{"id":2987,"date":"2021-10-05T09:58:22","date_gmt":"2021-10-05T09:58:22","guid":{"rendered":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987"},"modified":"2021-11-06T19:42:07","modified_gmt":"2021-11-06T19:42:07","slug":"o-wplywie-warunkow-atmosferycznych-na-przebieg-bitwy-pod-chocimiem-z-1621-roku","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987","title":{"rendered":"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li><span style=\"color: #800000;\"><strong>Artur Goszczy\u0144ski<\/strong><\/span><\/li>\n<li>Oryginalna wersja cyfrowa 1.11.2021<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/druk_goszczynski_rrh19_2021.pdf\">Wersja drukowana 5.11.2021<\/a><\/li>\n<li>DOI: 10.36121\/RRH.GOSZCZYNSKI.19.2021<\/li>\n<\/ul>\n<hr \/>\n<p>Bitwy s\u0105 wydarzeniami, na kt\u00f3rych wynik i przebieg wp\u0142ywa szereg r\u00f3\u017cnych zmiennych. Charakter walki, warunki terenowe, liczebno\u015b\u0107 wojsk, uzbrojenie, zaopatrzenie, morale armii i pogoda to czynniki wymagaj\u0105ce od dow\u00f3dc\u00f3w przyj\u0119cia uwzgl\u0119dniaj\u0105cej je taktyki<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>. Spo\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy jest klimat, mo\u017ce on bowiem w niespodziewany spos\u00f3b odmieni\u0107 realia ca\u0142ych konflikt\u00f3w zbrojnych lub diametralnie wr\u0119cz odwr\u00f3ci\u0107 ich losy. Najbardziej reprezentatywnymi przyk\u0142adami dzia\u0142a\u0144 militarnych, w kt\u00f3rych zmiana aury stanowi\u0142a punkt zwrotny dla przebiegu ca\u0142ych wojen, s\u0105 kampanie Napoleona Bonapartego i Adolfa Hitlera przeciwko Rosji<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>. Ukazuj\u0105 one ponadto niebagatelny wp\u0142yw pogody na planowanie operacyjne, podobnie zreszt\u0105 jak chocia\u017cby walki na terenie Flandrii w czasie I wojny \u015bwiatowej<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. Co wi\u0119cej, warunki meteorologiczne w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b mog\u0105 oddzia\u0142ywa\u0107 na wydajno\u015b\u0107 bojow\u0105 \u017co\u0142nierzy. Skrajne temperatury, deszcz, \u015bnieg, mg\u0142a, wilgotno\u015b\u0107 powietrza, zapylenie, czy ekspozycja na s\u0142o\u0144ce mog\u0105 bowiem os\u0142abia\u0107 ich kondycj\u0119 fizyczn\u0105 oraz morale i za spraw\u0105 tego pogarsza\u0107 subordynacj\u0119 w szeregach armii. Klimat mo\u017ce tak\u017ce przyczyni\u0107 si\u0119 do zmiany warunk\u00f3w terenowych, ograniczaj\u0105cych zdolno\u015bci manewrowe oraz przyczyniaj\u0105cych si\u0119 do uszkodzenia sprz\u0119tu wojskowego czy te\u017c niszczenia prochu i amunicji<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a>. Cho\u0107 aura jest czynnikiem to\u017csamym dla wszystkich uczestnik\u00f3w konfliktu, to niekiedy mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 sprzymierze\u0144cem jednej z jego stron. Niepogoda mo\u017ce bowiem os\u0142abia\u0107 broni\u0105cych si\u0119 przed atakiem poprzez obni\u017cenie poziomu ich czujno\u015bci<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a>. Z drugiej za\u015b strony znajomo\u015b\u0107 warunk\u00f3w terenowych w po\u0142\u0105czeniu z wiedz\u0105 na temat zmian meteorologicznych, wynikaj\u0105cych chocia\u017cby z nast\u0119pstwa p\u00f3r roku lub lokalnych uwarunkowa\u0144, mo\u017ce zosta\u0107 wykorzystana do skutecznego odparcia napa\u015bci.<\/p>\n<p>Armia polsko-litewskiej Rzeczypospolitej pierwszej po\u0142owy XVII w. by\u0142a wojskiem zaprawionym w bojach toczonych w trudnych warunkach atmosferycznych. Podczas walk ze Szwecj\u0105 czy Pa\u0144stwem Moskiewskim, jakie mia\u0142y miejsce w pierwszych dw\u00f3ch dekadach tego stulecia, \u017co\u0142nierze cz\u0119sto musieli radzi\u0107 sobie chocia\u017cby z siarczystym mrozem. Turcy, z kt\u00f3rymi przysz\u0142o si\u0119 Polakom zmierzy\u0107 w 1621 r., starali si\u0119 za\u015b unika\u0107 dzia\u0142a\u0144 wojennych zimow\u0105 por\u0105<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>. W zwi\u0105zku z powy\u017cszym zagadnienie reali\u00f3w pogodowych podczas bitwy pod Chocimiem, stoczonej na prze\u0142omie lata i jesieni tego\u017c roku, jest tematem godnym uwagi.<\/p>\n<p>Rzeczpospolita rozpocz\u0119\u0142a przygotowania do wojny z Port\u0105 Otoma\u0144sk\u0105 od organizowania si\u0142 zbrojnych, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o odtworzy\u0107 po kl\u0119sce cecorskiej. Listy przypowiednie, na podstawie kt\u00f3rych zaci\u0105gano wojsko, zacz\u0119to rozsy\u0142a\u0107 na prze\u0142omie 1620 i 1621 r. Pierwszych \u017co\u0142nierzy zmobilizowano ju\u017c w styczniu, werbunek jednak przebiega\u0142 stosunkowo wolno i nie bez komplikacji, na co wp\u0142yw mia\u0142 m.in. brak \u015brodk\u00f3w na wyp\u0142aty \u017co\u0142du<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a>. Podczaszy koronny, Stanis\u0142aw Lubomirski, kt\u00f3ry, jako regimentarz, by\u0142 zast\u0119pc\u0105 mianowanego generalnym wodzem hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza, w po\u0142owie marca wyruszy\u0142 na Ukrain\u0119, a pod koniec maja stan\u0105\u0142 obozem pod Ska\u0142\u0105 Podolsk\u0105 nad Zbruczem. Na miejscu oczekiwa\u0142 na pozosta\u0142e si\u0142y, rozsy\u0142a\u0142 \u017co\u0142nierzy do patrolowania przepraw na Dniestrze oraz zabezpiecza\u0142 granic\u0119 przed zagonami tatarskimi, kt\u00f3re usi\u0142owa\u0142y wtargn\u0105\u0107 na teren Rzeczypospolitej<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a>. Dnia 23 lipca pod Oryninem do Lubomirskiego do\u0142\u0105czy\u0142 Chodkiewicz wraz z si\u0142ami litewskimi, sk\u0105d armia Rzeczypospolitej pomaszerowa\u0142a pod Chocim, aby tam przygotowa\u0107 si\u0119 do walki z si\u0142ami turecko-tatarskimi<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a>.<\/p>\n<p>Su\u0142tan Osman II bardzo energicznie przyst\u0105pi\u0142 do organizowania kampanii wojennej przeciwko polsko-litewskiemu pa\u0144stwu. \u017b\u0105dny s\u0142awy przodk\u00f3w m\u0142ody w\u0142adca usi\u0142owa\u0142 zebra\u0107 na jej potrzeby ca\u0142\u0105 pot\u0119g\u0119 Porty Otoma\u0144skiej, kt\u00f3ra pod jego rozkazami mia\u0142a \u0142atwo pokona\u0107 si\u0142y Lechistanu i tym samym odbudowa\u0107 presti\u017c dynastii nadszarpni\u0119ty niepowodzeniami w konfliktach z Persj\u0105<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a>. Koncentracja jego oddzia\u0142\u00f3w jednak znacznie si\u0119 op\u00f3\u017ani\u0142a, czego przyczyny J\u00f3zef Tretiak upatruje m.in. w trudnych warunkach terenowych podczas marszu z Adrianopola pod Chocim, wynikaj\u0105cych z letnich ulew spowalniaj\u0105cych poch\u00f3d su\u0142ta\u0144skiej armii nad Dunaj<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a>. Osman II zak\u0142ada\u0142, \u017ce przyb\u0119dzie nad granic\u0119 Rzeczypospolitej w po\u0142owie lipca 1621 r. Gdyby uda\u0142o mu si\u0119 zrealizowa\u0107 to za\u0142o\u017cenie, zaskoczy\u0142by polsko-litewskie wojska w czasie mobilizacji. Ostatecznie jednak si\u0142y tureckie dotar\u0142y do Chocimia dopiero na pocz\u0105tku wrze\u015bnia, co nie pozwoli\u0142o Porcie uzyska\u0107 przewagi strategicznej<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a>. Op\u00f3\u017anienie to wymusi\u0142o ponadto na su\u0142tanie d\u0105\u017cenie za wszelk\u0105 cen\u0119 do jak najszybszego pokonania si\u0142 hetma\u0144skich, jego \u017co\u0142nierze nie byli bowiem przygotowani do boj\u00f3w w trudnych warunkach atmosferycznych oraz niech\u0119tnie do nich przyst\u0119powali<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a>.<\/p>\n<p>Polsko-litewskim oddzia\u0142om podczas marszu pod Chocim najbardziej doskwiera\u0142 wycie\u0144czaj\u0105cy upa\u0142. Najdotkliwiej skutki wysokiej temperatury powietrza odczu\u0142a na sobie \u00a0piechota niemiecka, wchodz\u0105ca w sk\u0142ad si\u0142 kr\u00f3lewicza W\u0142adys\u0142awa Zygmunta Wazy, kt\u00f3ra, jak \u00f3w sam twierdzi\u0142, \u201ed\u0142ugim marszem i letniemi skwary znu\u017cona, choruje, i raczej cie\u0144mi ludzkiemi, ni\u017c bojowem rycerstwem by\u0107 si\u0119 zdaje\u201d<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a>. \u017bo\u0142nierze tej formacji rzekomo potrafili pada\u0107 ze zm\u0119czenia podczas pochodu, inni za\u015b ci\u0119\u017cko dysz\u0105c walczyli z w\u0142asn\u0105 niemoc\u0105 z trudem stawiaj\u0105c kolejne kroki<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a>. W konsekwencji tego nie\u015bpieszny marsz wojsk syna Zygmunta III zosta\u0142 dodatkowo spowolniony, a jego oddzia\u0142y uleg\u0142y uszczupleniu<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a>. Kr\u00f3lewicz wi\u00f3d\u0142 ze sob\u0105 10\u00a0tys. zbrojnych, artyleri\u0119 oraz zapasy \u017cywno\u015bci, przez co jego ka\u017cda zw\u0142oka pozostawa\u0142a nie bez wp\u0142ywu na plany bitewne dow\u00f3dztwa. Warto r\u00f3wnie\u017c wspomnie\u0107, \u017ce skwar mia\u0142 by\u0107 przyczyn\u0105 choroby, na kt\u00f3r\u0105 W\u0142adys\u0142aw Zygmunt cierpia\u0142 niemal od swojego przybycia pod Chocim praktycznie do ko\u0144ca bitwy<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[17]<\/a>. Jak twierdzi Stanis\u0142aw Kobierzycki, febra, kt\u00f3rej cz\u0119ste ataki przykuwa\u0142y go do \u0142o\u017ca oraz spowalnia\u0142y bieg my\u015bli, \u201ezrodzi\u0142a si\u0119 z jego ogromnych wysi\u0142k\u00f3w, jakie podejmowa\u0142 w dzie\u0144 i w nocy, oraz ze straszliwego upa\u0142u, jaki panowa\u0142 podczas jego marszu z Kamie\u0144ca do obozu. Szed\u0142 wtedy w pe\u0142nym rynsztunku pod pal\u0105cymi promieniami s\u0142o\u0144ca. Nast\u0119pnie \u017ale mu bardzo pos\u0142u\u017cy\u0142o ci\u0119\u017ckie i szkodliwe powietrze wo\u0142oskie\u201d<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[18]<\/a>.<\/p>\n<p>W tym miejscu nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c wspomnie\u0107 o trudno\u015bciach zwi\u0105zanych z przekraczaniem Dniestru, wynikaj\u0105cych z wezbrania poziomu wody w korycie rzeki. \u017bywy most (tj. bez filar\u00f3w), zbudowany przez wojsko w pocz\u0105tku sierpnia, by\u0142 znoszony przez rw\u0105cy nurt, co zmusza\u0142o dow\u00f3dc\u00f3w do szukania innego sposobu jego pokonania<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[19]<\/a>. W po\u0142owie miesi\u0105ca wykonano solidniejsz\u0105 konstrukcj\u0119 opart\u0105 na podporach, niemniej ona tak\u017ce ulega\u0142a uszkodzeniu<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[20]<\/a>. Komplikacje z tym zwi\u0105zane mog\u0142y oddzia\u0142ywa\u0107 negatywnie na morale \u017co\u0142nierzy, przede wszystkim jednak op\u00f3\u017ani\u0142y przepraw\u0119 si\u0142 kr\u00f3lewicza, kt\u00f3re w ca\u0142o\u015bci znalaz\u0142y si\u0119 w obozie dopiero 8 wrze\u015bnia<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\">[21]<\/a>.<\/p>\n<p>Wojsko su\u0142tana przyby\u0142o pod Chocim 2 wrze\u015bnia i niemal z marszu rozpocz\u0119\u0142o natarcie na si\u0142y Rzeczypospolitej, kt\u00f3rego pierwszy impet skupi\u0142 si\u0119 na Kozakach<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[22]<\/a>. Warto w tym miejscu nadmieni\u0107, \u017ce widok armii Osmana II zrobi\u0142 du\u017ce wra\u017cenie na polsko-litewskich wojskowych, rzekomo sam hetman mia\u0142 by\u0107 zdumiony ogromem si\u0142 tureckich<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\">[23]<\/a>. Chodkiewicz, przemawiaj\u0105c do wojska, nie okazywa\u0142 jednak boja\u017ani i przekonywa\u0142 swoich podw\u0142adnych o nik\u0142ej warto\u015bci militarnej oddzia\u0142\u00f3w przeciwnika. Wspomina\u0142 m.in., \u017ce oddzia\u0142y su\u0142ta\u0144skie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 ze zniewie\u015bcia\u0142ych, nawyk\u0142ych do wyg\u00f3d \u017co\u0142nierzy, czym niejako sugerowa\u0142, i\u017c nie podo\u0142aj\u0105 jesiennym warunkom, w jakich b\u0119dzie rozgrywana bitwa<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\">[24]<\/a>.<\/p>\n<p>W pierwszych dniach batalii panowa\u0142y dobre warunki atmosferyczne, umo\u017cliwiaj\u0105ce prowadzenie dzia\u0142a\u0144 wojennych bez przeszk\u00f3d. Wkr\u00f3tce jednak pogoda zacz\u0119\u0142a si\u0119 pogarsza\u0107, co wed\u0142ug jednej relacji przyczyni\u0142o si\u0119 do g\u0142odu i wybuchu chor\u00f3b w obydwu obozach<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\">[25]<\/a>. Z innych \u017ar\u00f3de\u0142 wynika, \u017ce problem ten by\u0142 du\u017co bardziej z\u0142o\u017cony, niemniej jesienna aura w pewnym stopniu mog\u0142a si\u0119 do tego przyczyni\u0107<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\">[26]<\/a>.<\/p>\n<p>Pogoda pogorszy\u0142a si\u0119 w nocy z 4 na 5 wrze\u015bnia. Si\u0105pi\u0105cy deszcz doskwiera\u0142 obro\u0144com sprawuj\u0105cym wart\u0119 na wa\u0142ach, Polacy starali si\u0119 jednak pe\u0142ni\u0107 uwa\u017cn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119, czego wzorowy przyk\u0142ad dawa\u0142 kasztelan pozna\u0144ski Piotr Opali\u0144ski, trwaj\u0105cy na sza\u0144cach pomimo d\u017cd\u017cu i zm\u0119czenia<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\">[27]<\/a>. Nazajutrz, oko\u0142o po\u0142udnia, ponownie zacz\u0119\u0142o pada\u0107, przez co Turcy musieli zrezygnowa\u0107 z zaplanowanego na ten dzie\u0144 natarcia<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\">[28]<\/a>. Ostatecznie, zamiast szturmu, niekiedy tylko strzelali oni z dzia\u0142 w kierunku polskiego obozu<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\">[29]<\/a>. Pluwialna aura utrzymywa\u0142a si\u0119 przez dwa dni, dzi\u0119ki czemu \u017co\u0142nierze mogli odpocz\u0105\u0107 po trudnych bojach stoczonych w poprzednich dniach. Nie by\u0142o jednak mowy o spokoju psychicznym, Turcy bowiem wyje\u017cd\u017cali na harce na przedpola polskiego obozu, w zwi\u0105zku z czym si\u0142y hetma\u0144skie musia\u0142y przez ca\u0142y czas pozostawa\u0107 w pogotowiu<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[30]<\/a>. Zaabsorbowanie ich uwagi pozwoli\u0142o Osmanowi II na przygotowanie strategii na nast\u0119pne dni<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\">[31]<\/a>. Nale\u017cy w tym miejscu wspomnie\u0107, \u017ce przerwa w dzia\u0142aniach bitewnych w tych dniach by\u0142a katastrofalna w skutki dla Wo\u0142och\u00f3w, zamieszkuj\u0105cych okolice zamku chocimskiego i handluj\u0105cych \u017cywno\u015bci\u0105 z wojskowymi. Dnia 5 wrze\u015bnia wolne od wojaczki \u017co\u0142nierstwo zacz\u0119\u0142o wysuwa\u0107 wobec nich oskar\u017cenia o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z su\u0142tanem oraz pr\u00f3b\u0119 podpalenia polskiego obozu. Pojawi\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c plotka o rozkazie hetma\u0144skim polecaj\u0105cym ich wymordowa\u0107, w konsekwencji czego dokonano na nich okrutnego samos\u0105du<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\">[32]<\/a>.<\/p>\n<p>Opady deszczu komplikowa\u0142y niekiedy tak\u017ce plany polskich dow\u00f3dc\u00f3w. Jan Karol Chodkiewicz by\u0142 przeciwnikiem prowadzenia jakichkolwiek nocnych dzia\u0142a\u0144, twierdz\u0105c, \u017ce nie potrafi wojowa\u0107 po zmroku<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\">[33]<\/a>. W zwi\u0105zku z tym nie wyra\u017ca\u0142 on zgody na szturmy po zachodzie s\u0142o\u0144ca, nawet w przypadku zaistnienia dogodnych okoliczno\u015bci dla rozbicia wroga i uzyskania przewagi w bitwie<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\">[34]<\/a>. Pogarszaj\u0105ca si\u0119 sytuacja za sza\u0144cami, wynikaj\u0105ca z braku paszy dla koni, kurcz\u0105cych si\u0119 zapas\u00f3w \u017cywno\u015bci i amunicji oraz chor\u00f3b, wymusi\u0142a jednak na hetmanie zmian\u0119 stanowiska w kwestii nocnych boj\u00f3w. Bior\u0105c pod uwag\u0119 brak umocnie\u0144, ograniczaj\u0105cych dost\u0119p do su\u0142ta\u0144skiego obozu, oraz zwyczaje \u017co\u0142nierzy Osmana II, kt\u00f3rzy niech\u0119tnie walczyli po zmroku i za\u017cywaj\u0105c odpoczynku nieszczeg\u00f3lnie troszczyli si\u0119 o zabezpieczenie miejsca swojego stacjonowania, zdecydowa\u0142 si\u0119 on przeprowadzi\u0107 nocny wypad na Turk\u00f3w<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\">[35]<\/a>. Skrupulatnie zaplanowano atak, kt\u00f3rego mieli dokona\u0107 Kozacy Piotra Konaszewicza Sahajdacznego posi\u0142kowani przez piechot\u0119 niemieck\u0105 i w\u0119giersk\u0105 oraz os\u0142aniani przez roty Chodkiewicza i Lubomirskiego<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[36]<\/a>. Nad ranem mo\u0142ojcy podeszli pod namioty wroga, jednak\u017ce nag\u0142a ulewa zmusi\u0142a ich do odwrotu. Deszcz bowiem ograniczy\u0142 znacz\u0105co ich potencja\u0142 szturmowy, uniemo\u017cliwiaj\u0105c skuteczne u\u017cycie rusznic i samopa\u0142\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym Zaporo\u017ccy pos\u0142ali do wojewody wile\u0144skiego informuj\u0105c go o konieczno\u015bci zaniechania napadu. Wojsko sprawnie wr\u00f3ci\u0142o za sza\u0144ce jeszcze przed \u015bwitem staraj\u0105c si\u0119, aby wr\u00f3g nie zorientowa\u0142 si\u0119 w sytuacji<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[37]<\/a>. Turcy dowiedzieli si\u0119 jednak o hetma\u0144skich zamys\u0142ach oraz okoliczno\u015bciach ich niepowodzenia i w kolejnych dniach dbali o odpowiednie zabezpieczenie obozu po zmroku, co wykluczy\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 ponowienia fortelu<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a>.<\/p>\n<p>Poza doskwieraj\u0105cym porannym ch\u0142odem<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\">[39]<\/a>, w kilku kolejnych dniach bitwy pogoda najpewniej nie przeszkadza\u0142a w \u017caden spos\u00f3b obydwu armiom, w \u017ar\u00f3d\u0142ach bowiem nie ma \u017cadnych wzmianek, kt\u00f3re by to sugerowa\u0142y. Informacja na temat deszczu pojawia si\u0119 dopiero przy okazji walk toczonych 26 wrze\u015bnia. Wed\u0142ug relacji \u015bwiadk\u00f3w, dzie\u0144 ten rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od opad\u00f3w, oko\u0142o po\u0142udnia jednak na powr\u00f3t si\u0119 wypogodzi\u0142o<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\">[40]<\/a>. Zmiana aury nie wp\u0142yn\u0119\u0142a jednak w \u017caden spos\u00f3b na przebieg dzia\u0142a\u0144 bitewnych.<\/p>\n<p>Dla zaskoczenia przeciwnika mo\u017cna by\u0142o wykorzysta\u0107 mg\u0142\u0119, kt\u00f3rej wyst\u0119powanie nad Dniestrem musia\u0142o by\u0107 do\u015b\u0107 powszechnym zjawiskiem pogodowym przez wzgl\u0105d na zwi\u0119kszon\u0105 wilgotno\u015b\u0107 powietrza w pobli\u017cu rzeki. Dnia 30 sierpnia s\u0142aba widoczno\u015b\u0107 pozwoli\u0142a Tatarom, kt\u00f3rzy przybyli pod Chocim przed armi\u0105 su\u0142tana, uderzy\u0107 na oddzia\u0142 lekkiej jazdy Piotrowskiego i po jej rozbiciu umo\u017cliwi\u0142a natarcie na ob\u00f3z lisowczyk\u00f3w. Co prawda, p\u00f3\u017aniej musieli oni uchodzi\u0107 przed ostrza\u0142em Kozak\u00f3w, niemniej skutkiem ich akcji by\u0142o rozbicie jednej z rot, co mog\u0142o oddzia\u0142ywa\u0107 negatywnie na morale wojska<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\">[41]<\/a>. Pr\u00f3cz tego Turcy wykorzystali mg\u0142\u0119 przy przygotowaniu najpot\u0119\u017cniejszego szturmu na polsko-litewski ob\u00f3z w dniu 28 wrze\u015bnia. Pod os\u0142on\u0105 spowijaj\u0105cych pole bitwy jej porannych tuman\u00f3w niepostrze\u017cenie ustawili oni dzia\u0142a, kt\u00f3rymi ostrzeliwali pozycje obro\u0144c\u00f3w oraz rozmie\u015bcili swoje si\u0142y<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\">[42]<\/a>.<\/p>\n<p>Bitwa zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zawarciem rozejmu, kt\u00f3ry podpisano 8 pa\u017adziernika<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\">[43]<\/a>. Zygmunt III, zmierzaj\u0105cy z odsiecz\u0105 wraz z pospolitym ruszeniem, nie by\u0142 zadowolony z takiego rozwoju wypadk\u00f3w<a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\">[44]<\/a>. Uwa\u017ca\u0142 on bowiem, \u017ce su\u0142tan zgodzi\u0142 si\u0119 na traktat przez wzgl\u0105d na os\u0142abienie w\u0142asnego wojska oraz perspektyw\u0119 zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 zimy i si\u0142 kr\u00f3lewskich maszeruj\u0105cych pod Chocim<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\">[45]<\/a>. W\u0142adca trafnie odczyta\u0142 motywacje Osmana II, co potwierdza relacja Thomasa Roe, ambasadora angielskiego w Konstantynopolu:<\/p>\n<p>&#8222;Su\u0142tan patrz\u0105c na to wszystko, widz\u0105c ma\u0142o nadziei lepszych wyprawy tej skutk\u00f3w, przymuszony by\u0142, z wielu innych przyczyn, z Polskim hetmanem traktowa\u0107 o pok\u00f3j. Nadewszystko przywiod\u0142a go do tego uwaga, \u017ce tyle straciwszy czasu bez \u017cadnej korzy\u015bci, ju\u017c widzia\u0142 nadchodz\u0105c\u0105 zim\u0119; mrozy dojmowa\u0142y Aziatyckie hufce, ulewy jesienne i wichry wywraca\u0142y namioty, konie wielb\u0142\u0105dy; grz\u0119z\u0142y dzia\u0142a w b\u0142ocie. \u017bywno\u015b\u0107 i fura\u017c tak sta\u0142y si\u0119 rzadkiemi, i\u017c wielu porzuca\u0142o konie, i uchodzi\u0142o piechot\u0105; nadto zara\u017aliwe choroby, biegunki, febry, codziennie zmiata\u0142y tysi\u0105ce&#8221;<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\">[46]<\/a>.<\/p>\n<p>Niemniej szlachta przyj\u0119\u0142a wie\u015bci o rozejmie z zadowoleniem, zwracaj\u0105c uwag\u0119 m.in. na trudno\u015b\u0107 prowadzenia dzia\u0142a\u0144 wojennych w jesiennych warunkach oraz g\u0142\u00f3d i niedostatek prochu w polskim obozie<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\">[47]<\/a>. Wkr\u00f3tce zreszt\u0105 nast\u0105pi\u0142o za\u0142amanie pogody, kt\u00f3re mog\u0142o by\u0107 katastrofalne dla si\u0142 Rzeczypospolitej, o czym wspomina obecny w obozie ksi\u0105dz Fabian Birkowski: \u201e\u00e1 z\u00e1tym niepogody one wielkie po trzynastym dniu Mie\u015bi\u0105c\u00e1 Listopad\u00e1 n\u00e1st\u0105pi\u0142y, nie trzeb\u00e1 by\u0142o d\u017aia\u0142 Tureckich\u2026\u201d<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\">[48]<\/a>.<\/p>\n<p>Snuj\u0105c rozwa\u017cania o wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg kampanii chocimskiej nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c po\u015bwi\u0119ci\u0107 nieco uwagi odwrotowi obydwu armii. Wojsko polsko-litewskie mia\u0142o do przebycia kr\u00f3tsz\u0105 drog\u0119, a p\u00f3\u017anojesienna aura nie stanowi\u0142a dla\u0144 szczeg\u00f3lnego zaskoczenia. Niemniej opuszczaj\u0105ce ob\u00f3z si\u0142y Rzeczypospolitej robi\u0142y fatalne wra\u017cenie \u2013 \u017co\u0142nierze byli skrajnie wyczerpani g\u0142odem oraz chorobami, a zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich, straciwszy konie, by\u0142a zmuszona do pieszego marszu<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\">[49]<\/a>. Szybko jednak dotarli oni do \u017bwa\u0144ca i Kamie\u0144ca Podolskiego, gdzie otrzymali straw\u0119 i wzmocnili si\u0119 na dalsz\u0105 drog\u0119<a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\">[50]<\/a>. Turcy z kolei mieli du\u017co d\u0142u\u017csz\u0105 tras\u0119 do pokonania<a href=\"#_ftn51\" name=\"_ftnref51\">[51]<\/a>, a do tego musieli mierzy\u0107 si\u0119 z przeciwno\u015bciami klimatycznymi, do kt\u00f3rych nie nawykli. R\u00f3wnie\u017c oni byli niedo\u017cywieni, os\u0142abieni r\u00f3\u017cnymi przypad\u0142o\u015bciami oraz potracili wierzchowce, przez co byli zmuszeni przemierza\u0107 pieszo tereny p\u00f3\u0142nocnych rubie\u017cy Imperium Otoma\u0144skiego. Podczas tego pochodu wielokrotnie zmagali si\u0119 z deszczem i \u015bniegiem, w wyniku czego wielu z nich zmar\u0142o w trakcie powrotu<a href=\"#_ftn52\" name=\"_ftnref52\">[52]<\/a>.<\/p>\n<p>Konkluduj\u0105c, pogoda mia\u0142a wp\u0142yw na tempo koncentracji oddzia\u0142\u00f3w tureckich oraz przybycia wojsk kr\u00f3lewicza W\u0142adys\u0142awa do obozu hetma\u0144skiego. Obydwie strony konfliktu bywa\u0142y zmuszone do zmiany pojedynczych plan\u00f3w strategicznych z uwagi na deszczow\u0105 aur\u0119. Warto poza tym odnotowa\u0107, \u017ce si\u0142y su\u0142ta\u0144skie stara\u0142y si\u0119 wykorzystywa\u0107 mg\u0142\u0119 do rozmieszczania swojej artylerii. Na podstawie znanych \u017ar\u00f3de\u0142 nie mo\u017cna jednak uzna\u0107, \u017ce warunki atmosferyczne szczeg\u00f3lnie rzutowa\u0142y na przebieg bitwy chocimskiej z 1621 r. Nieprzyjazny klimat mia\u0142 natomiast dotkliwy wp\u0142yw na kondycj\u0119 otoma\u0144skiego wojska podczas powrotu spod granic Rzeczypospolitej.<\/p>\n<p><strong>Przypisy:<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> H. A. Winters, G. E. Galloway Jr., W. J. Reynolds, D. W. Rhyne, <em>Battling the Elements. Weather and Terrain in the Conduct of War<\/em>, Baltimore 1998, s. 1.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> Ibidem, s. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> D. W. Johnson, <em>Battlefields of the World War Western and Southern Fronts. A Study in Military Geography<\/em>, New York 1921, s. 52, 74\u201375, 111, 149, 325, 333\u2013334.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> I. M. Datz, <em>Military Operations Under Special Conditions of Terrain and Weather<\/em>, New Delhi 2004, s. 1\u20133; T. Carter, <em>Curiosities of War and Military Studies: Anecdotal, Descriptive, and Statistical,<\/em> London 1860, 121\u2013124.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> I. M. Datz, <em>Military Operations\u2026<\/em>, s. 1\u20132.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> T. J\u00f3zefowicz<em>, Kronika miasta Lwowa od roku 1634 od 1690 obejmuj\u0105ca w og\u00f3lno\u015bci dzieje dawnej Rusi Czerwonej a zw\u0142aszcza History\u0105 arcybiskupstwa lwowskiego w tej\u017ce epoce<\/em>, t\u0142um. M. Piwocki, Lw\u00f3w 1854, s. 355; J. U. Niemcewicz, <em>Dzieje panowania Zygmunta III kr\u00f3la polskiego, wielkiego ksi\u0119cia litewskiego, itd.<\/em>, t. 3, wyd. K. J. Turowski, Krak\u00f3w 1860, s. 164; I. Duczmal, <em>Izabela Jagiellonka. Kr\u00f3lowa W\u0119gier<\/em>, Warszawa 2000, s. 331.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> L. Podhorodecki, <em>Kampania chocimska 1621 roku. I. Dzia\u0142ania przed obl\u0119\u017ceniem<\/em>, \u201eStudia i Materia\u0142y do Historii Wojskowo\u015bci\u201d, 1964, t. 10, cz. 2, s. 103.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> J. Sobieski, <em>Pami\u0119tnik wojny chocimskiej<\/em>, wyd. W. Syrokomla, Petersburg 1854, s. 10; J. D\u0142ugosz, <em>Mecenat kulturalny i dw\u00f3r Stanis\u0142awa Lubomirskiego wojewody krakowskiego<\/em>, Wroc\u0142aw 1972, s. 25; A. Goszczy\u0144ski, <em>Lubomirscy w systemie politycznym Rzeczypospolitej za panowania Zygmunta III i W\u0142adys\u0142awa IV<\/em>, Krak\u00f3w 2018 [komputeropis rozprawy doktorskiej przechowywany w Archiwum Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego], s. 229.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> L. Podhorodecki, <em>Jan Karol Chodkiewicz 1560\u20131621<\/em>, Warszawa 1982, s. 321.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> J. Tretiak, <em>Historya wojny chocimskiej 1621 r.<\/em>, Lw\u00f3w 1889, s. 24\u201325, 86; J. Reychman, <em>Historia Turcji<\/em>, Wroc\u0142aw\u2013Warszawa\u2013Krak\u00f3w\u2013Gda\u0144sk 1973, s. 95\u201396.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> J. Tretiak, <em>Historya<\/em>\u2026, s. 97.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> L. Podhorodecki, <em>Kampania chocimska\u2026<\/em>, s. 113, 117.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> J. Wojtasik, <em>Podhajce 1698<\/em>, Warszawa 2008, s. 48\u201349. \u201eArmie Tureckie z Azyatyckiej milicyi zbierane, na zim\u0119 rozchodz\u0105 si\u0119 zwykle do dom\u00f3w, dziwi\u0107 si\u0119 nawet temu nie mo\u017cna, lubo mniemanie Warnerego jakoby ju\u017c w Lipcu odwr\u00f3t sw\u00f3j zaczyna\u0142y, przesadzonem byd\u017a si\u0119 zdaje. Nawet Janiczary nielubi\u0105 zimowej kampanii, i \u015bpiesz\u0105 si\u0119 po wytrzymanych trudach do swych siedzib; jako osiedli, a nawet cz\u0119stokro\u0107 rzemios\u0142em si\u0119 bawi\u0105cy, a przeto wojskowym duchem nie nazbyt pa\u0142aj\u0105cy. Ca\u0142a tak\u017ce Jazda z powodu trudno\u015bci o fura\u017c, zaraz z pocz\u0105tkiem zimy wraca do siebie. Alba\u0144czyki, Macedo\u0144czyki i Tracy tylko, mieszka\u0144cy kraj\u00f3w kt\u00f3re niegdy\u015b Pirrusowi i Alexandrowi \u017co\u0142nierzy dostarcza\u0142y, pozostaj\u0105 przez zim\u0119 wpolu, je\u017celi dzielny Basza, jak naprzyk\u0142ad stary Ali z Janiny, nimi dowodzi\u2026\u201d. <em>O wojnie tureckiej, przez krolesko-pruskiego genera\u0142a Valentini w niemieckim j\u0119zyku r. 1822 wydane, Przez Pu\u0142kownika Meciszewskiego na polski j\u0119zyk prze\u0142o\u017cone<\/em>, Warszawa 1829, s. 47\u201348.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> J. Sobieski, <em>Pami\u0119tnik\u2026<\/em>, Petersburg 1854, s. 18. Ze wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cnice w relacjach Jakuba Sobieskiego z bitwy chocimskiej w niniejszym tek\u015bcie uwzgl\u0119dniam zar\u00f3wno jego dzie\u0142o spisane po \u0142acinie, przet\u0142umaczone przez W\u0142adys\u0142awa Syrokoml\u0119, jak r\u00f3wnie\u017c wcze\u015bniejszy tekst powsta\u0142y na potrzeby sprawozdania sejmowego (wydany przez \u017b. Paulego).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> S. Kobierzycki, <em>Historia W\u0142adys\u0142awa, kr\u00f3lewicza polskiego i szwedzkiego<\/em>, t\u0142um. M. Krajewski, wyd. J. Byli\u0144ski, W. Kaczorowski, Wroc\u0142aw 2005, s. 327.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> Z oblicze\u0144 Leszka Podhorodeckiego wynika, \u017ce przebycie trasy licz\u0105cej ok. 400 km zaj\u0119\u0142o kr\u00f3lewiczowi ok. 2 miesi\u0105ce. L. Podhorodecki, <em>Kampania chocimska\u2026<\/em>, s. 122. W\u0142adys\u0142aw Zygmunt Waza wyruszy\u0142 z Warszawy na wojn\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017ano, bowiem dopiero 6 lipca. Ponadto jego marsz spowolnia\u0142a konieczno\u015b\u0107 oczekiwania na cz\u0119\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy oraz zw\u0142oka w dostawie dzia\u0142 i wykonaniu lawet, na kt\u00f3rych mia\u0142y by\u0107 transportowane. <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej r. 1621 Jana hrabi z Ostroroga, Prokopa Zbigniewskiego, Stanis\u0142awa Lubomirskiego i Jak\u00f3ba Sobieskiego, <\/em>wyd. \u017b. Pauli, Krak\u00f3w 1853, s. 122; S. Kobierzycki, <em>Historia W\u0142adys\u0142awa\u2026,<\/em> s. 327.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> <em>Diaryusz ekspedycyi kr\u00f3lewicza jm. polskiego W\u0142adys\u0142awa, przeciwko Osmanowi cesarzowi tureckiemu i chanowi tatarskiemu w osobach swych na wojnie b\u0119d\u0105cych w Wo\u0142oszech pod Chociniem roku 1621<\/em>, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432\u0441\u044c\u043a\u0430 \u043d\u0430\u0446\u0456\u043e\u043d\u0430\u043b\u044c\u043d\u0430 \u043d\u0430\u0443\u043a\u043e\u0432\u0430 \u0431\u0456\u0431\u043b\u0456\u043e\u0442\u0435\u043a\u0430 \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0438 \u0456\u043c\u0435\u043d\u0456 \u0412. \u0421\u0442\u0435\u0444\u0430\u043d\u0438\u043a\u0430 (dalej: \u041b\u041d\u041d\u0411\u0423), \u0424. 45, \u041e\u043f. 1, \u0421\u043f\u0440. 514, k. 3\u201312. Kr\u00f3lewicz doszed\u0142 do zdrowia dopiero podczas pobytu w Kamie\u0144cu Podolskim, podczas drogi powrotnej spod Chocimia, S. Kobierzycki, <em>Historia W\u0142adys\u0142awa\u2026<\/em>, s. 372.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> S. Kobierzycki, <em>Historia W\u0142adys\u0142awa\u2026<\/em>, s. 340.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 112\u2013113.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> Ibidem, s. 20, 115, 119. \u201eList m\u00f3j zaczynam od mostu na Dniestrze, kt\u00f3ry\u015bmy raz zbudowali pot\u0119\u017cnie, i chcieli\u015bmy go mie\u0107 \u017cywym, ale\u0107 nam tego\u017c dnia dokona\u0142. Potym znowu\u015bmy go sklecili, ale\u00a0 si\u0119 te\u017c on znowu rozkleci\u0142 i ju\u017c \u017cadnej nadzieje naprawy jego nie by\u0142o, a\u017cci si\u0119 pijanica okrutny z inwencyj\u0105 trafi\u0142, kt\u00f3ry si\u0119 go postawi\u0107 podj\u0105\u0142. Grabark\u0119 ten pijak u pana w Po\u0142omnej toczy\u0142, i stamt\u0105d uciek\u0142 do obozu i pas\u0142 wozy p. Sie\u0144kiewiczowi. Tam dokaza\u0142 ingenium swego, \u017ce most postawi\u0142, a w tym z g\u00f3ry pramy(?) id\u0105c impetem wielkim urwawszy si\u0119 od brzegu rozerwa\u0142 go, ale on znowu i to naprawi\u0142 i tak wojsko przez dwa dni przesz\u0142o i most stoi do tego czasu. A zbudowa\u0142 go takim kszta\u0142tem, je\u015bli\u015bcie widzieli kiedy drzewo na tarcice tr\u0105, tedy na takich kobylicach w\u0142a\u015bnie i \u017cadnej inszej nie ma force, tylko \u017ce dwie nodze d\u0142ugie cie\u0144kie stoj\u0105 w wodzie a tarcice. Na tym to wszytek most, a wodzie si\u0119 nic bystrej nie przeczy.\u201d. <em>List jednego przyjaciela do drugiego o postanowieniu obozu Kr\u00f3la JMci nad Chocimiem w Wo\u0142oszech de data 21 augusti 1621<\/em>, Biblioteka Raczy\u0144skich (dalej: B.Racz.), rkps 2, s. 970; \u201eBo Dniestr tak wielki, \u017ce i most jem popsowa\u0142 i niepodobna rzecz go przeby\u0107 z armat\u0105, kiedy si\u0119 przeprawowali be\u0142a woda niewielka, a skoro si\u0119 przeprawieli zaraz barzo rozla\u0142y wody.\u201d. Stanis\u0142aw Buczy\u0144ski do Krzysztofa Radziwi\u0142\u0142a z Warszawy 7 wrze\u015bnia 1621 r., Archiwum G\u0142\u00f3wne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, dz. V, nr 1584\/I, s. 63.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 50. \u201eKr\u00f3lewicz donosi listem z 30 sierp[nia], \u017ce z 9 lub 10\u00a0000 przyby\u0142 nad Dniestr, 5 mil od obozu, ale nie mog\u0142 przekroczy\u0107 go z powodu wezbrania w\u00f3d, kt\u00f3re zabra\u0142y wszystkie mosty. Kaza\u0142 zrobi\u0107 nowe, \u0142\u0105cz\u0105c \u0142odzie i ma zamiar po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z hetmanem w 4 dniach.\u201d. Franciscus Diotallevi do Scipio Caffarellego Borghese z Warszawy 10 wrze\u015bnia 1621 r., Biblioteka Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 8399, s. 250.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> \u041c. \u041d\u0430\u0457\u043c\u0430, <em>\u0413\u044e\u0441\u0435\u0439\u043d\u043e\u0432\u0456 \u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0438 \u0443 \u0432\u0438\u0442\u044f\u0433\u0443 \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u0439 \u0456\u0437 \u0437\u0430\u0445\u043e\u0434\u0443 \u0442\u0430 \u0441\u0445\u043e\u0434\u0443. (\u041f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043e\u043c\u043b\u0435\u043d\u043d\u044f \u043f\u0440\u043e \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0443)<\/em>, \u043f\u0435\u0440. \u041e. \u0413\u0430\u043b\u0435\u043d\u043a\u0430 \u0442\u0430 \u041e. \u041a\u0443\u043b\u044c\u0447\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e, \u0441\u0442\u0443\u0434\u0456\u0457 \u041e. \u0413\u0430\u043b\u0435\u043d\u043a\u0430, \u041a\u0438\u0457\u0432 2016, s. 70.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> S. Kobierzycki, <em>Historia W\u0142adys\u0142awa\u2026<\/em>, s. 334; J. Sobieski, <em>Pami\u0119tnik\u2026<\/em>, s. 23.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> \u201eAni was mai\u0105 straszy\u0107 te namioty, kt\u00f3re Turczyn na pomp\u0119 sw\u0105 y na marne straszyd\u0142a oczu waszych rozbi\u0142: namioty s\u0105, ale ludzi w nich nie masz. Wielb\u0142\u0105dowie ci y s\u0142oniowie w bitwie nic nie s\u0105; t\u0142omoki nosz\u0105 y ci\u0119\u017cary na sobie, pod kt\u00f3rymi pierwey padn\u0105, a ni\u017c was strachu iakiego nabawi\u0105. Ta kupa z Azyey zap\u0119dzona, tylo kupa y strach ladaiaki, niewie\u015bciuchowie w\u0142a\u015bnie, delicyami, roskoszami, szatami iedwabnymi popsowani; skoro ich uszy tr\u0105ba Polska obeydzie , a szelest zbroy waszych na nie padnie, pierzchn\u0105 pewnie, ani uczyni\u0105 tak iako potrzeba z Sarmatami prawdziwemi synami Marsa samego. Przodkowie waszy od zachodu s\u0142o\u0144ca nad Albim rzek\u0105, od wschodu na Dnieprze, \u017celazne kolumny stawiali, znaki wielkiego y wiecznego pa\u0144stwa swego po wszytkie wieki\u2026\u201d. F. Birkowski, <em>Ian Karol Chodkiewicz et Ian Weyher, Wielmo\u017ani, Waleczni, Pobo\u017ani, Woiewodowie; Pami\u0119ci\u0105 pogrzebn\u0105 wspomnieni<\/em>, Krak\u00f3w 1627, s. 6\u20137.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> \u201eInterea wkr\u00f3tce nast\u0105pi\u0142a jesie\u0144 bardzo mokra, a za ni\u0105 przywlek\u0142y si\u0119 niesko\u0144czone n\u0119dze, tak\u017ce ex utraq[ue] parte powietrze si\u0119 zawzi\u0119\u0142o osobliwie w tureckim obozie, mi\u0119dzy lud\u017ami onymi zniewie\u015bcia\u0142ymi nieprzyuczonemi do wojny i do biedy mi\u0119dzy naszymi te\u017c\u2026\u201d. <em>Woyna chocimska<\/em>, \u041b\u041d\u041d\u0411\u0423, \u0424. 5, \u041e\u043f. 1, \u0421\u043f\u0440. 722, k. 257v.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> A. Goszczy\u0144ski, <em>Nieszcz\u0119\u015bcia gorsze od wroga. G\u0142\u00f3d i niedostatki w armii Rzeczypospolitej podczas kampanii chocimskiej z 1621 r.<\/em>, Wschodni Rocznik Humanistyczny, 2021, t. 18, nr 3 [w druku].<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> Konarski do \u0141ukasza Opali\u0144skiego z obozu pod Chocimiem 10 wrze\u015bnia 1621 r., B.Racz., rkps 2, s. 981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 21; <em>\u0425\u043e\u0442\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430 \u0432\u0456\u0439\u043d\u0430. 1621<\/em>, \u0443\u043f\u043e\u0440. \u0421. \u0417\u0430\u0440\u0435\u043c\u0431\u0430, \u041a\u0438\u0457\u0432 1991, s. 37; Diariusz wojny chocimskiej, Biblioteka Ksi\u0105\u017c\u0105t Czartoryskich (dalej: B.Czart.), rkps 111, s. 630.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> Jakub Zieli\u0144ski do Krzysztofa Zbaraskiego z obozu pod Chocimiem 6 wrze\u015bnia 1621 r., B.Racz., rkps 2, s. 975.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> <em>Historia albo diarius rozprawy wojska polskiego pod regimentem pana Jana Karola Chodkiewicza wielkiego hetmana litewskiego b\u0119d\u0105czego z Osmanem cesarzem tureckiem pod Chocimem<\/em>, B. Czart., rkps 345, s. 151.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> \u201e5 et 6 septemb[ris]. Dla d\u017cd\u017cu, wi\u0119c i dla tego, \u017ce na dobycie obozu naszego kilka basz\u00f3w iunctis viribus sprzysi\u0119ga\u0142o si\u0119 i o sposobie radzili, upominki od cesarza wzi\u0119li, lekkie tylko harce by\u0142y.\u201d. Konarski do \u0141ukasza Opali\u0144skiego\u2026, s. 981.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 48, 81, 133; Diaryusz wojny tureckiej r. 1621. Dostatecznie wypisany, [w:] <em>Staro\u017cytno\u015bci historyczne polskie, czyli pami\u0119tniki do dziej\u00f3w dawnej Polski, listy kr\u00f3l\u00f3w i znakomitych m\u0119\u017c\u00f3w, przypowie\u015bci, przys\u0142owia i.t.p.<\/em>, t. 1, wyd. A. Grabowski, Krak\u00f3w 1840, s. 138. \u201eTych ludzi zaufanych w publicznej wierze i bezpiecznych od gwa\u0142tu, swawolna czer\u0144 \u017co\u0142dacka, nie jako poddanych Rzeczypospolitej i Chrze\u015bcian, lecz raczej jako pogan i wrog\u00f3w, mordowa\u0142a nieprzepuszczaj\u0105c p\u0142ci ani wiekowi. Zgrzybiali m\u0119\u017cczy\u017ani i niewiasty, gin\u0119li w nurtach rzeki str\u0105cani z chocimskiego mostu; niemowl\u0119ta oderwane od macierzystych piersi, dzieci wydarte od ojcowskiego \u0142ona, rzucano w wodne przepa\u015bci; w oczach rodzic\u00f3w dziewice na zniewag\u0119 dawano.\u201d. J. Sobieski, <em>Pami\u0119tnik\u2026<\/em>, s. 32\u201333.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a> F. Birkowski, <em>Ian Karol Chodkiewicz\u2026<\/em>, s. 12.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> Taka sytuacja mia\u0142a miejsce 4 wrze\u015bnia, kiedy hetman z powodu zapadaj\u0105cego zmroku nie zdecydowa\u0142 si\u0119 udzieli\u0107 wsparcia Kozakom, kt\u00f3rzy po skutecznym natarciu na ob\u00f3z turecki musieli wycofywa\u0107 si\u0119 w po\u015bpiechu za sza\u0144ce. <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s 132. Wed\u0142ug jednego ze \u015bwiadk\u00f3w tych wydarze\u0144 by\u0142a to dogodna okazja do rozstrzygni\u0119cia ca\u0142ej bitwy na korzy\u015b\u0107 Rzeczypospolitej. <em>Diariusz wojny z cesarzem tureckim in anno 1621<\/em>, \u041b\u041d\u041d\u0411\u0423, \u0424. 45, \u041e\u043f. 1, \u0421\u043f\u0440. 109, k. 49.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 140; J. Sobieski, <em>Pami\u0119tnik\u2026<\/em>, s. 39\u201340; <em>Diariusz utarczki rycerstwa polskiego z poga\u0144stwem z listu p. podkomorzego be\u0142skiego de data z obozu 19 septembr[is] <\/em>1621, B.Racz., rkps 2, s. 985.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a> J. Sobieski, <em>Pami\u0119tnik\u2026<\/em>, s.\u00a0 40\u201341.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> <em>Diaryusz ekspedycyi kr\u00f3lewicza\u2026<\/em>, k. 6. \u201ei ju\u017c si\u0119 byli wyprawili cale blisko obozu nieprzyjacielskiego, b\u0119d\u0105c a\u017c w tym srogi deszcz powstanie, kt\u00f3ry samopa\u0142y i strzelby im pozamacza\u0142, zaczym irrito eventu z pola zi\u015b\u0107 musieli.\u201d. <em>Woyna chocimska\u2026<\/em>, k. 258v. Autorzy niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 niepowodzenia akcji upatruj\u0105 w braku dyscypliny w polskim obozie, \u017co\u0142nierze bowiem, pomimo pobudki tr\u0105bionej o p\u00f3\u0142nocy, zorganizowa\u0142y si\u0119 do ataku dopiero nad ranem. Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce ostatecznie to zmiana pogody pogrzeba\u0142a te plany. <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 84\u201385, 141\u2013142.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> <em>Woyna chocimska\u2026<\/em>, k. 258v.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> W diariuszu pseudo-Lubomirskiego znajduje si\u0119 wzmianka o go\u0142oledzi, kt\u00f3ra uprzykrzywszy si\u0119 piechocie sk\u0142oni\u0142a j\u0105 do okopywania si\u0119 w sza\u0144cach umocnionych drewnem z pobliskiej kniei. \u017bo\u0142nierze buduj\u0105c fortyfikacje \u0142atwiej znosili ch\u0142\u00f3d, inicjatywa ta niespodziewanie jednak otworzy\u0142a drog\u0119 do ataku Turkom, po wyr\u0119bie lasu ich pozycje zosta\u0142y bowiem ods\u0142oni\u0119te na ataki wroga. <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 82.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> Jak sugeruje relacja Prokopa Zbigniewskiego zmian\u0119 pogody \u0142\u0105czono z nast\u0119pstwem ruchu planet, kt\u00f3re mia\u0142y przybra\u0107 niepomy\u015blny dla Turk\u00f3w uk\u0142ad \u201eW niedziel\u0119 by\u0142 deszcz zrana, a Saturnus w domu swym w gradusie 17 stan\u0105\u0142, na niebie i na ziemi znak naszym szcz\u0119\u015bliwy, bo Saturnus \u017bydom, Turkom panuje, ale im nie \u017cyczliwy: wypogodzi\u0142o si\u0119 po po\u0142udniu\u201d. Tam\u017ce, s. 57. Niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a wspominaj\u0105 o opadach deszczu 25 wrze\u015bnia. <em>Historia albo diarius rozprawy\u2026<\/em>, B.Czart., rkps 345<em>, <\/em>s. 154.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> <em>Historia albo diarius rozprawy\u2026<\/em>, s. 149; <em>Kronika Paw\u0142a Piaseckiego biskupa przemy\u015blskiego. Polski przek\u0142ad wedle dawnego r\u0119kopismu, poprzedzony studyjum krytycznem nad \u017cyciem i pismami autora<\/em>, wyd. J. Bartoszewicz, Krak\u00f3w 1870, s. 293.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> \u201eA je\u015bli kiedy, tako w ten dzie\u0144 usilnie i najwi\u0119cej si\u0119 sna\u0107 ten Bisurmanin kusi\u0142, \u017ce wszystkich sna\u0107 na g\u0142ow\u0119 z obozu swego wygna\u0142, by by\u0142 zamys\u0142u swego dokaza\u0107 m\u00f3g\u0142. Zrana tedy pode mg\u0142\u0119 g\u0119st\u0105, nim opad\u0142a, zawieziono dzia\u0142 polnych sztuk 25 na g\u00f3r\u0119 jedn\u0119 za Dniestrem, a burz\u0105ce kt\u00f3re po kilkana\u015bcie par ci\u0105gn\u0119\u0142o koni, komunik\u00f3w i Turk\u00f3w i Tatar\u00f3w przybranych wys\u0142a\u0142 do 10000, z kt\u00f3rych jedni niedaleko dzia\u0142 w rozsypk\u0119 po polu, a drudzy w sprawie pod mg\u0142\u0105 stali; ci wszyscy, jako udawano, by si\u0119 im by\u0142o powiod\u0142o, wp\u0142aw przez Dniestr do naszych i\u015b\u0107 chcieli.\u201d. <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 59.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> \u0422. \u0413\u0440\u0438\u0433\u043e\u0440\u2019\u0454\u0432\u0430, <em>\u0423\u043a\u043b\u0430\u0434\u0435\u043d\u043d\u044f \u043c\u0438\u0440\u0443 \u043f\u0456\u0441\u043b\u044f \u0425\u043e\u0442\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0457 \u0432\u0456\u0439\u043d\u0438 (1620\u20131621 \u0440\u0440.): \u0441\u043f\u0440\u043e\u0431\u0430 \u043f\u0435\u0440\u0435\u043e\u0446\u0456\u043d\u043a\u0438 \u0434\u043e\u0441\u044f\u0433\u043d\u0443\u0442\u0438\u0445 \u0434\u043e\u043c\u043e\u0432\u043b\u0435\u043d\u043e\u0441\u0442\u0435\u0439<\/em>, \u201e\u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0430 \u0432 \u0426\u0435\u043d\u0442\u0440\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e-\u0421\u0445\u0456\u0434\u043d\u0456\u0439 \u0404\u0432\u0440\u043e\u043f\u0456\u201d, 2010, \u0432\u0438\u043f. 9-10, s. 45\u201346.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> <em>Pami\u0119tniki o wyprawie chocimskiej\u2026<\/em>, s. 177\u2013178.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> \u201eNie wiedziemy bowiem i\u017c pok\u00f3j ten tak skwapliwie uczyniony mia\u0142 byd\u017a albo trwa\u0142y, albo z jakim Rzeczypospolitej po\u017cytkiem. Rzeczom swoim ten poganin, a czasowi, kt\u00f3re[go] pora wojenna schodzi, widz\u0105c, \u017ce wojska nasze[go] znie\u015b\u0107 nie m\u00f3g\u0142 i my\u015bmy z pospolitym ruszeniem nast\u0119powali wygadza\u0142\u2026\u201d. Zygmunt III do Wawrzy\u0144ca Gembickiego ze Lwowa 14 pa\u017adziernika 1621 r., Riksarkivet Stockholm, Extranea IX Polen, vol. 102, brak paginacji.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> Relacia powodze\u0144 wojska polskiego na wojnie przeciw Turkom, [w:] <em>Zbi\u00f3r pami\u0119tnik\u00f3w historycznych o dawnej Polszcze z r\u0119kopism\u00f3w, tudzie\u017c dzie\u0142 w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnemi kr\u00f3l\u00f3w i znakomitych ludzi w kraju naszym<\/em>, t. 5, wyd. J. U. Niemcewicz, Pu\u0142awy 1830, s. 401.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> Jerzy Zbaraski do Zygmunta III, Solec 30 X 1621, [w:] <em>Jerzy ksi\u0105\u017c\u0119 Zbaraski 1574\u20131631. Szkic biograficzny \u2013 korespondencja<\/em>, oprac. A. Filipczak-Kocur, Warszawa\u2013Bellerive-sur-Allier 2020, s. 169. \u201eWojna trudna o g\u0142odzie i kiedy ju\u017c czasy i pluty do wojnej nie sposobne, pok\u00f3j jaki taki mo\u017ce na prawie ruines et vulnera n[ost]ra satis gloriae ad posteritatem, \u017ce ten straszny nieprzyjaciel auspicies WKMci, odwag\u0105 syna WKMci, dzielno\u015bci\u0105 hetmana, m\u0119stwem cnego rycerstwa\u00a0 pokr\u00f3cony, ultra sam pozwala do traktat\u00f3w.\u201d. Miko\u0142aj Ole\u015bnicki do Zygmunta III, b.m., b.d. [X\/XI 1621 r.], \u041b\u041d\u041d\u0411\u0423, \u0424. 5, \u041e\u043f. 1, \u0421\u043f\u0440. 493, k. 70.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> F. Birkowski, <em>Panu Bogu w Troycy S. iedynemu Podzi\u0119kowanie za uspokojenie Korony, y W.X.L. z Cesarzem Tureckim. Roku Pa\u0144skiego 1621. w Oktaw\u0119 Ro\u017ca\u0144ca Swi\u0119tego<\/em>, Krak\u00f3w 1621, s. 16.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> \u201eBy\u0142o wojska naszego na pierwszym wst\u0119pie do popisu z Kozakami zaporowskiemi do 60\u00a0000, a przez niedziel sze\u015b\u0107 tak wszystko zniszcza\u0142o, \u017ce wi\u0119ksza po\u0142owica chor\u0105gwi piechot\u0105 wysz\u0142a na w\u0142o\u015b\u0107, bo konie jedne dla g\u0142odu pozdycha\u0142y, drugie od Tatar\u00f3w z pacholikami, gdy po traw\u0119 i dla \u017cywno\u015bci je\u017adzili pobrane. \u017bo\u0142nierze za\u015b sami g\u0119stemi chorobami bardzo zn\u0119dznieni i zniszczeni zostali\u201d. <em>Diaryusz ekspedycyi kr\u00f3lewicza\u2026, <\/em>k. 12; \u201ePolacy za\u015b [czwar]tego dnia po odej\u015bciu Turk\u00f3w do Polski spod Chocimia odeszli, lecz i tych si\u0142a namar\u0142o od wojny, za\u015b nad 400 nie zgin\u0119\u0142o, koni za\u015b tak\u017ce si\u0142a nazdycha\u0142o, \u017ce ledwo nieca\u0142e wojsko piechot\u0105 do Polski nie powr\u00f3ci\u0142o.\u201d. Kronika wydarze\u0144 historycznych z lat 1598\u20131699, Biblioteka Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, rkps 967, s. 102.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> Diariusz wojny chocimskiej\u2026, s. 649\u2013650.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref51\" name=\"_ftn51\">[51]<\/a> Do Konstantynopola z okolic Chocimia nale\u017ca\u0142o przeby\u0107 ok. 1100 km. Stolic\u0119 Porty od innych znaczniejszych o\u015brodk\u00f3w Imperium Otoma\u0144skiego dzieli\u0142a podobna odleg\u0142o\u015b\u0107. R. Majewski, <em>Cecora rok 1620<\/em>, Warszawa 1970, s. 121.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref52\" name=\"_ftn52\">[52]<\/a> \u201eDowiedziano si\u0119 z pewno\u015bci\u0105, \u017ce od czasu pierwszego ich z Polakami spotkania si\u0119 od or\u0119\u017ca i chor\u00f3b zgin\u0119\u0142o ich do 60,000, a wi\u0119cej jeszcze w powrocie, gdy wyst\u0105piwszy z obozu w porze jesiennej d\u017cd\u017cystej i \u015bnie\u017cnej, wielu z nich po stracie koni pieszo przebywaj\u0105c d\u0142ugie miejsc b\u0142otnistych przestrzenie, gin\u0119\u0142o z ostatniej n\u0119dzy, \u017ce nie wi\u0119cej jak trzecia tylko ich cz\u0119\u015b\u0107 do Kostantynopola powr\u00f3ci\u0142a.\u201d. <em>Kronika Paw\u0142a Piaseckiego\u2026<\/em>, s. 302\u201eBy relations of divers present in this warre, it is reported that there dyed in the Turks camp, by the sword, famine, sickness and cold about 80,000 men, and above 100,000 horse, and the Remayne at their retorne appearing so naked, poore and sickly, made evident demonstration of the great losse and misery susteyned. The Polacks in their trenches lost about 20,000 by the famine suffered in their beseeging\u2026\u201d. Ignotus ad \u00abdominum Navarcham\u00bb [ex Turchia] Januarii 19 1622, [w:] <em>Elementa ad Fontium Editiones<\/em>, vol. VI: <em>Res Polonicae Iacobo I Angliae regnante conscriptae ex Archivis Publicis Londoniarum<\/em>, ed. C. H. Talbot, Romae 1962, s. 302.<\/p>\n<hr \/>\n<p><strong>Bibliografia cytowa\u0144:<\/strong><\/p>\n<p>Carter T., <em>Curiosities of War and Military Studies: Anecdotal, Descriptive, and Statistical<\/em>, London 1860.<\/p>\n<p>Datz I. M., <em>Military Operations Under Special Conditions of Terrain and Weather<\/em>, New Delhi 2004.<\/p>\n<p>D\u0142ugosz J., <em>Mecenat kulturalny i dw\u00f3r Stanis\u0142awa Lubomirskiego wojewody krakowskiego<\/em>, Wroc\u0142aw 1972.<\/p>\n<p>Goszczy\u0144ski A., <em>Lubomirscy w systemie politycznym Rzeczypospolitej za panowania Zygmunta III i W\u0142adys\u0142awa IV<\/em>, Krak\u00f3w 2018 [komputeropis rozprawy doktorskiej przechowywany w Archiwum Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego].<\/p>\n<p>Goszczy\u0144ski A., <em>Nieszcz\u0119\u015bcia gorsze od wroga. G\u0142\u00f3d i niedostatki w armii Rzeczypospolitej podczas kampanii chocimskiej z 1621 r.<\/em>, \u201eWschodni Rocznik Humanistyczny\u201d, t. 18, 2021, nr 3 [w druku].<\/p>\n<p>Johnson D. W., <em>Battlefields of the World War Western and Southern Fronts. A Study in Military Geography<\/em>, New York 1921.<\/p>\n<p>Majewski R., <em>Cecora rok 1620<\/em>, Warszawa 1970.<\/p>\n<p>\u041d\u0430\u0457\u043c\u0430 M., <em>\u0413\u044e\u0441\u0435\u0439\u043d\u043e\u0432\u0456 \u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0438 \u0443 \u0432\u0438\u0442\u044f\u0433\u0443 \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u0439 \u0456\u0437 \u0437\u0430\u0445\u043e\u0434\u0443 \u0442\u0430 \u0441\u0445\u043e\u0434\u0443. (\u041f\u043e\u0432\u0456\u0434\u043e\u043c\u043b\u0435\u043d\u043d\u044f \u043f\u0440\u043e \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0443)<\/em>, \u043f\u0435\u0440. \u041e. \u0413\u0430\u043b\u0435\u043d\u043a\u0430 \u0442\u0430 \u041e. \u041a\u0443\u043b\u044c\u0447\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0433\u043e, \u0441\u0442\u0443\u0434\u0456\u0457 \u041e. \u0413\u0430\u043b\u0435\u043d\u043a\u0430, \u041a\u0438\u0457\u0432 2016.<\/p>\n<p><em>\u0425\u043e\u0442\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u0430 \u0432\u0456\u0439\u043d\u0430. 1621<\/em>, \u0443\u043f\u043e\u0440. \u0421. \u0417\u0430\u0440\u0435\u043c\u0431\u0430, \u041a\u0438\u0457\u0432 1991.<\/p>\n<p>Niemcewicz J. U., <em>Dzieje panowania Zygmunta III kr\u00f3la polskiego, wielkiego ksi\u0119cia litewskiego<\/em>, itd., t. 3, wyd. K. J. Turowski, Krak\u00f3w 1860.<\/p>\n<p>Podhorodecki L., <em>Jan Karol Chodkiewicz 1560\u20131621<\/em>, Warszawa 1982.<\/p>\n<p>Podhorodecki L., <em>Kampania chocimska 1621 roku. I. Dzia\u0142ania przed obl\u0119\u017ceniem<\/em>, \u201eStudia i Materia\u0142y do Histo-rii Wojskowo\u015bci\u201d, 1964, t. 10, cz. 2, s. 37\u201368.<\/p>\n<p>Reychman J., Historia Turcji, Wroc\u0142aw\u2013Warszawa\u2013Krak\u00f3w\u2013Gda\u0144sk 1973.<\/p>\n<p>Tretiak J., <em>Historya wojny chocimskiej 1621 r.<\/em>, Lw\u00f3w 1889.<\/p>\n<p>Winters H. A, Galloway Jr. G.E, Reynolds W.J., Rhyne D.W., <em>Battling the Elements. Weather and Terrain in the Conduct of War<\/em>, Baltimore 1998.<\/p>\n<p>Wojtasik J., <em>Podhajce 1698<\/em>, Warszawa 2008.<\/p>\n<p>\u0413\u0440\u0438\u0433\u043e\u0440\u2019\u0454\u0432\u0430 T., <em>\u0423\u043a\u043b\u0430\u0434\u0435\u043d\u043d\u044f \u043c\u0438\u0440\u0443 \u043f\u0456\u0441\u043b\u044f \u0425\u043e\u0442\u0438\u043d\u0441\u044c\u043a\u043e\u0457 \u0432\u0456\u0439\u043d\u0438 (1620\u20131621 \u0440\u0440.): \u0441\u043f\u0440\u043e\u0431\u0430 \u043f\u0435\u0440\u0435\u043e\u0446\u0456\u043d\u043a\u0438 <\/em><\/p>\n<p><em>\u0434\u043e\u0441\u044f\u0433\u043d\u0443\u0442\u0438\u0445 \u0434\u043e\u043c\u043e\u0432\u043b\u0435\u043d\u043e\u0441\u0442\u0435\u0439<\/em>, \u201e\u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0430 \u0432 \u0426\u0435\u043d\u0442\u0440\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e-\u0421\u0445\u0456\u0434\u043d\u0456\u0439 \u0404\u0432\u0440\u043e\u043f\u0456\u201d, 2010, \u0432\u0438\u043f. 9-10, s. 42\u201359.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Artur Goszczy\u0144ski Oryginalna wersja cyfrowa 1.11.2021 Wersja drukowana 5.11.2021 DOI: 10.36121\/RRH.GOSZCZYNSKI.19.2021 Bitwy s\u0105 wydarzeniami, na kt\u00f3rych wynik i przebieg wp\u0142ywa szereg r\u00f3\u017cnych zmiennych. Charakter walki, warunki terenowe, liczebno\u015b\u0107 wojsk, uzbrojenie, zaopatrzenie, morale armii i pogoda to czynniki wymagaj\u0105ce od dow\u00f3dc\u00f3w przyj\u0119cia uwzgl\u0119dniaj\u0105cej je taktyki[1]. Spo\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy jest klimat, mo\u017ce on bowiem w niespodziewany [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-2987","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.6 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Artur Goszczy\u0144ski Oryginalna wersja cyfrowa 1.11.2021 Wersja drukowana 5.11.2021 DOI: 10.36121\/RRH.GOSZCZYNSKI.19.2021 Bitwy s\u0105 wydarzeniami, na kt\u00f3rych wynik i przebieg wp\u0142ywa szereg r\u00f3\u017cnych zmiennych. Charakter walki, warunki terenowe, liczebno\u015b\u0107 wojsk, uzbrojenie, zaopatrzenie, morale armii i pogoda to czynniki wymagaj\u0105ce od dow\u00f3dc\u00f3w przyj\u0119cia uwzgl\u0119dniaj\u0105cej je taktyki[1]. Spo\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy jest klimat, mo\u017ce on bowiem w niespodziewany [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-11-06T19:42:07+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"22 minuty\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987\",\"name\":\"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2021-10-05T09:58:22+00:00\",\"dateModified\":\"2021-11-06T19:42:07+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"name\":\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization\",\"name\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\",\"url\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg\",\"width\":1393,\"height\":727,\"caption\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","og_description":"Artur Goszczy\u0144ski Oryginalna wersja cyfrowa 1.11.2021 Wersja drukowana 5.11.2021 DOI: 10.36121\/RRH.GOSZCZYNSKI.19.2021 Bitwy s\u0105 wydarzeniami, na kt\u00f3rych wynik i przebieg wp\u0142ywa szereg r\u00f3\u017cnych zmiennych. Charakter walki, warunki terenowe, liczebno\u015b\u0107 wojsk, uzbrojenie, zaopatrzenie, morale armii i pogoda to czynniki wymagaj\u0105ce od dow\u00f3dc\u00f3w przyj\u0119cia uwzgl\u0119dniaj\u0105cej je taktyki[1]. Spo\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy jest klimat, mo\u017ce on bowiem w niespodziewany [&hellip;]","og_url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987","og_site_name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz","article_modified_time":"2021-11-06T19:42:07+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"22 minuty"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987","name":"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website"},"datePublished":"2021-10-05T09:58:22+00:00","dateModified":"2021-11-06T19:42:07+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2987#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"O wp\u0142ywie warunk\u00f3w atmosferycznych na przebieg bitwy pod Chocimiem z 1621 roku"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization","name":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","contentUrl":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","width":1393,"height":727,"caption":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego"},"image":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2987","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2987"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2987\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3095,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2987\/revisions\/3095"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2987"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}