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce (do po\u0142owy<br \/>\nXV wieku)<\/em>, Warszawa 1968, s. 148; A. Winter, <em>O pocz\u0105tkach miasta \u0141ukowa<\/em>, Siedlce 1936, s. 11.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> VMPL, nr 143,\u00a0 t. 1, s. 72-73; K. Maciaszek, <em>Boles\u0142aw Wstydliwy<\/em>\u2026, op. cit., s. 293.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> VMPL, nr 143, t. 1, s. 72-73; K. Stopka, <em>Pr\u00f3by chrystianizacji<\/em>\u2026, op. cit., s. 59; R. Or\u0142owski, J. R. Szaflik, <em>Dzieje miasta<\/em>\u2026, op. cit., s. 12-13; W. Abraham, <em>Powstanie i organizacja ko\u015bcio\u0142a \u0142aci\u0144skiego na Rusi<\/em>, t. 1, Lw\u00f3w 1904, s. 160; S. Kujot, <em>Dzieje Prus Kr\u00f3lewskich, cz. I do roku 1309<\/em>, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d, nr 20\/21, 1914, s. 800-801.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> K. Kantak, <em>Dzieje Ko\u015bcio\u0142a Polskiego<\/em>, t. 2, Gda\u0144sk 1914, s. 104.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> Po zawartym w 1254 r. uk\u0142adzie w Raci\u0105\u017cu Siemowit I wyra\u017anie zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do krzy\u017cak\u00f3w, nie wyst\u0119powa\u0142 te\u017c w dokumentach z 1253 r., z kt\u00f3rych dowiadujemy si\u0119 o staraniach Boles\u0142awa i Kazimierza odno\u015bnie prowadzenia akcji misyjnej w\u015br\u00f3d ludno\u015bci pruskiej i ja\u0107wieskiej \u2013 por. G. Bia\u0142u\u0144ski, <em>Studia z dziej\u00f3w plemion pruskich i ja\u0107wieskich<\/em>, Olsztyn 1999, s. 106; A. Teterycz-Puzio, <em>Na rozstajnych drogach\u2026, <\/em>op. cit., s. 239.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> Pomi\u0119dzy \u0141ukowem, a Lubuszem narodzi\u0142 si\u0119 trwaj\u0105cy jeszcze w XIV w. sp\u00f3r jurysdykcyjny odno\u015bnie zwierzchnictwa nad misj\u0105 rusk\u0105 \u2013 por. M. Starnawska, <em>Templariusze nad Bugiem i w \u0141ukowie<\/em>, \u201eZeszyty Naukowe WSRP w Siedlcach\u201d, nr 45, z. 2, 1996, s. 10; eadem, <em>Wiadomo\u015bci D\u0142ugosza o templariuszach<br \/>\ni joannitach, <\/em>[w:]<em> Kultura \u015bredniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi<br \/>\nw pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie pracy naukowej<\/em>, red. D. Gawinowa, Warszawa 1991, s. 476.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> Pierwsze fundacje templariuszy w Polsce to lata 20. XIII w. Darczy\u0144c\u0105 zakonu by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 ujski, a nast\u0119pnie wielkopolski W\u0142adys\u0142aw Odonic. Z czasem rycerze otrzymali inne posiad\u0142o\u015bci \u2013 na \u015al\u0105sku, ziemi lubuskiej, oraz Pomorzu Zachodnim; M. Goli\u0144ski, <em>Uposa\u017cenie i organizacja zakonu templariuszy w Polsce do 1241 roku<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d, t. 98, 1991, s. 3-14.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> K. Kami\u0144ski, <em>Zakon Rycerzy Chrystusowych &#8211; Bracia Dobrzy\u0144scy &#8211; Bracia Drohiccy<\/em>, \u201eDrohiczy\u0144ski Przegl\u0105d Naukowy\u201d, nr 6, 2014, s. 324; W. Polkowska-Markowska, <em>Dzieje Zakonu Dobrzy\u0144skiego. Przyczynek do kwestji krzy\u017cackiej<\/em>, \u201eRoczniki Historyczne\u201d, nr 2, z. 2, 1926, s. 152.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> W dokumencie znalaz\u0142o si\u0119 sformu\u0142owanie <em>domus quondam Dobrinensis<\/em>, co w dos\u0142ownym t\u0142umaczeniu oznacza \u2013 <em>domu nale\u017c\u0105cego niegdy\u015b do zakonu Dobrzy\u0144c\u00f3w<\/em>. Zatem Dobrzy\u0144cy mogli posiada\u0107 Drohiczyn, ale tylko w latach 1228-1235. Zakon przesta\u0142 bowiem istnie\u0107 w 1235 r., a kasat\u0119 potwierdza bulla papie\u017ca Grzegorza IX. Jego dobra przej\u0105\u0142 Zakon Krzy\u017cacki, a ci z braci, kt\u00f3rzy nie chcieli do\u0142\u0105czy\u0107 do krzy\u017cak\u00f3w zasilili zapewne osadzonych w Drohiczynie templariuszy. Warto te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce oryginalny dokument nadania templariuszom Drohiczyna odnaleziono w XIX w. w archiwum zakonu joannit\u00f3w w Sonnenburgu. Wiemy, \u017ce po likwidacji templariuszy w 1312 r. ich dobra oraz archiwa przekazano joannitom. Potwierdza to przypuszczenia o donacji w 1237 r. Drohiczyna dla templariuszy \u2013 por. A. Jusupovic, \u201e<em>Domus quondam Dobrinensis\u201d. Przyczynek do dziej\u00f3w templariuszy na ziemiach Konrada Mazowieckiego<\/em>, \u201eZapiski Historyczne\u201d, nr 71, z. 1, 2006, s. 1-4.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> M. Starnawska,\u00a0 <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105 a \u0141ukowem. Zakony krzy\u017cowe na ziemiach polskich w \u015bredniowieczu<\/em>, Warszawa 1999, s. 62.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> A. Jusupovic, <em>Domus quondam<\/em>\u2026, op. cit., s. 7.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> A. Jusupovic, <em>Domus quondam<\/em>\u2026, op. cit., s. 10; J. Hauzi\u0144ski, <em>Templariusze w Ma\u0142opolsce &#8211; legenda czy rzeczywisto\u015b\u0107?<\/em> \u201eGda\u0144skie Studia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d, red. B. \u015aliwi\u0144ski, nr 2, Gda\u0144sk 1995, s. 75.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> \u00a0A. Jusupovic, <em>Domus quondam<\/em>\u2026, op. cit., s. 10-11.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> Ibidem, s. 11.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> M. Goli\u0144ski, <em>Uposa\u017cenie i organizacja <\/em>\u2026, s. 16-17; przypis nr 91.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> M. Starnawska, <em>Templariusze nad Bugiem<\/em>\u2026, op. cit., s. 9.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> Ibidem, s. 7-8.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> J. D\u0142ugosz, <em>Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis<\/em> wyd. A. Prze\u017adziecki, t. 1, Krak\u00f3w 1863, s. 574-576; 633; J. D\u0142ugosz, <em>Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae<\/em>, liber VI, wyd. S. Budkowa, red. D. Turkowska, Varsaviae 1973, s. 278.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> M. Starnawska, <em>Wiadomo\u015bci D\u0142ugosza o templariuszach<\/em>\u2026, op. cit., s. 474.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> Sta\u0142o si\u0119 to za zgod\u0105 11-letniego Boles\u0142awa Wstydliwego, kt\u00f3rego ksi\u0105\u017c\u0119 \u015bl\u0105ski by\u0142 w\u00f3wczas opiekunem.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> M. Starnawska, <em>Wiadomo\u015bci D\u0142ugosza o templariuszach<\/em>\u2026, op. cit., s. 474.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> P. Str\u00f3\u017cyk, <em>Fundacja preceptorii templariuszy w Tempelhof<\/em>, \u201eRoczniki Historyczne\u201d, t. 58, 1992, s. 10, 18-20.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> J. Hauzi\u0144ski, <em>Templariusze w Ma\u0142opolsce<\/em>\u2026, op. cit., s. 73.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a><em>Kodeks Dyplomatyczny Katedry Krakowskiej \u015bw. Wac\u0142awa<\/em>, wyd. F. Piekosi\u0144ski, t. 1, nr 4, Krak\u00f3w 1874, s. 9.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> T. Wojciechowski, <em>Szkice historyczne XI wieku<\/em>, Warszawa 1925, s. 36-37.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> A. Tomaszewski, <em>Sub habitu templariorum \u2013 porta occidentalis ecclesiae Oppatoviensis<\/em>, [w:] <em>Kultura \u015bredniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie pracy naukowej, <\/em>red. D. Gawinowa, Warszawa 1991<em>, <\/em>s. 295.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> M. Starnawska, <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105<\/em>\u2026, op. cit., s. 65.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> Z. \u015awiechowski, L. Nowak, B. Gumi\u0144ska, <em>Sztuka roma\u0144ska<\/em>, Warszawa 1976, s. 141-142.; K. Wasilkiewicz, <em>Zakon templariuszy na ziemi lubuskiej w XIII i XIV wieku<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo Polski \u015bredniowiecznej\u201d, red.<br \/>\nS. G\u00f3rzy\u0144ski, nr 12, 2012, s. 93.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> J. Hauzi\u0144ski, <em>Templariusze w Ma\u0142opolsce<\/em>\u2026, op. cit., s. 74.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a>J. Szyma\u0144ski, <em>Kanonicy opatowscy w planach polityki ruskiej z prze\u0142omu XII i XIII wieku<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Historyczny\u201d, t. 56, z. 3, 1965, s. 389; G. Labuda, recenzja artyku\u0142u: J. G\u0105ssowski, T. Manteuffel,<br \/>\nZ. Tomaszewski, <em>Sprawozdanie z bada\u0144 przeprowadzonych nad osadnictwem wczesno\u015bredniowiecznym<br \/>\ni architektur\u0105 roma\u0144sk\u0105 w Opatowie<\/em>, \u201eStudia \u0179r\u00f3d\u0142oznawcze\u201d, nr 3, 1958, s. 303-304.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> K. Wasilkiewicz, <em>Zakon templariuszy\u2026, <\/em>op. cit., s. 93.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> Na temat pobytu kanonik\u00f3w w Opatowie \u017ar\u00f3d\u0142a milcz\u0105 po 1223 r. Wzmianki pojawiaj\u0105 si\u0119 dopiero<br \/>\nw r. 1315. Mo\u017cliwe zatem, \u017ce w tym okresie nie by\u0142o ich na tym terenie; J. Szyma\u0144ski, <em>Kanonicy opatowscy<\/em>\u2026, op. cit., s. 389; J. Hauzi\u0144ski, <em>Templariusze w Ma\u0142opolsce<\/em>\u2026, op. cit., s. 74.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a> M. Starnawska, <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105<\/em>\u2026, op. cit., s. 66; eadem, <em>Wiadomo\u015bci D\u0142ugosza o templariuszach<\/em>\u2026, op. cit., s. 474-476.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> eadem, <em>Templariusze nad Bugiem<\/em>\u2026, op. cit., s. 9.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> Ibidem, s. 9-10.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> por. H. \u0141owmia\u0144ski, <em>Pocz\u0105tki i rola polityczna zakon\u00f3w rycerskich nad Ba\u0142tykiem w wieku XIII i XIV<\/em>,<br \/>\n[w:] <em>Prusy-Litwa-Krzy\u017cacy<\/em>, red. M. Kosman, Warszawa 1989, s. 409; T. Manteuffel, <em>Pr\u00f3ba stworzenia cysterskiego pa\u0144stwa biskupiego w Prusach<\/em>, \u201eZapiski Historyczne\u201d, nr 18, 1953, s. 161-162; M. Starnawska, <em>Templariusze nad Bugiem<\/em>\u2026, op. cit., s. 10.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> Salomea zna\u0142a templariuszy ju\u017c wcze\u015bniej. Kontakty te datuj\u0105 si\u0119 ju\u017c od lat 30. XIII w., gdy by\u0142a \u017con\u0105 w\u0142adcy W\u0119gier Kolomana \u2013 por. M. Starnawska, <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105<\/em>\u2026, op. cit., s. 63; M. Goli\u0144ski, <em>Templariusze<br \/>\na bitwa pod Legnic\u0105 &#8211; pr\u00f3ba rewizji pogl\u0105d\u00f3w<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d, nr 98, z.3, 1991, s. 13.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> S. Kujot, <em>Dzieje Prus<\/em>\u2026, op. cit., s. 803-804; R. Or\u0142owski, J. R. Szaflik, <em>Dzieje miasta<\/em>\u2026, op. cit., s. 11.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> K. Wasilkiewicz, <em>Powstanie, rozw\u00f3j i upadek komandorii templariuszy w Chwarszczanach<\/em>, \u201eIn Gremium\u201d,<br \/>\nnr 5, 2011, s. 16.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> M. Goli\u0144ski, <em>Uposa\u017cenie i organizacja<\/em>\u2026, op. cit., s. 8; M. Starnawska, <em>Mnisi-rycerze-szlachta. Templariusze<br \/>\ni joannici na pograniczu wielkopolsko-brandenbursko-pomorskim<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d, nr 99, z. 1, 1992,<br \/>\ns. 6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> K. Wasilkiewicz, <em>Zakon templariuszy\u2026, <\/em>op. cit., s. 106.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> M. Starnawska, <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105<\/em>\u2026, op. cit., s. 64.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> Ziemia \u0142ukowska wyst\u0119puje w tym dokumencie jako <em>terra Luckouie<\/em>; por. S. Kujot, <em>Dzieje Prus<\/em>\u2026, op. cit.,<br \/>\ns. 803-804; K. Maciaszek, <em>Boles\u0142aw Wstydliwy<\/em>&#8230;, op. cit., s. 294.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> Przypuszczenie to zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 zdanie: <em>Quod fratrem dicto duci inponunt, per eumstetisse, quod terra Luckouie non fuerit eis data<\/em>; J. Karwasi\u0144ska, <em>S\u0105siedztwo kujawsko-krzy\u017cackie 1235-1343<\/em>, \u201eRozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego\u201d, t. VII, z. 1, Warszawa 1927, s. 58; R. Or\u0142owski,<br \/>\nJ. R. Szaflik, <em>Dzieje miasta<\/em>\u2026, op. cit., s. 10-11.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> R. Wr\u00f3blewski, <em>Problem ja\u0107wieski w polityce Boles\u0142awa Wstydliwego w latach 1248-1264<\/em>, \u201eZeszyty Naukowe Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego\u201d, nr 72, 1970, s. 12.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> M. Starnawska, <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105<\/em>\u2026, op. cit., s. 64.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> K. Stopka, <em>Pr\u00f3by chrystianizacji<\/em>\u2026, op. cit., s. 61; R. Wr\u00f3blewski, <em>Problem ja\u0107wieski<\/em>\u2026, op. cit., s. 13;<br \/>\nK. Maciaszek, <em>Boles\u0142aw Wstydliwy<\/em>\u2026, op. cit., s. 294; A. Teterycz-Puzio, <em>Na rozstajnych drogach<\/em>\u2026, op. cit.,<br \/>\ns. 193; M. Starnawska, <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105<\/em>\u2026, op. cit., s. 63-64.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref51\" name=\"_ftn51\">[51]<\/a> M. Goli\u0144ski, <em>Uposa\u017cenie i organizacja<\/em>\u2026, op. cit., s. 19.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref52\" name=\"_ftn52\">[52]<\/a> W spotkaniu poza bra\u0107mi miejscowymi uczestniczyli: preceptor na terenie Niemiec i S\u0142owia\u0144szczyzny Fryderyk de Silvester, wicepreceptor i mistrz domu z Le\u015bnicy Jordan de Esbeke oraz kapelan; <em>Codex Diplomaticus Silesiae<\/em>, ed. J. Max und Comp., nr 2073, Bd.7, cz. 3, Wroc\u0142aw 1886, s. 116.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref53\" name=\"_ftn53\">[53]<\/a> Preceptor Fryderyk von Alvensleben; mistrzowie: Jordan, Miko\u0142aj, Bertram de Velthin; kapelan: Arnold; bracia bez przydzielonej funkcji: Ginter, Jan de Malchin, Henryk de Bollande &#8211; por. <em>Pommersches Urkundenbuch<\/em>, ed. R. Kimpel, nr 4067, Bd.6, cz. 2, Szczecin 1907, s. 409.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref54\" name=\"_ftn54\">[54]<\/a>Za liczb\u0105 dziewi\u0119ciu braci opowiedzia\u0142a si\u0119 M. Starnawska, z kolei wed\u0142ug Goli\u0144skiego by\u0142o ich o\u015bmiu, gdy\u017c kapelan preceptora nie nale\u017ca\u0142 do zakonu &#8211;\u00a0 M. Starnawska, <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105<\/em>\u2026, op. cit., s. 61; M. Goli\u0144ski, <em>Uposa\u017cenie i organizacja<\/em>\u2026, s. op. cit., 19-20, przypis nr 108.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref55\" name=\"_ftn55\">[55]<\/a> M. Goli\u0144ski, <em>Uposa\u017cenie i organizacja<\/em>\u2026, op. cit., s. 19-20.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref56\" name=\"_ftn56\">[56]<\/a> M. Starnawska, <em>Mnisi-rycerze-szlachta<\/em>\u2026, op. cit., s. 18.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref57\" name=\"_ftn57\">[57]<\/a> A. Jusupovic, <em>Domus quondam <\/em>\u2026, op. cit., s. 8.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref58\" name=\"_ftn58\">[58]<\/a>J. Hauzi\u0144ski, <em>Templariusze w Ma\u0142opolsce<\/em>\u2026, op. cit., s. 75 &#8211; na podstawie: W. Kuhn, <em>Vergleichende Untersuchungen zur mittelalterlichen Ostsiedlung<\/em>, Kolonia-Wiede\u0144 1973,\u00a0 s. 340 i n.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref59\" name=\"_ftn59\">[59]<\/a> Za zasi\u0119giem tym m\u00f3g\u0142by przemawia\u0107 dokument z 1295 r., gdzie preceptor prowincji s\u0142owia\u0144sko<br \/>\n-niemieckiej posiada\u0142 tytulatur\u0119 <em>in partibus Poloniae, Cracouie et Slauie<\/em> \u2013 por. M. Goli\u0144ski, <em>Uposa\u017cenie<br \/>\ni organizacja<\/em>\u2026, op. cit., s. 17, przypis nr 91; J. Hauzi\u0144ski, <em>Templariusze w Ma\u0142opolsce<\/em>\u2026, op. cit., s. 76. Maria Starnawska zwr\u00f3ci\u0142a jednak uwag\u0119, \u017ce jest to w\u0105tpliwy \u015blad obecno\u015bci zgromadzenia w \u0141ukowie, gdy\u017c gr\u00f3d znajdowa\u0142 si\u0119 nie w ziemi krakowskiej lecz sandomierskiej. Z drugiej strony trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a nie wspominaj\u0105 o jakichkolwiek nadaniach dla templariuszy na obszarze terytorium krakowskiego. By\u0107 mo\u017ce<br \/>\nw dokumencie pomylono Krak\u00f3w z Sandomierzem, co w jaki\u015b spos\u00f3b t\u0142umaczy\u0142oby zasi\u0119g d\u00f3br \u0142ukowskich templariuszy. Jest to jednak tylko i wy\u0142\u0105cznie przypuszczenie, w zasadzie niemo\u017cliwe do udowodnienia. \u2013por. M. Starnawska, <em>Templariusze nad Bugiem<\/em>\u2026, op. cit., s. 10.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref60\" name=\"_ftn60\">[60]<\/a>M. Starnawska, <em>Templariusze nad Bugiem<\/em>\u2026, op. cit., s. 10.-11.<\/p>\n<hr \/>\n<p>Bibliografia cytowa\u0144:<\/p>\n<p>Abraham W., <em>Powstanie i organizacja ko\u015bcio\u0142a \u0142aci\u0144skiego na Rusi<\/em>, t. 1, Lw\u00f3w 1904.<\/p>\n<p>Bia\u0142u\u0144ski G., <em>Studia z dziej\u00f3w plemion pruskich i ja\u0107wieskich<\/em>, Olsztyn 1999.<\/p>\n<p>B\u0142o\u0144ski B., <em>Misyjno-ewangelizacyjna dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a w ziemi \u0142ukowskiej. Referat wyg\u0142oszony 8 pa\u017adziernika 1997 r., podczas inauguracji roku akademickiego 1997\/1998<br \/>\nw Wy\u017cszym Seminarium Duchownym Diecezji Siedleckiej<\/em>, Siedlce 1997<\/p>\n<p>Dowiat J., <em>Historia ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce (do po\u0142owy XV wieku)<\/em>, Warszawa 1968.<\/p>\n<p>Goli\u0144ski M., <em>Templariusze a bitwa pod Legnic\u0105 &#8211; pr\u00f3ba rewizji pogl\u0105d\u00f3w<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d, nr 98, z.3, 1991, s. 3-15.<\/p>\n<p>Goli\u0144ski M., <em>Uposa\u017cenie i organizacja zakonu templariuszy w Polsce do 1241 roku<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d, t. 98, 1991, s. 3-20.<\/p>\n<p>Hauzi\u0144ski J., <em>Templariusze w Ma\u0142opolsce &#8211; legenda czy rzeczywisto\u015b\u0107?<\/em> \u201eGda\u0144skie Studia<br \/>\nz Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d, red. B. \u015aliwi\u0144ski, nr 2, Gda\u0144sk 1995, s. 71-76.<\/p>\n<p>Jusupovic A., \u201e<em>DomusquondamDobrinensis\u201d. <\/em><em>Przyczynek do dziej\u00f3w templariuszy na ziemiach Konrada Mazowieckiego<\/em>, \u201eZapiski Historyczne\u201d, nr 71, z. 1, 2006, s. 1-12.<\/p>\n<p>Kami\u0144ski K., <em>Zakon Rycerzy Chrystusowych &#8211; Bracia Dobrzy\u0144scy &#8211; Bracia Drohiccy<\/em>, \u201eDrohiczy\u0144ski Przegl\u0105d Naukowy\u201d, nr 6, 2014, s. 315-341.<\/p>\n<p>Kantak K., <em>Dzieje Ko\u015bcio\u0142a Polskiego<\/em>, t. 2, Gda\u0144sk 1914.<\/p>\n<p>Karwasi\u0144ska J., <em>S\u0105siedztwo kujawsko-krzy\u017cackie 1235-1343<\/em>, \u201eRozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego\u201d, t. VII, z. 1, Warszawa 1927, s. 5-218.<\/p>\n<p>Kujot S., <em>Dzieje Prus Kr\u00f3lewskich, cz. I do roku 1309<\/em>, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego<br \/>\nw Toruniu\u201d, nr 20\/21, 1914, s. 187-1129.<\/p>\n<p>Labuda G., G\u0105ssowski J., Manteuffel T., Tomaszewski Z., <em>Sprawozdanie z bada\u0144 przeprowadzonych nad osadnictwem wczesno\u015bredniowiecznym i architektur\u0105 roma\u0144sk\u0105 w Opatowie<\/em>, \u201eStudia \u0179r\u00f3d\u0142oznawcze\u201d, nr 3, 1958, s. 303-304.<\/p>\n<p>\u0141owmia\u0144ski H., <em>Pocz\u0105tki i rola polityczna zakon\u00f3w rycerskich nad Ba\u0142tykiem w wieku XIII<br \/>\ni XIV<\/em>, [w:] <em>Prusy-Litwa-Krzy\u017cacy<\/em>, red. M. Kosman, Warszawa 1989, s. 403-450.<\/p>\n<p>Maciaszek K., <em>Boles\u0142aw Wstydliwy. Ksi\u0105\u017c\u0119 krakowski i sandomierski 1226-1279. D\u0142ugie panowanie w trudnych czasach<\/em>, Krak\u00f3w 2021.<\/p>\n<p>Manteuffel T., <em>Pr\u00f3ba stworzenia cysterskiego pa\u0144stwa biskupiego w Prusach<\/em>, \u201eZapiski Historyczne\u201d, nr 18, 1953, s. 157-173.<\/p>\n<p>Or\u0142owski R., Szaflik J.. R., <em>Dzieje miasta \u0141ukowa<\/em>, Lublin 1962.<\/p>\n<p>Polkowska-Markowska W., <em>Dzieje Zakonu Dobrzy\u0144skiego. Przyczynek do kwestji krzy\u017cackiej<\/em>, \u201eRoczniki Historyczne\u201d, nr 2, z. 2, 1926, s. 145-210.<\/p>\n<p>Starnawska M.,\u00a0 <em>Mi\u0119dzy Jerozolim\u0105 a \u0141ukowem. Zakony krzy\u017cowe na ziemiach polskich<br \/>\nw \u015bredniowieczu<\/em>, Warszawa 1999.<\/p>\n<p>Starnawska M., <em>Mnisi-rycerze-szlachta. Templariusze i joannici na pograniczu wielkopolsko<br \/>\n-brandenbursko-pomorskim<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d, nr 99, z. 1, 1992, s. 3-31.<\/p>\n<p>Starnawska M., <em>Templariusze nad Bugiem i w \u0141ukowie<\/em>, \u201eZeszyty Naukowe WSRP<br \/>\nw Siedlcach\u201d, nr 45, z. 2, 1996, s. 7-12.<\/p>\n<p>Starnawska M.<em>, Wiadomo\u015bci D\u0142ugosza o templariuszach i joannitach, <\/em>[w:]<em> Kultura \u015bredniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi<br \/>\nw pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie pracy naukowej<\/em>, red. D. Gawinowa, Warszawa 1991, s. 471-476.<\/p>\n<p>Stopka K., <em>Pr\u00f3by chrystianizacji Litwy w latach 1248-1263<\/em>, \u201eAnalecta Cracoviensia\u201d, nr 19, 1987, s.\u00a0 3-68.<\/p>\n<p>Str\u00f3\u017cyk P., <em>Fundacja preceptorii templariuszy w Tempelhof<\/em>, \u201eRoczniki Historyczne\u201d, t. 58, 1992, s. 10, s. 5-22.<\/p>\n<p>Szyma\u0144ski J., <em>Kanonicy opatowscy w planach polityki ruskiej z prze\u0142omu XII i XIII wieku<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Historyczny\u201d, t. 56, z. 3, 1965, s. 388-396.<\/p>\n<p>\u015awiechowski Z., Nowak L., Gumi\u0144ska B., <em>Sztuka roma\u0144ska<\/em>, Warszawa 1976.<\/p>\n<ol start=\"1925\">\n<li>Wojciechowski, <em>Szkice historyczne XI wieku<\/em>, Warszawa 1925.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Teterycz-Puzio A., <em>Na rozstajnych drogach. Mazowsze a Ma\u0142opolska w latach 1138-1313<\/em>, S\u0142upsk 2012.<\/p>\n<p>Tomaszewski A., <em>Sub habitu templariorum \u2013 porta occidentalis ecclesiae Oppatoviensis<\/em>,<br \/>\n[w:] <em>Kultura \u015bredniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi<br \/>\nw pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie pracy naukowej, <\/em>red. D. Gawinowa, Warszawa 1991<em>, <\/em>s. 295-303.<\/p>\n<p>Wasilkiewicz K., <em>Powstanie, rozw\u00f3j i upadek komandorii templariuszy w Chwarszczanach<\/em>, \u201eIn Gremium\u201d, nr 5, 2011, s. 15-24.<\/p>\n<p>Wasilkiewicz K., <em>Zakon templariuszy na ziemi lubuskiej w XIII i XIV wieku<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo Polski \u015bredniowiecznej\u201d, red. S. G\u00f3rzy\u0144ski, nr 12, 2012, s. 91-133.<\/p>\n<p>Winter A., <em>O pocz\u0105tkach miasta \u0141ukowa<\/em>, Siedlce 1936.<\/p>\n<p>Wr\u00f3blewski R., <em>Problem ja\u0107wieski w polityce Boles\u0142awa Wstydliwego w latach 1248-1264<\/em>, \u201eZeszyty Naukowe Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego\u201d, nr 72, 1970, s. 3-18.<\/p>\n<p>Wyrozumski J., <em>Litwa w polityce Piast\u00f3w<\/em>, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici\u201d, nr 26, 1992, s. 55-66.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Marcin Gom\u00f3\u0142ka tom 21 (2023) Data publikacji wersji cyfrowej: 29.08.2023 Wersja drukowana: 20.11.2023 DOI:\u00a0https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.21.2023.7 Summary The Knights Templar in the \u0141uk\u00f3w land in the light of the bull of Pope Aleksander IV of February 1, 1257 The issue of this article concerns the presumed creation and functioning of the commandery of the Templars in the [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3641","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.6 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r. - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r. - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Marcin Gom\u00f3\u0142ka tom 21 (2023) Data publikacji wersji cyfrowej: 29.08.2023 Wersja drukowana: 20.11.2023 DOI:\u00a0https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.21.2023.7 Summary The Knights Templar in the \u0141uk\u00f3w land in the light of the bull of Pope Aleksander IV of February 1, 1257 The issue of this article concerns the presumed creation and functioning of the commandery of the Templars in the [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-06-28T14:14:39+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"38 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641\",\"name\":\"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r. - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-08-23T12:24:23+00:00\",\"dateModified\":\"2024-06-28T14:14:39+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r.\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"name\":\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\",\"name\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"width\":1393,\"height\":727,\"caption\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r. - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r. - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","og_description":"Marcin Gom\u00f3\u0142ka tom 21 (2023) Data publikacji wersji cyfrowej: 29.08.2023 Wersja drukowana: 20.11.2023 DOI:\u00a0https:\/\/doi.org\/10.36121\/RRH.21.2023.7 Summary The Knights Templar in the \u0141uk\u00f3w land in the light of the bull of Pope Aleksander IV of February 1, 1257 The issue of this article concerns the presumed creation and functioning of the commandery of the Templars in the [&hellip;]","og_url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641","og_site_name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz","article_modified_time":"2024-06-28T14:14:39+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"38 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641","name":"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r. - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website"},"datePublished":"2023-08-23T12:24:23+00:00","dateModified":"2024-06-28T14:14:39+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=3641#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Templariusze w ziemi \u0142ukowskiej w \u015bwietle bulli papie\u017ca Aleksandra IV z 1 lutego 1257 r."}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization","name":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","contentUrl":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","width":1393,"height":727,"caption":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego"},"image":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3641","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3641"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3641\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3968,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/3641\/revisions\/3968"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3641"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}