<\/li>\n<\/ul>\n
Abstract<\/strong><\/p>\n The cursed student 1950-1956. The case of Jan Rudko from the secondary school in Komar\u00f3wka Podlaska<\/strong><\/em><\/p>\n The following article is a case study into vicissitudes of Jan Rudko, a secondary school student from Komar\u00f3wka Podlaska, at the time of the Stalinist period. Anti-communist annotations that had been left on a book borrowed from a school library, made Jan Rudko a \u201epublic enemy\u201d who was expelled from school and attracted the attention of the communist political police. For fear of being arrested and cruelly investigated, he had been hiding in a barn and the attic of his parents\u2019 house for five years. This example of a secondary school student, which is just a single episode of the peak of communist persecution in Poland, portrays the predicament of Polish schoolchildren pursued for political reasons by the totalitarian communist state.<\/em><\/p>\n Key words:<\/strong> communism, Stalinism, school, terror, Komar\u00f3wka Podlaska, Radzy\u0144 Podlaski<\/em><\/p>\n Streszczenie<\/strong><\/p>\n Artyku\u0142 stanowi studium przypadku, w kt\u00f3rym opisano perypetie ucznia liceum w Komar\u00f3wce Podlaskiej Jana Rudko w okresie stalinowskim. Antykomunistyczne adnotacje pozostawione na ksi\u0105\u017cce wypo\u017cyczonej z biblioteki szkolnej spowodowa\u0142y, \u017ce sta\u0142 si\u0119 \u201ewrogiem ludu\u201d, wyrzucono go ze szko\u0142y i znalaz\u0142 si\u0119 w kr\u0119gu zainteresowania komunistycznej policji politycznej. W obawie przed aresztowaniem i okrutnym \u015bledztwem przez pi\u0119\u0107 lat ukrywa\u0142 si\u0119 w stodole i na strychu domu rodzic\u00f3w. Przypadek licealisty, b\u0119d\u0105cy epizodem szczytu prze\u015bladowa\u0144 komunistycznych w Polsce, wpisuje si\u0119 w obraz polskiej m\u0142odzie\u017cy szkolnej \u015bciganej z powod\u00f3w politycznych przez totalitarne komunistyczne pa\u0144stwo.<\/em><\/p>\n S\u0142owa kluczowe:<\/strong> komunizm, stalinizm, terror, szko\u0142a, Komar\u00f3wka Podlaska, Radzy\u0144 Podlaski<\/em><\/p>\n Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n W komunistycznej Polsce o\u015bwiata i system szkolny, jak wszystkie pozosta\u0142e dziedziny \u017cycia, poddane zosta\u0142y rewolucyjnym przemianom, kt\u00f3re mia\u0142y upodobni\u0107 je do sowieckiego wzorca[1]<\/a>. W okresie funkcjonowania Tymczasowego Rz\u0105du Jedno\u015bci Narodowej (1945\u20131947) resort o\u015bwiaty znajdowa\u0142 si\u0119 jeszcze w r\u0119ku ludowc\u00f3w (PSL-Miko\u0142ajczykowskie), kt\u00f3rzy stosowali polityk\u0119 przeczekiwania nacisku komunist\u00f3w i dotrwania do wybor\u00f3w do Sejmu. Na skutek sfa\u0142szowania wybor\u00f3w powszechnych w styczniu 1947 r. komuni\u015bci wraz z koncesjonowanymi partiami uzyskali zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 w Sejmie Ustawodawczym. Teka ministra o\u015bwiaty wr\u00f3ci\u0142a do r\u0105k pepeerowca Stanis\u0142awa Skrzeszewskiego, kt\u00f3ry wcze\u015bniej dzier\u017cy\u0142 j\u0105 w okresie PKWN. W\u0142adze przesz\u0142y teraz do niczym nieskr\u0119powanej ofensywy, co oznacza\u0142o ca\u0142kowite podporz\u0105dkowanie polityki o\u015bwiatowej ideologii marksistowskiej[2]<\/a>. Szczeg\u00f3lna ofensywa ideologiczna przypad\u0142a na okres stalinowski (1949\u20131956), w kt\u00f3rym intensywnie zabrano si\u0119 do wychowania nowego cz\u0142owieka<\/em>. Wszelki w tym wzgl\u0119dzie op\u00f3r, zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d nauczycieli, jak i uczni\u00f3w, by\u0142 bezwzgl\u0119dnie \u0142amany administracyjnie i przy pomocy policji politycznej. Przeprowadzano czystki personalne w administracji szkolnej i w\u015br\u00f3d nauczycielstwa. Zwalniano z pracy peeselowc\u00f3w z nadzoru szkolnego, dokonano rewizji podr\u0119cznik\u00f3w i zestawu lektur, a w czasie wakacji na szerok\u0105 skal\u0119 odbywa\u0142o si\u0119 szkolenie nauczycieli na kursach ideologicznych. Nie inaczej wygl\u0105da\u0142a polityka stosowana wobec uczni\u00f3w, kt\u00f3rych postawy ideowe by\u0142y bacznie obserwowane, a niech\u0119tnych \u201ew\u0142adzy ludowej\u201d dyscyplinowano, przes\u0142uchiwano na UB, usuwano ze szk\u00f3\u0142, n\u0119kano aresztowaniami i karami wi\u0119zienia, a zaanga\u017cowani w dzia\u0142alno\u015b\u0107 podziemn\u0105 przyp\u0142acali to r\u00f3wnie\u017c \u017cyciem.<\/p>\n Fot. 1. Inskrypcja ucznia Gimnazjum Mechanicznego w Radzyniu Podlaskim z 25 maja 1945 r. w celi radzy\u0144skiego aresztu UB. \u0179r\u00f3d\u0142o: D. Magier, P. \u017bochowski, Katalog inskrypcji z katowni PUBP w Radzyniu Podlaskim<\/em>, poz. 45,http:\/\/instytutszlubowskiego.pl\/katalog-inskrypcji\/<\/a> (dost\u0119p: 13.01.2022).<\/p><\/div>\n Niniejszy artyku\u0142 stanowi studium przypadku Jana Rudko, ucznia Gimnazjum w Komar\u00f3wce Podlaskiej, kt\u00f3rego antykomunistyczna postawa usytuowa\u0142a poza nawiasem systemu Polski \u201eludowej\u201d. Jego b\u0142ahy z dzisiejszego punktu widzenia uczynek, w okresie stalinizmu stanowi\u0142 niedopuszczalne przest\u0119pstwo, za kt\u00f3re musia\u0142 drogo zap\u0142aci\u0107. Tytu\u0142 artyku\u0142u nawi\u0105zuje oczywi\u015bcie do okre\u015blenia nadanego przez totalitarn\u0105 dyktatur\u0119 \u017co\u0142nierzom podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego. Bo te\u017c i podobne represje w takich przypadkach stosowano.<\/p>\n Czas i miejsce<\/strong><\/p>\n Komar\u00f3wka Podlaska to miejscowo\u015b\u0107 w wojew\u00f3dztwie lubelskim, w powiecie radzy\u0144skim, siedziba gminy. Za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 w 1672 r., jako miasto prywatne, Jan Kazimierz Kierdej, litewski marsza\u0142ek grodzie\u0144ski. Po trzecim rozbiorze znalaz\u0142a si\u0119 pod w\u0142adz\u0105 pa\u0144stwa habsburskiego, w 1807 r. wesz\u0142a w sk\u0142ad Ksi\u0119stwa Warszawskiego, a nast\u0119pnie Kr\u00f3lestwa Polskiego w ramach Imperium Rosyjskiego. Na fali represji popowstaniowych 26 lutego 1882 r. miasto zamieniono w osad\u0119 wiejsk\u0105. Od 1709 r. istnia\u0142a tu rzymskokatolicka parafia pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa.<\/p>\n Gimnazjum w Komar\u00f3wce Podlaskiej by\u0142o zupe\u0142nie now\u0105 plac\u00f3wk\u0105 tego typu, przyk\u0142adem \u015bredniej og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cej, zorganizowanej po II wojnie \u015bwiatowej w miejscowo\u015bci bez wi\u0119kszych tradycji o\u015bwiatowych, je\u015bli nie liczy\u0107 kursu pedagogicznego, kt\u00f3ry prowadzono tu w latach 1917\u20131918, oraz szko\u0142y rolniczej funkcjonuj\u0105cej w latach 1918\u20131939. Idea stworzenia plac\u00f3wki narodzi\u0142a si\u0119 podczas okupacyjnego tajnego nauczania, gdy ponad 30 uczni\u00f3w realizowa\u0142o pod okiem 8 nauczycieli program gimnazjum og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego na tajnych kompletach w Komar\u00f3wce, Walinnie, Derewicznej i gaj\u00f3wce Pustosz[3]<\/a>. 27 sierpnia 1944 r. w Komar\u00f3wce Podlaskiej powo\u0142ano pierwsz\u0105 w powojennej Polsce Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 O\u015bwiatow\u0105, kt\u00f3ra zorganizowa\u0142a koedukacyjne prywatne gimnazjum. Usytuowano je w budynku by\u0142ej Kasy Stefczyka, w kt\u00f3rym urz\u0105dzono 7 izb lekcyjnych, dobrze wyposa\u017con\u0105 bibliotek\u0119 (724 woluminy) i zatrudniono 12 niewykwalifikowanych nauczycieli. W roku szkolnym 1944\/45 plac\u00f3wka mia\u0142a 236 uczni\u00f3w[4]<\/a>.<\/p>\n W zwi\u0105zku z coraz trudniejszymi warunkami funkcjonowania szk\u00f3\u0142 prywatnych w kraju komunistycznym, w sierpniu 1948 r. Sp\u00f3\u0142dzielnia O\u015bwiatowa w Komar\u00f3wce Podlaskiej zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 do ministra o\u015bwiaty z pro\u015bb\u0105 o upublicznienie palc\u00f3wki i przekazanie jej pod nadz\u00f3r administracji terenowej. W rok szkolny 1949\/50 wesz\u0142a ona zatem ju\u017c jako Prywatna Szko\u0142a Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ca Stopnia Licealnego Gminnej Rady Narodowej w Komar\u00f3wce Podlaskiej i by\u0142 to pierwszy krok do upa\u0144stwowienia, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142o od roku szkolnego 1950\/51, gdy plac\u00f3wka rozpocz\u0119\u0142a funkcjonowanie jako Pa\u0144stwowa Szko\u0142a Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ca Stopnia Licealnego w Komar\u00f3wce Podlaskiej[5]<\/a>.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Jak zauwa\u017ca Zbigniew Osi\u0144ski, \u201euczniowie lubelskich szk\u00f3\u0142 \u015brednich (\u2026) nara\u017cali si\u0119 nowej w\u0142adzy. Niejeden spo\u015br\u00f3d nich okazywa\u0142 niech\u0119\u0107 wobec komunist\u00f3w i ZSRR, anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142ania opozycyjne\u201d[6]<\/a>. Szko\u0142y nie dawa\u0142y uczniom oparcia z powodu zastraszenia dyrekcji i nauczycieli przez policj\u0119 polityczn\u0105 z jednej strony, a przepojonych ideologi\u0105 komunistyczn\u0105 uczni\u00f3w ze Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej, m\u0142odzie\u017cowej organizacji wzorowanej na sowieckim Komsomole z drugiej. Przyj\u0119cie do szko\u0142y lub relegowanie z niej sta\u0142o si\u0119 elementem politycznych represji. Tak jak sta\u0142o si\u0119 to w przypadku Zygmunta Szuszkiewicza, ucznia Pa\u0144stwowej Szko\u0142y Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cej im. Ksi\u0119cia Adama Czartoryskiego w Pu\u0142awach, kt\u00f3ry za kolporta\u017c antykomunistycznych ulotek w lipcu 1951 r. zosta\u0142 skazany na rok wi\u0119zienia. Rok p\u00f3\u017aniej mia\u0142 on du\u017ce problemy z przyj\u0119ciem do jakiegokolwiek liceum, tak\u017ce w Komar\u00f3wce Podlaskiej, kt\u00f3rego dyrektor, Julian Be\u0144, otrzyma\u0142 z Wydzia\u0142u O\u015bwiaty Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Lublinie dyspozycj\u0119, i\u017c \u201enie nale\u017cy ucznia przyjmowa\u0107 do szko\u0142y m\u0142odzie\u017cowej a kierowa\u0107 go do szko\u0142y korespondencyjnej\u201d[7]<\/a>. Jeszcze bardziej charakterystyczny by\u0142 przypadek ucznia komarowskiego liceum Jana Rudko.<\/p>\n \u201ePrzest\u0119pstwo\u201d<\/strong><\/p>\n We wtorek 12 grudnia 1950 r. w bibliotece szkolnej zjawi\u0142a si\u0119 uczennica Maria Bobruk, kt\u00f3ra przynios\u0142a do zwrotu ksi\u0105\u017ck\u0119 Zemsta bogini Kali<\/em> autorstwa Armanda Merciera. Ta powie\u015b\u0107 w formule pami\u0119tnika o mi\u0142o\u015bci i zem\u015bcie musia\u0142a cieszy\u0107 si\u0119 powodzeniem m\u0142odzie\u017cy, z miejsca wypo\u017cyczy\u0142a j\u0105 bowiem, b\u0119d\u0105ca w\u00f3wczas r\u00f3wnie\u017c w bibliotece, W\u0142adys\u0142awa Milaniuk. Po powrocie do domu na wewn\u0119trznej stronie ok\u0142adki zauwa\u017cy\u0142a odr\u0119czny napis \u201ePatrz na ok\u0142adk\u0119 na stronie zewn\u0119trznej\u201d. Dla jasno\u015bci ze strza\u0142k\u0105 kieruj\u0105c\u0105 prosto do wskazanego miejsca. Zaciekawiona dziewczyna zdj\u0119\u0142a papierow\u0105 obwolut\u0119 i na przedniej ok\u0142adce ujrza\u0142a adnotacj\u0119: \u201eTak jak bogini Kali zem\u015bci\u0142a si\u0119 na Yami, tak B\u00f3g zem\u015bci si\u0119 na Rosji i Stalinie\u201d. I podpis: \u201ePogromca komunist\u00f3w\u201d. Na tylnej wyklejce powtarza\u0142a si\u0119 wskaz\u00f3wka \u201ePatrz na ok\u0142adk\u0119 ze strony zewn\u0119trznej\u201d, r\u00f3wnie\u017c ze strza\u0142k\u0105. Na tylnej za\u015b ok\u0142adce autor adnotacji napisa\u0142: \u201ePolska musi by\u0107 niezale\u017cna. Precz z Rosj\u0105. Precz ze Stalinem i Bierutem. Precz z komunizmem. Podpisa\u0142 pogromca komunist\u00f3w\u201d[8]<\/a>.<\/p>\n Uczennica, boj\u0105c si\u0119, \u017ce zostanie pos\u0105dzona o autorstwo napis\u00f3w, zachowa\u0142a odkrycie dla siebie. Ale informacja o ksi\u0105\u017cce rozesz\u0142a si\u0119 po szkole i w lutym 1951 r. meldunek o dzia\u0142alno\u015bci szkolnego wroga w\u0142adzy<\/em> ludowej <\/em>dotar\u0142 do Powiatowego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Publicznego w Radzyniu Podlaskim. Funkcjonariusze zjawili si\u0119 w szkole. Marian Janiszek[9]<\/a>, starszy referent UB, przes\u0142ucha\u0142 obie dziewczynki oraz bibliotekark\u0119 i szybko ustali\u0142, \u017ce ksi\u0105\u017cka oddana przez Mari\u0119 Bobruk zosta\u0142a tak naprawd\u0119 wypo\u017cyczona przez ucznia IX klasy (szko\u0142a stopnia licealnego stanowi\u0142a w\u00f3wczas klasy VIII\u2013XI kszta\u0142cenia og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego), Jana Rudko, kt\u00f3ry tymczasowo mieszka\u0142 na stancji u jej rodzic\u00f3w[10]<\/a>. Na swoje szcz\u0119\u015bcie tego dnia nie poszed\u0142 do szko\u0142y, mia\u0142 wizyt\u0119 u lekarza w Lublinie[11]<\/a>. Unikn\u0105\u0142 w ten spos\u00f3b natychmiastowego aresztowania.<\/p>\n W ukryciu<\/strong><\/p>\n Jan Rudko urodzi\u0142 si\u0119 27 pa\u017adziernika 1934 r. w Przegalinach Du\u017cych gm. Komar\u00f3wka Podlaska w rodzinie Ludwika i Rozalii z domu Chomiuk[12]<\/a>. Po uko\u0144czeniu 7-klasowej szko\u0142y powszechnej, w 1948 r. przyj\u0119to go do liceum w Komar\u00f3wce Podlaskiej. Po promocji do IX klasy postanowi\u0142 wst\u0105pi\u0107 do Szko\u0142y Jung\u00f3w \u2013 rocznej szko\u0142y uruchomionej w listopadzie 1946 r. przez Pa\u0144stwowe Centrum Wychowania Morskiego, jako podbudowa wydzia\u0142\u00f3w Pa\u0144stwowej Szko\u0142y Morskiej w Gdyni[13]<\/a>. W tym celu pod koniec czerwca 1950 r. uda\u0142 si\u0119 do stryja zamieszka\u0142ego w Or\u0142owie, by pom\u00f3g\u0142 mu pozna\u0107 warunki przyj\u0119\u0107. W kancelarii szko\u0142y otrzyma\u0142 formularz podania i w lipcu, po wype\u0142nieniu wymaganych rubryk, w tym przez lekarza, wys\u0142a\u0142 go na adres plac\u00f3wki. Podanie za\u0142atwiono odmownie z powodu z\u0142ego stanu zdrowia. To w\u0142a\u015bnie rozgoryczeniem z tego faktu t\u0142umaczy\u0142 p\u00f3\u017aniej swoje napisy umieszczone na ksi\u0105\u017cce, cho\u0107 kilkumiesi\u0119czna zw\u0142oka pomi\u0119dzy tymi faktami pozwala mie\u0107 co do tego w\u0105tpliwo\u015bci[14]<\/a>.<\/p>\n Feralnego dnia przybycia UB do szko\u0142y, po powrocie z Lublina do domu, Jan Rudko dowiedzia\u0142 si\u0119 o aferze, kt\u00f3r\u0105 wywo\u0142a\u0142. \u00d3wczesna rzeczywisto\u015b\u0107 nie pozostawia\u0142a w\u0105tpliwo\u015bci, co grozi ch\u0142opcu w przypadku aresztowania: przewiezienie do katowni PUBP w Radzyniu Podlaskim przy ul. Warszawskiej, okrutne \u015bledztwo, tortury, rozprawa s\u0105dowa komunistycznej pseudo-sprawiedliwo\u015bci. Za namow\u0105 rodzic\u00f3w i stryja Stanis\u0142awa Rudko nie poszed\u0142 ju\u017c do szko\u0142y. Bliscy przestrzegali go, \u017ce w \u00f3wczesnej sytuacji grozi mu 15 lat wi\u0119zienia. Stalinowski terror osi\u0105ga\u0142 szczyty[15]<\/a>. Uradzili, \u017ce powinien si\u0119 ukrywa\u0107 czekaj\u0105c amnestii. Oddajmy jednak g\u0142os ch\u0142opcu:<\/p>\n Ukrywa\u0142em si\u0119 pocz\u0105tkowo w stodole rodzic\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej, gdy wywr\u00f3ci\u0142a si\u0119, by\u0142em w domu na strychu. W 1952 r., gdy zosta\u0142a og\u0142oszona amnestia, napisa\u0142em list do redakcji \u201eGromady\u201d[16]<\/a>, prosz\u0105c o wyja\u015bnienie mi, czy mog\u0119 z niej skorzysta\u0107. Mia\u0142em otrzyma\u0107 odpowied\u017a w gazecie, lecz poniewa\u017c w tym czasie rodzice nie otrzymywali gazet, nie wiedzia\u0142em, jaka by\u0142a odpowied\u017a, i nie ujawni\u0142em si\u0119. Ukrywaj\u0105c si\u0119 uczy\u0142em si\u0119 sam z podr\u0119cznik\u00f3w do klasy dziesi\u0105tej, kt\u00f3re pozosta\u0142y mi po przerwanej nauce, jak r\u00f3wnie\u017c powtarza\u0142em nauk\u0119 z ni\u017cszych klas. (\u2026) Wiedzieli o mnie jedynie rodzice i siostra. Przynosili mi je\u015b\u0107 w tym czasie, gdy nikogo obcego nie by\u0142o w domu, albo wieczorem. W pa\u017adzierniku 1955 r., po wyj\u015bciu siostry za m\u0119\u017ca J\u00f3zefa \u0141obacza, sytuacja moja pogorszy\u0142a si\u0119 jeszcze bardziej, poniewa\u017c musia\u0142em unika\u0107 spotkania ze szwagrem, co by\u0142o bardzo trudne[17]<\/a>.<\/em><\/p>\n \u201eFaszysta\u201d<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>Pomimo, \u017ce Jan Rudko nie pokaza\u0142 si\u0119 ju\u017c w szkole, m\u0142odzi aktywi\u015bci komunistyczni z ZMP nie przepu\u015bcili okazji, by tryumfalnie namierzy\u0107, publicznie oskar\u017cy\u0107 i unicestwi\u0107 wroga, zgodnie ze stosowanym w ca\u0142ej Polsce rytua\u0142em[18]<\/a>. Na posiedzeniu Rady Pedagogicznej, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 26 maja 1952 r., wnie\u015bli wniosek o usuni\u0119cie ucznia, w kt\u00f3rym pisano:<\/p>\n Dzi\u0119ki czujno\u015bci aktywu ZMP Rudko Jan zosta\u0142 zdemaskowany nie tylko jako wr\u00f3g organizacji, ale i obecnej rzeczywisto\u015bci polskiej. Swoj\u0105 postaw\u0105 wykaza\u0142 on, \u017ce jest wrogiem ludu, faszyst\u0105 i jako taki nie mo\u017ce korzysta\u0107 z dobrodziejstw Polski Ludowej[19]<\/a>.<\/p>\n Ze swej strony wniosek o usuni\u0119cie ucznia wystosowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c Komitet Powiatowy PZPR w Radzyniu Podlaskim. Cz\u0142onkowie Rady Pedagogicznej jednog\u0142o\u015bnie podnie\u015bli r\u0119ce za relegacj\u0105[20]<\/a>. Trudno si\u0119 temu dziwi\u0107, nauczyciele bali si\u0119 tych stalinist\u00f3w w szkolnych mundurkach[21]<\/a>.<\/p>\n \u015aledztwo<\/strong><\/p>\n W tym czasie trwa\u0142o \u015bledztwo prowadzone przez Powiatowy Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa Publicznego w Radzyniu Podlaskim. Przes\u0142uchiwano koleg\u00f3w Jana Rudko, rodzic\u00f3w, ich znajomych i s\u0105siad\u00f3w z Przegalin Du\u017cych. Do urz\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa w ca\u0142ym kraju rozes\u0142ano pytanie czy poszukiwany nie pojawi\u0142 si\u0119 na terenie ich dzia\u0142ania. Dodatkowo dzia\u0142ania UB nabra\u0142y przyspieszenia, gdy funkcjonariusze skojarzyli z Janem Rudko list do redakcji \u201eGromady\u201d nadany w czerwcu 1950 r. na poczcie w Komar\u00f3wce Podlaskiej. Anonimowy nadawca \u2013 jak pisano \u2013<\/p>\n w bardzo ordynarny spos\u00f3b i wulgarnymi s\u0142owami szkaluje ustr\u00f3j komunistyczny oraz dostojnik\u00f3w pa\u0144stwowych Polski i Zwi\u0105zku Radzieckiego. Mi\u0119dzy innymi pisze on, \u017ce ustr\u00f3j komunistyczny oraz sprawuj\u0105cy w nim w\u0142adz\u0119 robotnicy i ch\u0142opi prowadz\u0105 kraj do zguby, z kt\u00f3rej tylko wyratowa\u0107 mo\u017ce go B\u00f3g i Ameryka. W dalszej cz\u0119\u015bci listu autor pisze, \u017ce je\u015bli redakcja \u201eGromady\u201d nie wydrukuje jej przes\u0142anego listu, to \u201ech\u0142opcy z partyzantki wysadz\u0105 gmach redakcji w powietrze\u201d[22]<\/a>.<\/em><\/p>\n Now\u0105 palet\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 operacyjnych w celu uj\u0119cia Jana Rudko przygotowa\u0142 w ko\u0144cu kwietnia 1955 r. ppor. Marian Koty\u0142a, oficer operacyjny UB w Radzyniu Podlaskim[23]<\/a>. Plan obejmowa\u0142:<\/p>\n Jednak sytuacja polityczna w kraju by\u0142a ju\u017c zupe\u0142nie inna ni\u017c na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Na skutek nowych, niepewnych pr\u0105d\u00f3w p\u0142yn\u0105cych z ZSRR, zahamowano powszechne stosowanie terrorystycznych metod, za\u015b protesty robotnicze w Poznaniu oraz audycje J\u00f3zefa \u015awiat\u0142y, by\u0142ego dyrektora w MBP, kt\u00f3ry uciek\u0142 na Zach\u00f3d, nadawane przez Radio Wolna Europa od jesieni 1954 r., przyspieszy\u0142y oznaki odwil\u017cy. Na mocy dekretu z 7 grudnia 1954 r. Ministerstwo Bezpiecze\u0144stwa Publicznego zosta\u0142o zlikwidowane, a jego terenowe kom\u00f3rki wesz\u0142y w sk\u0142ad Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych. Dlatego te\u017c plan Koty\u0142y nie zosta\u0142 wcielony w \u017cycie, a on sam zosta\u0142 zwolniony ze s\u0142u\u017cby dwa lata p\u00f3\u017aniej[25]<\/a>. Prze\u0142o\u017ceni w Lublinie nagle odkryli, \u017ce poszukiwany pope\u0142niaj\u0105c przest\u0119pstwo liczy\u0142 15 lat, wi\u0119c jako nieletni nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 by\u0107 skazany, i je\u015bli si\u0119 ukrywa, jak przypuszczali, to warto sk\u0142oni\u0107 rodzic\u00f3w, by nam\u00f3wili go do ujawnienia, by m\u00f3c wreszcie zamkn\u0105\u0107 spraw\u0119[26]<\/a>. Tym bardziej, \u017ce misterny plan powi\u0105zania Jana Rudko z anonimem do redakcji \u201eGromady\u201d r\u00f3wnie\u017c leg\u0142 w gruzach \u2013 Centralne Laboratorium Ekspertyz MSW 20 pa\u017adziernika 1955 r. definitywnie orzek\u0142o, \u017ce charakter pisma autora anonimu nie odpowiada temu, kt\u00f3rym pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 komarowski licealista[27]<\/a>.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 W tej sytuacji na 20 listopada 1955 r. Prokuratura Powiatowa w Radzyniu Podlaskim wezwa\u0142a Ludwika Rudko, ojca Jana, w celu nam\u00f3wienia go kolejny raz do ujawnienia si\u0119 syna. Prokurator Kazimierz Wiszowaty powiedzia\u0142 mu, \u017ce przest\u0119pstwo, kt\u00f3re pope\u0142ni\u0142 syn, b\u0119dzie mu darowane i on, jako ojciec, winien wp\u0142yn\u0105\u0107, aby sam si\u0119 zg\u0142osi\u0142 do prokuratury[28]<\/a>. Jak zanotowa\u0142 ubek Koty\u0142a, \u201eRudko ze \u0142zami w oczach o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce on r\u00f3wnie\u017c by pragn\u0105\u0142, by syn jego zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do w\u0142adz, lecz o jego pobycie nic nie wie i dlatego nie mo\u017ce na niego wp\u0142yn\u0105\u0107\u201d[29]<\/a>.<\/p>\n Samokrytyka i legalizacja<\/strong><\/p>\n Jan Rudko zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do prokuratury w Radzyniu Podlaskim w czwartek 19 kwietnia 1956 r. Tutaj nakazano mu z\u0142o\u017cy\u0107 o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym przyznaje si\u0119 do winy i prosi o skruch\u0119. Bez charakterystycznej dla owych czas\u00f3w samokrytyki nie mog\u0142o si\u0119 oby\u0107, zatem za cen\u0119 legalizacji ch\u0142opak napisa\u0142: \u201eW swoim pi\u0119cioletnim ukrytym \u017cyciu mia\u0142em du\u017co czasu, aby samokrytycznie zastanowi\u0107 si\u0119 nad pope\u0142nionym przest\u0119pstwem. Uznaj\u0119 sw\u00f3j b\u0142\u0105d i pragn\u0119 uczciwym \u017cyciem wynagrodzi\u0107 krzywd\u0119 wyrz\u0105dzon\u0105 Polsce Ludowej\u201d[30]<\/a>.<\/p>\n Po kilku kolejnych wizytach w prokuraturze, kilku z\u0142o\u017conych o\u015bwiadczeniach, \u017cycie ucznia komarowskiego liceum zosta\u0142o zalegalizowane. Nie uko\u0144czy\u0142 ju\u017c szko\u0142y. Zamieszka\u0142 w rodzinnej wsi w Przegalinach Du\u017cych. W 1962 r. o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Kazimier\u0105 Grzeszuk z Ostr\u00f3wek. Zmar\u0142 1 czerwca 2020 r.[31]<\/a><\/p>\n Oficer operacyjny Powiatowego Urz\u0119du ds. Bezpiecze\u0144stwa Publicznego w Radzyniu Podlaskim, chor. Stefan Kuszta[32]<\/a>, 31 grudnia 1956 r. z\u0142o\u017cy\u0142 wniosek o zako\u0144czenie i z\u0142o\u017cenie sprawy Jana Rudko do archiwum, co te\u017c uczyniono[33]<\/a>. Jednak zainteresowanie bezpieki osobami, wobec kt\u00f3rych prowadzono dochodzenie z powod\u00f3w politycznych, nie usta\u0142o do ko\u0144ca PRL. \u00a0<\/p>\n Zako\u0144czenie<\/strong><\/p>\n Przypadek Jana Rudko, ucznia LO w Komar\u00f3wce Podlaskiej, to epizod okresu terroru stalinowskiego w Polsce. O\u015bwiata Lubelszczyzny obfitowa\u0142a w przypadki prze\u015bladowania niepokornej antykomunistycznej m\u0142odzie\u017cy[34]<\/a>. Od ko\u0144ca lat 40. XX w. UB tropi\u0142 i eliminowa\u0142 poprzez aresztowania nie tylko sprawc\u00f3w domniemanych wrogich postaw, ale ka\u017cdorazowo skrupulatnie pr\u00f3bowa\u0142 ustali\u0107 powi\u0105zania pomi\u0119dzy uczniami i doszukiwa\u0142 si\u0119 ich przynale\u017cno\u015bci do konkretnych podziemnych organizacji, nielegalnych ju\u017c w tym czasie w polskiej rzeczywisto\u015bci ustrojowej. Zak\u0142adano bowiem, \u017ce m\u0142odzie\u017c wyst\u0119puj\u0105ca przeciwko \u201ew\u0142adzy ludowej\u201d, musi pozostawa\u0107 pod wp\u0142ywem reakcji[35]<\/a>. Takie pr\u00f3by wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c w przypadku \u015bledztwa przeciwko liceali\u015bcie z Komar\u00f3wki Podlaskiej[36]<\/a>. Dzia\u0142ania te mia\u0142y na celu nie tylko wykrycie politycznych przeciwnik\u00f3w, ale tak\u017ce odpowiedni dob\u00f3r uczni\u00f3w, kt\u00f3rzy uko\u0144cz\u0105 szko\u0142\u0119 \u015bredni\u0105 i skieruj\u0105 swe kroki na studia wy\u017csze. M\u0142ode pokolenie mia\u0142o zosta\u0107 ideowo podporz\u0105dkowane komunizmowi, jako zaplecze nowej w\u0142adzy, z kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142o usun\u0105\u0107 elementy reakcyjne, aby pr\u00f3ba wyhodowania cz\u0142owieka sowieckiego<\/em> mog\u0142a sko\u0144czy\u0107 si\u0119 powodzeniem[37]<\/a>. Osoby ukszta\u0142towane w atmosferze niepodleg\u0142o\u015bciowej i wychowywane w patriotycznych domach, przeciwstawiaj\u0105ce si\u0119 \u2013 \u015bwiadomie lub odruchowo \u2013 dyktaturze PZPR sprawowanej w imieniu Zwi\u0105zku Sowieckiego, wprowadzanemu przez ni\u0105 totalitaryzmowi i wszechogarniaj\u0105cej propagandzie, stanowi\u0142y dla w\u0142adzy niepo\u017c\u0105dane elementy, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o wyeliminowa\u0107. Uczniowie wykl\u0119ci (przez komunist\u00f3w), przeciwko kt\u00f3rym skierowano ca\u0142\u0105 gam\u0119 represji aparatu przymusu, co w konsekwencji nie pozwoli\u0142o im uko\u0144czy\u0107 szko\u0142y, dosta\u0107 si\u0119 na studia i znale\u017a\u0107 si\u0119 w sferach spo\u0142ecznych kszta\u0142tuj\u0105cych \u017cycie narodu, to jeden z produkt\u00f3w tego okresu.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Aneks.<\/p>\n Fot. 2. Jan Rudko w 1956 r. \u0179r\u00f3d\u0142o: UGK.<\/p><\/div>\n Fot. 3. Piecz\u0119\u0107 w\u0142asno\u015bciowa i numer inwentarzowy ksi\u0105\u017cki Zemsta bogini Kali<\/em> z biblioteki szkolnej Prywatnego Gimnazjum i Liceum dla Doros\u0142ych Sp\u00f3\u0142dzielni O\u015bwiatowej w Komar\u00f3wce Podlaskiej. \u0179r\u00f3d\u0142o: IPNL, WUSW, sygn. Lu-019\/434, t. 3, s. 8.<\/p><\/div>\n Fot. 4. Adnotacja Jana Rudko na przedniej wyklejce ksi\u0105\u017cki Zemsta bogini Kali<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: IPNL, WUSW, sygn. Lu-019\/434, t. 3, s. 1.<\/p><\/div>\n Fot. 5. Adnotacja Jana Rudko na przedniej ok\u0142adce ksi\u0105\u017cki Zemsta bogini Kali<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: IPNL, WUSW, sygn. Lu-019\/434, t. 3.<\/p><\/div>\n Fot. 6. Adnotacja Jana Rudko na tylnej wyk\u0142adce ksi\u0105\u017cki Zemsta bogini Kali<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: IPNL, WUSW, sygn. Lu-019\/434, t. 3, s. 180.<\/p><\/div>\n Fot. 7. Adnotacja Jana Rudko na tylnej ok\u0142adce ksi\u0105\u017cki Zemsta bogini Kali<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: IPNL, WUSW, sygn. Lu-019\/434, t. 3, s. 181.<\/p><\/div>\n \u00a0<\/p>\n Fot. 8. Autograf Jana Rudko z o\u015bwiadczenia ujawnieniowego (19.04.1956). \u0179r\u00f3d\u0142o: WUSW, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 80.<\/p><\/div>\n Fot. 9. Za\u015bwiadczenie o ujawnieniu Jana Rudko wydane przez Prokuratur\u0119 Wojew\u00f3dzk\u0105 w Lublinie w dniu 25 kwietnia 1956 r. \u0179r\u00f3d\u0142o: UGK.<\/p><\/div>\n Przypisy:<\/strong><\/p>\n [1]<\/a> Zob. np. D. Magier, Istota przemian o\u015bwiatowych w Polsce w latach 1944\u20131961<\/em>, [w] Wojsko i kultura w dziejach Polski i Europy. Ksi\u0119ga jubileuszowa profesora Piotra Matusaka w 65 rocznic\u0119 urodzin<\/em>, red. R. Dmowski, J. Gmitruk, G. Korne\u0107, W. W\u0142odarkiewicz, Warszawa\u2013Siedlce 2006, s. 562\u2013579.<\/p>\n [2]<\/a> \u201eSzko\u0142y sta\u0142y si\u0119 narz\u0119dziem w r\u0119ku partii w\u0142adzy, maj\u0105cym zapewni\u0107 poparcie spo\u0142ecze\u0144stwa dla rz\u0105dz\u0105cych i ustroju oraz kszta\u0142towa\u0107 nowy model cz\u0142owieka akceptuj\u0105cego i wspieraj\u0105cego ustr\u00f3j (\u2026). Praca dydaktyczno-wychowawcza szko\u0142y sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 propagandy ideowo-politycznej w\u0142adzy, a nauczyciele mieli prowadzi\u0107 indoktrynacj\u0119 m\u0142odzie\u017cy\u201d, Z. Osi\u0144ski, Dzia\u0142ania aparatu bezpiecze\u0144stwa wobec o\u015bwiaty na Lubelszczy\u017anie w latach 1944\u20131989<\/em>, Lublin 2013, s. 41.<\/p>\n [3]<\/a> Archiwum Pa\u0144stwowe w Lublinie (dalej: APL), Kuratorium Okr\u0119gu Szkolnego Lubelskiego, sygn. 340, s. 131.<\/p>\n [4]<\/a> Ibidem, s. 137.<\/p>\n [5]<\/a> Ibidem, sygn. 341, s. 167. Wi\u0119cej nt. LO w Komar\u00f3wce Podlaskiej w okresie powojennym zob. D. Magier, Szko\u0142a i rewolucja. Szkolnictwo w powiecie radzy\u0144skim w latach 1944\u20131961<\/em>, Radzy\u0144 Podlaski 2002, s. 110\u2013117.<\/p>\n [6]<\/a> Z. Osi\u0144ski, op. cit., s. 157.<\/p>\n [7]<\/a> APL, Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Lublinie Wydzia\u0142 O\u015bwiaty i Kuratorium Okr\u0119gu Szkolnego (dalej: WRNL-WOiKOS), spis roboczy 1, poz. 629.<\/p>\n [8]<\/a> Instytut Pami\u0119ci Narodowej Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddzia\u0142 w Lublinie, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Spraw Wewn\u0119trznych w Lublinie [1944] 1983\u20131990 (dalej: IPNL, WUSWL), sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 6.<\/p>\n [9]<\/a> K. Pielacha, Twarze radzy\u0144skiej bezpieki 1944\u20131990<\/em>, Radzy\u0144 Podlaski 2019, s. 129\u2013130.<\/p>\n [10]<\/a> IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 11\u201312.<\/p>\n [11]<\/a> Ibidem, s. 79.<\/p>\n [12]<\/a> Urz\u0105d Gminy Komar\u00f3wka Podlaska, Rudko Jan \u2013 koperta dowodowa (dalej: UGK).<\/p>\n [13]<\/a> Pa\u0144stwowa Szko\u0142a Morska w Gdyni (1945\u20131969)<\/em>, https:\/\/umg.edu.pl\/historia-psm-powoj<\/a> (dost\u0119p: 11.01.2022).<\/p>\n [14]<\/a> IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 79.<\/p>\n [15]<\/a> A. Albert, Najnowsza historia Polski 1914\u20131993<\/em>, Warszawa 1995, s. 211\u2013226.<\/p>\n [16]<\/a> \u201eGromada\u201d \u2013 czasopismo skierowane do mieszka\u0144c\u00f3w wsi, ukazuj\u0105ce si\u0119 jako organ KC PZPR w latach 1949\u20131952.<\/p>\n [17]<\/a> IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 79-80.<\/p>\n [18]<\/a> M. Wierzbicki, Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Polskiej i jego cz\u0142onkowie. Studium z dziej\u00f3w funkcjonowania stalinowskiej organizacji m\u0142odzie\u017cowej<\/em>, Warszawa 2006, s. 247-249.<\/p>\n [19]<\/a> APL, PWRN-WOiKOS, spis roboczy 1, poz. 629, s. 357.<\/p>\n [20]<\/a> Ibidem; D. Magier, Szko\u0142a i rewolucja\u2026<\/em>, s. 117. A aktach szko\u0142y nie zachowa\u0142 si\u0119 protok\u00f3\u0142 tego posiedzenia Rady Pedagogicznej. Jedynie w arkuszach ocen pozosta\u0142a notatka m\u00f3wi\u0105ca, i\u017c Jan Rudko przesta\u0142 ucz\u0119szcza\u0107 w roku szkolnym 1950\/51, \u017ce uko\u0144czy\u0142 jedynie pierwsze p\u00f3\u0142rocze \u2013 informacja Justyny Korsze\u0144, dyrektor LO w Komar\u00f3wce Podlaskiej, z 11.12.2021 r.<\/p>\n [21]<\/a> Na prze\u0142omie. Wspomnienia nauczycieli i uczni\u00f3w z l. 1944\u20131956<\/em>, cz. 2, oprac. E. C. Kr\u00f3l, M. Walczak, Warszawa 1994, s. 138.<\/p>\n [22]<\/a> IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 6.<\/p>\n [23]<\/a> K. Pielacha, op. cit., s. 161\u2013162.<\/p>\n [24]<\/a> IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 7\u20138.<\/p>\n [25]<\/a> K. Pielacha, op. cit., s. 162.<\/p>\n [26]<\/a> IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 9.<\/p>\n [27]<\/a> Ibidem, s. 28.<\/p>\n [28]<\/a> Ibidem, s. 78.<\/p>\n [29]<\/a> Ibidem.<\/p>\n [30]<\/a> Ibidem, s. 80.<\/p>\n [31]<\/a> UGK.<\/p>\n [32]<\/a> K. Pielacha, op. cit., s. 177.<\/p>\n [33]<\/a> IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 85.<\/p>\n [34]<\/a> Zob. J. W. Wo\u0142oszyn, Chroni\u0107 i kontrolowa\u0107. UB wobec \u015brodowisk i organizacji konspiracyjnych m\u0142odzie\u017cy na Lubelszczy\u017anie (1944-1956)<\/em>, Warszawa 2007.<\/p>\n [35]<\/a> Z. Osi\u0144ski, op. cit., s. 160.<\/p>\n [36]<\/a> Skojarzenie Jana Rudko z listem partyzanta do \u201eGromady\u201d poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 pr\u00f3b\u0119 powi\u0105zania go z organizacj\u0105 \u201eD\u0105browszczacy\u201d, operuj\u0105c\u0105 na terenie gmin Jab\u0142o\u0144 i Milan\u00f3w w powiecie radzy\u0144skim, zlikwidowan\u0105 przez UB w 1952 r. Jej celem mia\u0142o by\u0107 jakoby pisanie anonim\u00f3w z pogr\u00f3\u017ckami, m.in. do korespondent\u00f3w \u201eGromady\u201d. IPNL, WUSWL, sygn. Lu-019\/434, t. 1, s. 53. Echa tego wida\u0107 nadal w przes\u0142uchaniach odbywaj\u0105cych si\u0119 w lubelskiej prokuraturze po ujawnieniu si\u0119 ucznia, gdy w sk\u0142adanym o\u015bwiadczeniu naprowadzany jest na odnotowanie \u015bladu pr\u00f3by kontaktu przedstawicieli podziemia z ukrywaj\u0105cym si\u0119 ch\u0142opcem, do jakiej mia\u0142o doj\u015b\u0107 w 1951 r. Tam\u017ce, s. 81<\/p>\n
\n
\n![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/Krol-Kazik.jpg\")
<\/a>\n
![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/Jan-Rudko.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/pieczec.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/strzalka-w-lewo.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/okladka-przednia.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/strzalka-w-prawo.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/okladka-tylna.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/autograf.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/zaswiadczenie-scaled.jpg\")
<\/a>