{"id":2625,"date":"2021-07-13T08:09:53","date_gmt":"2021-07-13T08:09:53","guid":{"rendered":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625"},"modified":"2021-11-06T19:46:06","modified_gmt":"2021-11-06T19:46:06","slug":"stefan-kozak-dawidy-na-szlaku-bojowym","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625","title":{"rendered":"Stefan Kozak &#8222;Dawidy na szlaku bojowym&#8221;"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li><span style=\"color: #800000;\"><strong>x. Stanis\u0142aw Dzyr<\/strong><\/span><\/li>\n<li>Oryginalna wersja cyfrowa 13.07.2021<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/druk_dzyr_rrh19_2021.pdf\">Wersja drukowana 5.11.2021<\/a><\/li>\n<li>DOI: 10.36121\/RRH.DZYR.19.2021<\/li>\n<\/ul>\n<hr \/>\n<p>Wszyscy lubimy wspomnienia. Ze szczeg\u00f3lnym rozrzewnieniem patrzymy na dziecko i sami powracamy do wspomnie\u0144 w \u015bwiat w\u0142asnego dzieci\u0144stwa, kiedy mieli\u015bmy jeszcze przed sob\u0105 cale \u017cycie. Czekali\u015bmy niecierpliwie na to, co mia\u0142o nadej\u015b\u0107, widzieli\u015bmy to w najpi\u0119kniejszych barwach i wtedy zdawa\u0142o si\u0119 nam, \u017ce czekaj\u0105 nas same uroki, jak w opowiadanych nam w\u00f3wczas bajkach. Tymczasem okaza\u0142o si\u0119, ze \u017cycie sk\u0142ada si\u0119 z innego tworzywa, \u017ce o wszystko trzeba walczy\u0107 i zdobywa\u0107 wysi\u0142kiem umys\u0142u i obu r\u0105k, ale to tak\u017ce sta\u0142o si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em naj\u0142adniejszego pi\u0119kna. A te wspomnienia snujemy nie tylko z wydarze\u0144 w\u0142asnego \u017cycia, ale i z wydarze\u0144, kt\u00f3re inni prze\u017cyli. To tez ma urok, cos co zg\u0142\u0119biamy.<\/p>\n<p>Wydarzenia opowiadane ustnie trwaj\u0105 zazwyczaj tak d\u0142ugo, dop\u00f3ki \u017cyj\u0105 Ci, kt\u00f3rzy to znali, lub dop\u00f3ki \u017cyj\u0105 Ci, kt\u00f3rzy je s\u0142yszeli. Potem ju\u017c wiedz\u0105 o nich ju\u017c coraz mniej i nie poznaj\u0105 tego nast\u0119pne pokolenia. Wszystko jako\u015b, cho\u0107by powoli, ale odchodzi w niepami\u0119\u0107, pozostaj\u0105 d\u0142u\u017cej zapisane na pami\u0105tkowych kartach, bo czasami nawet przez wieki.<\/p>\n<p>Jak\u017ce byliby\u015bmy w Dawidach usatysfakcjonowani, gdyby mog\u0142y poprzednie pokolenia nam przekaza\u0107. Pisma nie by\u0142y praktykowane, ludzie byli niekompetentni, a do tego tak burzliwe dzieje, ziemia nasza zdeptana przez wrog\u00f3w, palone domy, przyczyni\u0142y si\u0119 do wi\u0119kszego zubo\u017cenia historii.<\/p>\n<p>Dlatego z wielk\u0105 rado\u015bci\u0105 i z poczuciem wdzi\u0119czno\u015bci przedstawiam wspomnienia Stefana Kozaka, mieszka\u0144ca Dawid\u00f3w, \u015bwiadka walcz\u0105cego podziemia podczas obu okupacji.<\/p>\n<p>Ochotnie i spiesznie zaj\u0105\u0142em si\u0119 przepisaniem i z konieczno\u015bci przeredagowaniem zapisk\u00f3w odno\u015bnie szyku i stylu, czasami dodaj\u0105c wyja\u015bnienia i szersze om\u00f3wienia z ustnych przekaz\u00f3w autora zacnego, przy kt\u00f3rym z konieczno\u015bci po po\u017carze Dawid\u00f3w w 1947 r. zamieszkiwa\u0142em i od kt\u00f3rego otrzyma\u0142em wiele wiadomo\u015bci i rad na drog\u0119 \u017cycia.<\/p>\n<p>Stefan Kozak, autor niniejszych wspomnie\u0144, by\u0142 rodowitym mieszka\u0144cem wsi Dawidy. Urodzi\u0142 si\u0119 w Dawidach w 1921 r. jako syn Piotra (1885\u20131923) i Marianny z Szyszk\u00f3w (1891\u20131978). Wychowa\u0142 si\u0119 w Dawidach w okresie mi\u0119dzywojennym w atmosferze religijno-patriotycznej. Ojciec odumar\u0142 go wcze\u015bnie (1923 r.), kiedy mia\u0142 dwa lata. Dalszym wychowaniem zajmowa\u0142a si\u0119 matka, ze starszymi swymi c\u00f3rkami, prowadzi\u0142a przez 9 lat spore gospodarstwo rolne, a\u017c do przyj\u0119cia za zi\u0119cia do najstarszej c\u00f3rki Marianny mojego chrzestnego Franciszka Bieleckiego. Brat jego ojca Jan Kozak (1901\u20131979) przyj\u0105\u0142 w 1926 r. \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie, by\u0142 proboszczem parafii Wojs\u0142awice i Frampol w diecezji lubelskiej, wi\u0119ziony przez niemieckiego okupanta przez 5 lat w obozie koncentracyjnym w Dachau (napisa\u0142 wspomnienia z czas\u00f3w obozowych, przechowywane s\u0105 w r\u0119kopisie maszynowym). Ju\u017c od dzieci\u0144stwa ws\u0142uchiwa\u0142 si\u0119 w opowiadania starszych mieszka\u0144c\u00f3w dawidowskich oraz swej rodziny o prze\u015bladowaniach unit\u00f3w, obronie wiary i sytuacji kraju oraz prze\u017cy\u0107 domownik\u00f3w. Nauki szkolne pobiera\u0142 w Dawidach w Szkole Powszechnej I-go stopnia (wed\u0142ug programu mi\u0119dzywojennego siedmioletnia czteroklasowa \u2013 klasa I jeden rok, klasa II jeden rok, klasa trzecia dwuletnia: kurs A i kurs B, klasa czwarta trzyletnia: kurs A, kurs B i kurs C). Po uko\u0144czeniu nauki szkolnej przysposabia\u0142 si\u0119 do samodzielnego prowadzenia gospodarki rolnej, jednocze\u015bnie, jak jego szwagrowie Franciszek Bielecki i J\u00f3zef Gom\u00f3\u0142ka, anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w organizowanie Sp\u00f3\u0142dzielni Chrze\u015bcija\u0144skiej w Dawidach oraz w szeregach Katolickiego Stowarzyszenia M\u0142odzie\u017cy M\u0119skiej, prowadzonego przez proboszcza parafii G\u0119\u015b. Ju\u017c jako doros\u0142y ch\u0142opiec by\u0142 wraz z kolegami zaanga\u017cowany w partyzanck\u0105 walk\u0119 z niemieckim okupantem (tego dotycz\u0105 g\u0142\u00f3wnie dalsze jego osobiste wspomnienia). Poni\u00f3s\u0142 tego bolesne konsekwencje po wkroczeniu Sowiet\u00f3w. W 1950 zawar\u0142 zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski z Janin\u0105 Jaro\u0107 z Woro\u0144ca wychowuj\u0105c 5-cioro potomstwa, kt\u00f3re po uko\u0144czeniu studi\u00f3w pracuje na wy\u017cszych stanowiskach. Po odej\u015bciu na rolnicz\u0105 emerytur\u0119 nada\u0142 zamieszkiwa\u0142 w rodzinnym domu w Dawidach. Tutaj w Dawidach spisa\u0142 swe wspomnienia, kt\u00f3re redaguj\u0105c zatytu\u0142owa\u0142em ,,Dawidy na szlaku bojowym&#8221;, bo i takie by\u0142y dzieje mieszka\u0144c\u00f3w naszej wioski i zacnego ziomka Stefana Kozaka.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Dawidy na szlaku bojowym<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>I. W dawnych Dawidach<\/strong><\/p>\n<p>Wioska Dawidy po\u0142o\u017cona jest przy drodze traktowej, \u0142\u0105cz\u0105cej W\u0142odaw\u0119 z Radzyniem, to dwa powiatowe miasta, kt\u00f3re niegdy\u015b szczeg\u00f3lnie dotyczy\u0142y naszej wioski Jako jednostki administracyjne. Obecnie ta droga jest szos\u0105 pokryt\u0105 asfaltem, a wioska rozbudowa\u0142a si\u0119 i przecina j\u0105 od strony p\u00f3\u0142nocnej na po\u0142udnie.<\/p>\n<p>Ludno\u015b\u0107 zamieszkuj\u0105ca nasz\u0105 wiosk\u0119 by\u0142a jednolita tak ze strony religijnej, jak i z narodowej. W dawnych czasach byli oni wyznania greko-katolickiego. Nazywano ich unitami (wed\u0142ug dawnej mowy miejscowej \u2013 uniaty). Za rz\u0105d\u00f3w zaborczych znie\u015bli prze\u015bladowania ze strony Moskali. O tych prze\u015bladowaniach opowiadali nam starsi ludzie, kt\u00f3rzy \u017cyli jeszcze za naszego dzieci\u0144stwa i my w tej dawnej tradycji wychowali si\u0119. Zawsze z szacunkiem podkre\u015blali, \u017ce nikt w tych smutnych czasach nie podda\u0142 si\u0119, nie przyj\u0105\u0142 prawos\u0142awia, nie poszed\u0142 modli\u0107 si\u0119 do ich cerkwi, wszyscy wytrwali przy swej unickiej wierze. Opowiada\u0142 mi o tych czasach Szwaj Antoni (1863-1942), mieszkaj\u0105cy w s\u0105siedztwie, a szczeg\u00f3lnie moja babka Eufemia (matka mojej mamy), pochodz\u0105ca z rodziny Chwalczuk\u00f3w, urodzona w 1862 r., zmar\u0142a w 1953 r., kt\u00f3ra by\u0142a najpierw zam\u0119\u017cna za Micha\u0142em Szyszk\u0105, a po jego tragicznej \u015bmierci za \u0141ukaszem Sidorczukiem. Bardzo dobrze pami\u0119ta\u0142a ona te czasy, bo do Pierwszej Komunii \u015bw. przyst\u0119powa\u0142a w G\u0119si, kiedy unia nie by\u0142a jeszcze prze\u015bladowana. A najpierw rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 od tego, ze zabronili im odmawiania r\u00f3\u017ca\u0144ca w ko\u015bciele unickim. Potem zabrali Moskale organy z ko\u015bcio\u0142\u00f3w, a ksi\u0119\u017cy, kt\u00f3rzy im nie poddali si\u0119 (nie przyj\u0119li prawos\u0142awia, czyli nie poszli na pop\u00f3w), wywie\u017ali ich, niekt\u00f3rych na Sybir. Wiernych za\u015b zacz\u0119li si\u0142\u0105 gna\u0107 do cerkwi. Dzieci w tym czasie urodzone nakazano chrzci\u0107 w cerkwi prawos\u0142awnej przez pop\u00f3w, kt\u00f3rzy tutaj przybyli w miejsce ksi\u0119\u017cy wygnanych. Do wsi przyjecha\u0142o du\u017co wojska carskiego tak zwanych kozak\u00f3w, kt\u00f3rzy na mieszka\u0144c\u00f3w nak\u0142adali du\u017ce kontrybucje, bili nahajkami rodzic\u00f3w, kt\u00f3rym urodzi\u0142o si\u0119 dziecko, aby nie\u015bli do chrztu do cerkwi. Na opornych nak\u0142adali wysokie kary, zabierali pasz\u0119 dla swoich koni, zabierali ludziom krowy i wo\u0142y. Opowiada\u0142 Szwaj Antoni, \u017ce wo\u0142om roboczym odcinali nogi, nakazuj\u0105c, a\u017ceby gospodarz przygl\u0105da\u0142 si\u0119 jak m\u0119czy si\u0119 jego zwierz\u0119.<\/p>\n<p>Do naszej wsi przyje\u017cd\u017cali w\u00f3wczas misjonarze z Krakowa i Przemy\u015bla, aby pe\u0142ni\u0107 prze\u015bladowanym unitom pos\u0142ugi religijne. Spowiadali ludzi starszych, udzielali chrztu dzieciom i \u015blub\u00f3w narzeczonym. Zmar\u0142ych grzebali ludzie sami w ten spos\u00f3b, ze schodzili si\u0119 na modlitwy do domu zmar\u0142ego, a w nocy wie\u017ali na cmentarz do G\u0119si. Du\u017co te\u017c opowiadali ludzie o braniu \u015blub\u00f3w w lesie, w stodole Kornela Deneki. Inni wyje\u017cd\u017cali do \u015blubu za granic\u0119, to jest do Galicji, kt\u00f3ra by\u0142a pod zaborem austriackim. Na pograniczu mieli znajomych ko\u0142o Zamo\u015bcia. Wspominali wie\u015b Zezulin, sk\u0105d przewodnicy przeprowadzali przez granic\u0119. Kto mia\u0142 znajomych \u0142acinnik\u00f3w (ksi\u0119\u017cy rzymsko-katolickich), to korzystaj\u0105c z ich odwagi i po\u015bwiecenia bra\u0142 \u015blub.<\/p>\n<p>Kiedy carscy Kozacy wszystko ze wsi pozbierali z \u017cywno\u015bci i paszy, a ludzi nie przemogli, to wojsko ze wsi wyje\u017cd\u017ca\u0142o. Pomimo \u017ce p\u00f3\u017aniej terror by\u0142 mniejszy, to jednak prze\u015bladowanie nie ustawa\u0142o. Ludzie nada\u0142 musieli dzieci chrzci\u0107 potajemnie i w ten spos\u00f3b brali \u015bluby.<\/p>\n<p>Najgorszy problem by\u0142 wtedy, gdy kto\u015b o\u017ceni\u0142 si\u0119 w drugiej gminie, bo nie m\u00f3g\u0142 w swojej gminie zameldowa\u0107 \u017cony i dzieci. Wtedy w\u0142adze carskie nak\u0142ada\u0142y du\u017ce kary, a nawet wsadza\u0142y do aresztu. Moja babka, Barbara z Wertejuk\u00f3w, matka mego ojca Piotra Kozaka, pochodzi\u0142a z Czeberak, gmina Milan\u00f3w. Nie uznano jej \u015blubu, by\u0142a w areszcie w Bia\u0142ej Podlaskiej, a ich dzieci by\u0142y uznawane za nie\u015blubne. Gdy zmar\u0142 tragicznie m\u00f3j dziadek Micha\u0142 Szyszko, pierwszy m\u0105\u017c wspomnianej wy\u017cej Eufemii z Chwalczuk\u00f3w (zosta\u0142 przywalony przez warstwy gliny, bo wtedy je\u017adzili do Ty\u015bmienicy, a\u017ceby zgromadzi\u0107 jej zapas do bielenia dom\u00f3w mieszkalnych, na du\u017cej g\u0142\u0119boko\u015bci obsun\u0119\u0142a si\u0119 \u015bciana i poni\u00f3s\u0142 on \u015bmier\u0107 na miejscu), po tym wydarzeniu z 1895 r. zosta\u0142y dwie c\u00f3rki \u2013 moja mama Marianna i Katarzyna. Wtedy rodzina dziadka Micha\u0142a wykorzysta\u0142a okazj\u0119, \u017ce dzieci by\u0142y zapisane tylko na babk\u0119 Eufemi\u0119, wnie\u015bli spraw\u0119 do s\u0105du, aby zabra\u0107 maj\u0105tek po zmar\u0142ym dziadku Michale Szyszce, bo prawnie nie mia\u0142 \u017cony, ani dzieci (by\u0142y cz\u0119ste takie powik\u0142ania maj\u0105tkowe przy g\u0142odzie ziemi, kt\u00f3ra by\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania). Przez 6 lat ciotki Januszki z Jab\u0142onia s\u0105dowa\u0142y si\u0119 o zabranie maj\u0105tku. Gdy adwokat zorientowa\u0142 si\u0119, \u017ce ju\u017c babcia Eufemia nie ma pieni\u0119dzy na op\u0142aty, \u017ce zabra\u0142 ostatnie prosi\u0119, porozumia\u0142 si\u0119 z ksi\u0119dzem z Radzynia Podlaskiego, bo tam babka Eufemia z dziadkiem Micha\u0142em Szyszko bra\u0142a \u015blub po kryjomu w zakrystii, postara\u0142 si\u0119 o metryk\u0119 \u015blubn\u0105 z Krakowa. Pomimo, \u017ce \u015blub by\u0142 brany potajemnie tutaj, to ksi\u0105dz dla bezpiecze\u0144stwa postara\u0142 si\u0119 o metryk\u0119 zagraniczn\u0105 z tak zwanych \u015blub\u00f3w krakowskich. Wtedy adwokat dostarczy\u0142 metryk\u0119 s\u0119dziemu, kt\u00f3ry na jej podstawie odczyta\u0142 wyrok, \u017ce po zmar\u0142ym Michale Szyszko zosta\u0142y dwie doczki (c\u00f3rki): Maryna i Kataryna, i sprawa zosta\u0142a szcz\u0119\u015bliwie zako\u0144czona. Maj\u0105tek otrzyma\u0142y dzieci Micha\u0142a.<\/p>\n<p>Carska policja (stra\u017cnicy) je\u017adzili po wsiach \u015bledzi\u0107, czy oporni unici nie stawiaj\u0105 krzy\u017cy katolickich. M\u00f3j dziadek Stefan Kozak by\u0142 so\u0142tysem w Dawidach. W\u00f3wczas przyjechali stra\u017cnicy do so\u0142tysa z poleceniem, aby pilnowa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w, \u017ceby nie postawili krzy\u017ca. Dziadek obieca\u0142 im wsp\u00f3\u0142prac\u0119, \u017ce b\u0119dzie nad tym czuwa\u0142, i zaprosi\u0142 do sto\u0142u na pocz\u0119stunek. Tak uraczy\u0142 ich dobr\u0105 w\u00f3dk\u0105, \u017ce posn\u0119li. Dziadek szybko zwerbowa\u0142 ludzi do stawiania krzy\u017cy. Ludzie przez t\u0119 noc spokojnie postawili trzy krzy\u017ce jeden na Kurniku, drugi pod Olszyn\u0105, trzeci nad Mogilsk\u0105 Drog\u0105. Rano, gdy si\u0119 pobudzili, dziadek wyszed\u0142 na drog\u0119 zobaczy\u0107, co si\u0119 dzieje, zaraz powraca do nich i m\u00f3wi im, \u017ce my\u015bmy tu spali, a ludzie postawili try chresty (3 krzy\u017ce), dopilnowali, \u017ce my\u015bmy tak twardo spali. Gdy krzy\u017c by\u0142 postawiony, to ju\u017c nie usuwali. Chodzi\u0142o tylko o to, aby nie zastali przy tej robocie, bo nie wiedzieli kogo ukara\u0107. W takiej sytuacji bili nahajkami i nak\u0142adali wysokie kary.<\/p>\n<p>We wsi by\u0142a bieda i niedostatek, szerzy\u0142y si\u0119 choroby. W XIX wieku wybucha\u0142y epidemie cholery. Ludzie wtedy umierali masowo, tak, \u017ce nie mogli grzeba\u0107 nawet na cmentarzu parafialnym, bo trzeba by\u0142o si\u0119 spieszy\u0107, aby inni si\u0119 nie zarazili. Taki nieraz by\u0142 nakaz w\u0142adz carskich, a podczas prze\u015bladowa\u0144 starano si\u0119 omija\u0107 stra\u017cnik\u00f3w i czuwaj\u0105cego w G\u0119si popa (baciuszki). W\u00f3wczas chowali w Dawidach. Mieszka\u0144cy za\u0142o\u017cyli cmentarz za go\u015bci\u0144cem traktowym na wzg\u00f3rzu przy drodze, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a do Polubicz. Owa droga zosta\u0142a przez miejscowe spo\u0142ecze\u0144stwo nazywana Drog\u0105 Mogiln\u0105. Tamt\u0119dy p\u0119dzono krowy do Koniucha, je\u017cd\u017cono na Praborek. Droga zosta\u0142a zlikwidowana w czasie scalenia grunt\u00f3w w 1942 r.<\/p>\n<p>W roku 1882 Dawidy nawiedzi\u0142a nowa kl\u0119ska. We wsi wybuch\u0142 straszliwy po\u017car. By\u0142o to w czasie \u017cniw, gdy ludzie byli w polu przy zbiorach. By\u0142a susza, a na wsiach tutejszych nie by\u0142o jeszcze stra\u017cy po\u017carnych. Sp\u0142on\u0119\u0142a doszcz\u0119tnie ca\u0142a wie\u015b. Przyczyn\u0105 po\u017caru by\u0142a lekkomy\u015blno\u015b\u0107 jednej kobiety, kt\u00f3ra piek\u0142a chleb i \u017car wyrzuci\u0142a przy budynkach. By\u0142o tam pe\u0142no \u015bmieci i po\u017car szybko si\u0119 rozprzestrzeni\u0142.<\/p>\n<p>Po powstaniu styczniowym zarz\u0105dzi\u0142 car pob\u00f3r do wojska na 25 lat i mego dziadka Stefana Kozaka (1859-1919) wujek zosta\u0142 wcielony na 25 lat do carskiej armii. Do domu ju\u017c nie powr\u00f3ci\u0142, jego \u017con\u0105 Natali\u0105 opiekowa\u0142 si\u0119 m\u00f3j dziadek. Inni mieszka\u0144cy tak\u017ce s\u0142u\u017cyli w carskim wojsku, a gdy powr\u00f3cili, to ju\u017c rodzina bliska nie mog\u0142a ich pozna\u0107 po tak d\u0142ugim czasie s\u0142u\u017cby.<\/p>\n<p>Na wsi panowa\u0142 w\u00f3wczas analfabetyzm, ma\u0142o kto umia\u0142 czyta\u0107 i pisa\u0107. \u015awiatlejsi ludzie zacz\u0119li my\u015ble\u0107 o tajnym zorganizowaniu nauki dla m\u0142odego pokolenia dawidowc\u00f3w. Sprowadzili nauczyciela, nazywa\u0142 si\u0119 Dery\u0142o. Pochodzi\u0142 z G\u0119si. Potajemnie schodzili si\u0119 dzieci po domach. Uczy\u0142 dziewcz\u0119ta tylko czyta\u0107 a ch\u0142opc\u00f3w r\u00f3wnie\u017c pisa\u0107. Kto\u015b starszy wtedy pilnowa\u0142, czy nie nadje\u017cd\u017caj\u0105 stra\u017cnicy. Gdy kto\u015b zauwa\u017cy\u0142, \u017ce nadje\u017cd\u017caj\u0105, to wszyscy uciekali. Pewnego razu przybyli do domu, gdzie uczy\u0142y si\u0119 dzieci. Gospodyni tego domu wygarn\u0119\u0142a \u017car z pieca, bo mia\u0142a w napalonym piecu piec chleb. Trzyma\u0142a w r\u0119kach pomio\u0142o (miot\u0142a do oczyszczania dnia pieca) i ostro zaczyna krzycze\u0107, po co oni tu przyszli bez so\u0142tysa. A by\u0142o wtedy takie prawo, \u017ce nikt nie mia\u0142 prawa wej\u015b\u0107 do domu. \u201eGdzie So\u0107ko?\u201d i podesz\u0142a do nich z pomio\u0142em. \u201e Bez So\u0107ki nie macie prawa przyj\u015b\u0107!\u201d. W tym zamieszaniu dzieci uciek\u0142y drugimi drzwiami. Zamo\u017cniejsi gospodarze wysy\u0142ali dzieci do G\u0119si do ruskiej szko\u0142y, ale by\u0142a to szko\u0142a p\u0142atna.<\/p>\n<p>Gdy si\u0119 troch\u0119 rozlu\u017ani\u0142o, a zaborca moskiewski zaj\u0119ty by\u0142 konfliktami zewn\u0119trznymi i nie by\u0142o takiego rygoru w czasie wojny tureckiej, a potem japo\u0144skiej, to ludziom lepiej si\u0119 \u017cy\u0142o. Jeszcze przed ukazem tolerancyjnym zorganizowali ksi\u0119\u017ca misje w lesie za Kolembrodami. Okoliczna ludno\u015b\u0107 by\u0142a powiadomiona, w nocy spieszyli do lasu. Wsz\u0119dzie by\u0142y porozstawiane warty czuwaj\u0105ce, czy nie nadchodzi\u0142 wi\u0119kszy oddzia\u0142 carskiego wojska. Tam g\u0142osili ksi\u0119\u017ca kazania, spowiadali, udzielali dzieciom chrztu, \u015blub\u00f3w parom ma\u0142\u017ce\u0144skim. Nie by\u0142o \u017cadnej wpadki i wszystko uda\u0142o si\u0119.<\/p>\n<p>W roku 1905 car zaj\u0119ty wojn\u0105 z Japoni\u0105 (w kt\u00f3rej poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119) i rozruchami wewn\u0119trznymi w Cesarstwie Rosyjskim i Kr\u00f3lestwie Polskim, og\u0142osi\u0142 tolerancj\u0119 religijn\u0105. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 prze\u015bladowanie unit\u00f3w i ucisk. U nas wszyscy unici zg\u0142osili si\u0119 do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego (nie mogli powr\u00f3ci\u0107 do unii, bo zosta\u0142a w 1876 r. zniesiona, przez 30 lat opierali si\u0119 prawos\u0142awiu i chocia\u017c car wydaj\u0105c rozkaz tolerancyjny spodziewa\u0142 si\u0119, \u017ce ze wzgl\u0119du na j\u0119zyk \u0142aci\u0144ski nie przyjm\u0105 wyznania katolickiego, to zawi\u00f3d\u0142 si\u0119 tym razem, bo jednocze\u015bnie by\u0142o to opowiedzenie si\u0119 za polsko\u015bci\u0105 tych, kt\u00f3rzy intensywnie byli rusyfikowani). Dawidy zosta\u0142y przyj\u0119te do parafii w Komar\u00f3wce Podlaskiej. Byli unici, urodzeni przed 1876 r., zostali wpisani do Liber Conversorum (ksi\u0119gi nawr\u00f3conych na katolicyzm, bo byli przez rz\u0105d uwa\u017cani za prawos\u0142awnych), urodzeni po 1873 r. zostali wpisani do parafialnych metryk,, bo byli potajemnie ochrzczeni, a \u017cadnych metryk nie posiadali.<\/p>\n<p>Podobnie wpisano do metryk \u015blubnych tych ma\u0142\u017conk\u00f3w, kt\u00f3rzy potajemnie zawarli zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie. By\u0142y to jednocze\u015bnie ksi\u0119gi stanu cywilnego. Ju\u017c w nast\u0119pnym 1906 r. zacz\u0119li my\u015ble\u0107 o utworzeniu parafii w G\u0119si z dawnymi wioskami, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y za czas\u00f3w unickich. Postawili w G\u0119si drewnian\u0105 kaplic\u0119 (bo rz\u0105d carski nie zwr\u00f3ci\u0142 im dawnego ko\u015bcio\u0142a unickiego, mieli go nada\u0142 prawos\u0142awni). Otrzymali z Kurii Diecezjalnej w Lublinie pozwolenie na otwarcie parafii. Jesieni\u0105 przyjecha\u0142 m\u0142ody ksi\u0105dz Jan Markowski. Za\u0142o\u017cyli w 1908 r. cmentarz grzebalny, ale rz\u0105d carski nie zezwoli\u0142 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego, lecz filialny, kt\u00f3ry by nale\u017ca\u0142 do parafii w Parczewie, a wreszcie zamkn\u0105\u0142 kaplic\u0119 i usun\u0105\u0142 ksi\u0119dza Jana Markowskiego z G\u0119si, chocia\u017c materia\u0142y by\u0142y nagromadzone. W uzyskaniu w\u0142a\u015bciwego pozwolenia starania czyni\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Seweryn Czetwerty\u0144ski, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do carskiej Dumy. Czetwerty\u0144scy, dali pole (plac) pod budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i na cmentarz grzebalny. Formalnym w\u0142a\u015bcicielem tej posiad\u0142o\u015bci by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142odzimierz Czetwerty\u0144ski, brat Seweryna, syn W\u0142odzimierza Czetwerty\u0144skiego (starszego) i Marii z Uruskich. Ceg\u0142y na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a r\u00f3wnie\u017c dostarczyli Czetwerty\u0144scy, ludzie u\u017cyczyli si\u0142y roboczej i pokrywali reszt\u0119 koszt\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142a G\u0119\u015b, Dawidy, Rudzieniec i \u0141ubno. Gdy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wst\u0119pnie robota, to znaczy kopanie fundament\u00f3w, to do ich kopania w 1912 r. zesz\u0142o si\u0119 tyle ludzi, \u017ce za popo\u0142udnie wykopali ziemi\u0119 pod ca\u0142y fundament i tak by\u0142o du\u017co, \u017ce nie pomie\u015bcili si\u0119 wszyscy naraz, musieli kopa\u0107 na zmiany. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a prowadzi\u0142 nast\u0119pny ksi\u0105dz Marcin Nowicki. Budowa trwa\u0142a od 1912 r. (po\u015bwi\u0119cony kamie\u0144 w\u0119gielny i uko\u0144czona w murach) do roku 1913, kiedy ko\u015bci\u00f3\u0142 wy\u015bwi\u0119cono.<\/p>\n<p>W 1914 r. wybuch\u0142a wojna wszech\u015bwiatowa (p\u00f3\u017aniej nazwana pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105). Car rosyjski Miko\u0142aj II mia\u0142 siln\u0105 armi\u0119 i liczy\u0142 na zwyci\u0119stwo, odni\u00f3s\u0142 sukcesy na frontach, gdy jedna armia posz\u0142a w Karpaty na front austriacki, a druga na froncie niemieckim zaj\u0119\u0142a Prusy. Ale w roku 1915 sytuacja si\u0119 odmieni\u0142a. Niemcy i Austriacy przyst\u0105pili do ofensywy. Front szybko zbli\u017ca\u0142 si\u0119 w nasze strony. Rosjanie wznosili fortyfikacje oko\u0142o Brusa i Pieszowoli, aby powstrzyma\u0107 Austriak\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c i z Dawid\u00f3w musieli stawi\u0107 si\u0119 ludzie do budowania umocnie\u0144 obronnych. Pracowali tam po kilka tygodni, wr\u00f3cili gdy front by\u0142 blisko. W nocy by\u0142o wida\u0107 \u0142uny po\u017car\u00f3w, ludzi ogarn\u0119\u0142a trwoga. Ci, kt\u00f3rzy mieli rodziny w g\u0142\u0119bi Rosji, wyje\u017cd\u017cali tam przed nadej\u015bciem frontu. W wi\u0119kszo\u015bci wyje\u017cd\u017cali Ci, kt\u00f3rzy przeszli na prawos\u0142awie wraz ze swoimi duchownymi (popami). R\u00f3wnie\u017c wyjecha\u0142 pop z G\u0119si, pozostawi\u0142 opuszczon\u0105 cerkiew, dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 unicki. Ludno\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a robi\u0107 zapasy \u017cywno\u015bci i odzie\u017cy, co zakopywano do ziemi, bo gdy na powierzchni wszystko sp\u0142onie, to tym b\u0119dzie mo\u017cna prze\u017cy\u0107 zim\u0119. W lesie Praborek robili schrony. Jeden schron zorganizowa\u0142 m\u00f3j dziadek z moim ojcem na swojej dzia\u0142ce, a drugi na dzia\u0142ce Szypulskich (zwanych Weliczka). Gdy wojska rosyjskie cofa\u0142y si\u0119, ludzie z Dawid\u00f3w opu\u015bcili wie\u015b i wyjechali na Praborek. Zabrali ze sob\u0105 inwentarz: konie, wozy, byd\u0142o, \u015bwinie i najpotrzebniejszy sprz\u0119t codzienne go u\u017cytku. Rosjanie okopali si\u0119 przed szos\u0105 id\u0105c\u0105 do Polubicz i front zatrzyma\u0142 si\u0119 na trzy dni. Rosjanie wycofuj\u0105c si\u0119 z Dawid\u00f3w podpalili ca\u0142\u0105 wie\u015b, kt\u00f3ra w\u00f3wczas by\u0142a mocno zag\u0119szczona i po\u017car szybko si\u0119 rozszerza\u0142. Zosta\u0142o tylko po kilka gospodarstw na obrze\u017cach wioski. Na \u0142\u0105kach pali\u0142y si\u0119 stogi z sianem wok\u00f3\u0142 Praborka. Dym dusi\u0142 ludzi b\u0119d\u0105cych na Praborku, bo wok\u00f3\u0142 by\u0142y po\u017cary. Kobiety i dzieci sp\u0119dzali ten czas w okopach modl\u0105c si\u0119, a m\u0119\u017cczy\u017ani pilnowali swego dobytku w lesie. Moja rodzina mia\u0142a wtedy jeszcze jedn\u0105 tragedi\u0119. Moja mama wioz\u0142a na Praborek ma\u0142\u0105 sze\u015bciomiesi\u0119czn\u0105 c\u00f3reczk\u0119 Anielci\u0119 trzymaj\u0105c j\u0105 na r\u0119kach. Ta moja siostrzyczka by\u0142a wtedy bardzo chora i w drodze na Praborek zmar\u0142a. By\u0142a r\u00f3wnie\u017c ob\u0142o\u017cnie chora moja babka Barbara Kozak, matka mego ojca, wymagaj\u0105ca sta\u0142ej opieki. Na Praborku by\u0142 w\u00f3wczas ksi\u0105dz G\u0105ska z Jab\u0142onia, pokropi\u0142 zmar\u0142\u0105 siostrzyczk\u0119, a w nocy ojciec ze stryjem Antonim Kozakiem zanie\u015bli na cmentarz w G\u0119si, zrobiwszy trumienk\u0119 pogrzebali.<\/p>\n<p>Ludzie przez trzy dni byli w lesie Praborek w wielkiej trwodze, gdy\u017c nad g\u0142owami przelatywa\u0142y pociski artyleryjskie niemieckie i rosyjskie. Kilka pocisk\u00f3w spad\u0142o nawet na \u0142\u0105kach wok\u00f3\u0142 Praborka. W dniu 15 sierpnia, w \u015bwi\u0119to Wniebowzi\u0119cia Matki Boskiej, bardzo ufnie w or\u0119downictwo Matki Bo\u017cej wznosili modlitwy do nieba, aby Matka Bo\u017ca Wniebowzi\u0119ta ochroni\u0142a swoim p\u0142aszczem ca\u0142y Praborek. \u017baden pocisk nie spad\u0142 na las i nikt nie zgin\u0105\u0142. Po trzech dniach Rosjanie wycofali si\u0119 dalej, a wkroczy\u0142y wojska niemieckie i austriackie. Ludzie powr\u00f3cili z Praborka do swoich zgliszcz. Stercza\u0142y tylko kominy. W domach, kt\u00f3re ocala\u0142y przed po\u017carem zakwaterowa\u0142o si\u0119 po kilka rodzin, reszta wznosi\u0142a tymczasowe sza\u0142asy, aby mo\u017cna by\u0142o gdzie\u015b schroni\u0107 g\u0142owy. Niemcy rekwirowali to, co nie zosta\u0142o spalone. Owies by\u0142 jeszcze na polu, a nawet niekt\u00f3rzy nie zd\u0105\u017cyli go skosi\u0107. Co ocala\u0142o na polu pozwo\u017cono w sterty, ale Niemcy przyje\u017cd\u017cali i zabierali te sterty z owsa. M\u00f3j ojciec z dziadkiem z\u0142o\u017cyli sterty z owsa, a Niemcy wkr\u00f3tce przyjechali i ca\u0142\u0105 stert\u0119 zabrali, tak i\u017c nie by\u0142o paszy dla inwentarza. Siano Rosjanie spalili w stogach i stodo\u0142ach, owies zarekwirowali Niemcy. Takie by\u0142y skutki frontu w Dawidach.<\/p>\n<p>Na wojnie by\u0142o kilkunastu m\u0119\u017cczyzn z Dawid\u00f3w, zwerbowanych przez Rosjan podczas poboru. Byli to: Maksymiuk Stanis\u0142aw, Kusiuk Aleksander, Iwa\u0144czuk Stefan, \u0141obejko Jan syn J\u00f3zefa, Szypulski Stefan, Kozak Franciszek, \u0141obejko Jan syn Jakuba, Kusiuk Onufry, Kowalczuk Stanis\u0142aw, Milaniuk Julian, \u0141obejko Jan syn Szymona, Kozak Celestyn, Burzec Miko\u0142aj, Kropiwiec Daniel, Kowalczuk Franciszek, Dzyr Micha\u0142.<\/p>\n<p>Ludzie powoli odbudowali si\u0119 ze zniszcze\u0144 wojennych. Drzewo zwozili z lasu rz\u0105dowego w Makoszce i ze swego lasu Smuga. W maj\u0105tku hrabiego Zamoyskiego Tomasza w Jab\u0142oniu sta\u0142 garnizon niemiecki. St\u0105d przyje\u017cd\u017cali Niemcy do naszej wsi i nak\u0142adali kontyngenty zbo\u017ca, ziemniak\u00f3w, mleka. Kto nie da\u0142 mleka, zabierali krowy. M\u00f3j ojciec by\u0142 wtedy so\u0142tysem. Codziennie przybywa\u0142 Niemiec i sprawdza\u0142, czy wszystko oddaj\u0105. Kartofle sypali w kopce. Gdy kto\u015b przywi\u00f3z\u0142 ostatek i nic mu z \u017cywno\u015bci nie pozostawa\u0142o, to m\u00f3j ojciec prowadzi\u0142 tego Niemca na pocz\u0119stunek i poleca\u0142 gospodarzowi drog\u0105 zagumienn\u0105 ucieka\u0107 do domu wraz z tymi workami, kt\u00f3re na kontyngent przywi\u00f3z\u0142. W tym czasie, gdy Niemcy okupowali nasze tereny w Dawidach i okolicy, m\u0142odzie\u017c zorganizowa\u0142a si\u0119 w POW (Polska Organizacja Wojskowa). Ludwik Szajda, m\u0142ody mieszkaniec Dawid\u00f3w, zbiera\u0142 w nocy nasz\u0105 m\u0142odzie\u017c i \u0107wiczy\u0142 ich w wojskowo\u015bci. Dzieci nasze zacz\u0119\u0142y te\u017c chodzi\u0107 do polskiej szko\u0142y. R\u00f3wnie\u017c w Dawidach by\u0142 ch\u0119tny nauczyciel i uczy\u0142 dzieci w prywatnym domu. Taki stan okupacyjny trwa\u0142 do 11 listopada 1918 r. Wtedy nadesz\u0142a radosna wiadomo\u015b\u0107, \u017ce Niemcy kapituluj\u0105. Nasi pojechali do Jablonia i zacz\u0119li Niemc\u00f3w rozbraja\u0107. Niemcy uciekali, chocia\u017c w niekt\u00f3rych stronach (jak pod Wisznicami) stawiali op\u00f3r, zgin\u0119li nieraz peowiacy, Polska odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Ojczyzna nasza zacz\u0119\u0142a cieszy\u0107 si\u0119 wolno\u015bci\u0105.<\/p>\n<p>Og\u0142oszono pob\u00f3r do wojska, bo pok\u00f3j nie trwa\u0142 d\u0142ugo, w 1919 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wojna polsko-bolszewicka. Pocz\u0105tkowo armia polska posuwa\u0142a si\u0119 naprz\u00f3d, Polacy zaj\u0119li Kij\u00f3w i nawet posun\u0119li si\u0119 dalej. Po wycofaniu si\u0119 wojsk interwencyjnych, kt\u00f3re mia\u0142y wspomaga\u0107 bia\u0142ogwardzist\u00f3w w st\u0142umieniu rewolucji bolszewickiej, bolszewicy rosyjscy (komuni\u015bci) skoncentrowali swoje si\u0142y i przyst\u0105pili do kontrofensywy. Nasza armia zacz\u0119\u0142a w pop\u0142ochu cofa\u0107 si\u0119. Na froncie p\u00f3\u0142nocnym ofensyw\u0119 rozpocz\u0119\u0142a armia marsza\u0142ka Tuchaczewskiego, a by\u0142 to \u015bwietny dow\u00f3dca bolszewickiej Armii Czerwonej. W sierpniu 1920 r. bolszewicy podeszli pod Warszaw\u0119. Na froncie po\u0142udniowym armia Budionnego zosta\u0142a rozbita. W\u00f3wczas J\u00f3zef Pi\u0142sudski \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 kilka dywizji wojska polskiego i szykowa\u0142 si\u0119 do kontrofensywy w bitwie warszawskiej. Przyby\u0142 do Polski sztab francuski z genera\u0142em Weygandem, aby ratowa\u0107 zagro\u017con\u0105 sytuacj\u0119 niepodleg\u0142ej Polski. W nocy z 14 na 15 sierpnia rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 kontrofensywa. Nasi uderzyli nad Wieprzem i wyszli do przodu w celu okr\u0105\u017cenia armii bolszewickiej skoncentrowanej pod Warszaw\u0105. Tak front zosta\u0142 prze\u0142amany, bolszewicy uciekali w pop\u0142ochu. Tak Polacy szcz\u0119\u015bliwie zatrzymali poch\u00f3d Armii Czerwonej na zach\u00f3d. Upad\u0142y ich plany opanowania Europy, kt\u00f3ra by\u0142a ju\u017c mocno zn\u0119kana wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. W Rydze zosta\u0142 podpisany pok\u00f3j.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>II. Dawidy w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym<\/strong><\/p>\n<p>Polska po podpisaniu pokoju w Rydze cieszy\u0142a si\u0119 wolno\u015bci\u0105 do 1939 r. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 odbudowa kraju zniszczonego wojn\u0105. Polska by\u0142a wolnym i demokratycznym krajem. Dwudziestolecie mi\u0119dzywojenne jest okresem naszego dzieci\u0144stwa i szkolnych lat. B\u0119d\u0119 r\u00f3wnie\u017c korzysta\u0142 nie tylko z opowiada\u0144 innych, ale i z w\u0142asnych wspomnie\u0144. Ot\u00f3\u017c mieli\u015bmy obowi\u0105zek ucz\u0119szczania do szko\u0142y powszechnej przez 7 lat. Zamo\u017cniejsi gospodarze posy\u0142ali swoje dzieci r\u00f3wnie\u017c do szko\u0142y \u015bredniej, a nawet na wy\u017csze studia. M\u0142odzie\u017c ch\u0119tnie wst\u0119powa\u0142a do organizacji. U nas zosta\u0142o zorganizowane Stowarzyszenie M\u0142odzie\u017cy Polskiej w 1927 r. By\u0142y dwa oddzia\u0142y m\u0142odzie\u017cy \u2013 m\u0119skiej i \u017ce\u0144skiej. I ja tak\u017ce po uko\u0144czeniu Szko\u0142y Powszechnej w Dawidach wst\u0105pi\u0142em w 1935 r. do tej organizacji. Wtedy mia\u0142a ju\u017c inn\u0105 nazw\u0119 \u2013 Katolickie Stowarzyszenie M\u0142odzie\u017cy M\u0119skiej i Katolickie Stowarzyszenie M\u0142odzie\u017cy \u017be\u0144skiej. M\u0142odzie\u017c urz\u0105dza\u0142a akademie na uroczysto\u015bci pa\u0144stwowe i ko\u015bcielne \u2013 na 3 maja, 15 sierpnia w rocznic\u0119 Cudu nad Wis\u0142\u0105, na 11 listopada w \u015awi\u0119to Niepodleg\u0142o\u015bci oraz na uroczysto\u015bci ko\u015bcielne \u2013 w Wielkanoc na wsp\u00f3lne \u015bwi\u0119cenie, akademia na 13 listopada w \u015bwi\u0119to m\u0142odzie\u017cy pod patronatem \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki, na 30 listopada w rocznic\u0119 wybuchu powstania listopadowego, co przesz\u0142o teraz w forsowane Andrzejki, wsp\u00f3lny tak\u017ce op\u0142atek i choinka w wigili\u0119 Bo\u017cego Narodzenia oraz inne uroczysto\u015bci. Gdy nauczycielem w Dawidach by\u0142 Feliks Macieszko, to m\u0142odzie\u017c w szkole urz\u0105dza\u0142a przedstawienia. Gdy jednak przyby\u0142 do Dawid\u00f3w Czes\u0142aw Kaw\u0119cki, to ten kierownik szko\u0142y nie popiera\u0142 Stowarzyszenia Katolickiego, lecz za\u0142o\u017cy\u0142 troch\u0119 lewicuj\u0105ce Ko\u0142o M\u0142odzie\u017cy Wiejskiej i nie u\u017cycza\u0142 szko\u0142y dla KSM-u (Katolickiego Stowarzyszenia M\u0142odzie\u017cy), nie zezwala\u0142 na przedstawienia i akademie. Wtedy m\u0142odzie\u017c zbiera\u0142a si\u0119 po domach, bo nie by\u0142o u nas remizy.<\/p>\n<p>W czasie zimowych wieczor\u00f3w m\u0142odzie\u017c zbiera\u0142a si\u0119 i uczy\u0142a si\u0119 historii polskiej, matematyki, przerabia\u0142a lektury z j\u0119zyka polskiego oraz dziedziny rolniczej. W lecie zak\u0142adali poletka do\u015bwiadczalne. By\u0142 do tego instruktor przyje\u017cdzaj\u0105cy co jaki\u015b czas, uczy\u0142 jakie nale\u017cy stosowa\u0107 nawozy, sprowadza\u0142 nowoczesne odmiany zb\u00f3\u017c i ro\u015blin okopowych, a\u017ceby zwi\u0119kszy\u0107 wydajno\u015b\u0107 z hektara.<\/p>\n<p>M\u0142odzie\u017c m\u0119ska mia\u0142a szkolenia z dziedziny wojskowo\u015bci. Do tych wyk\u0142ad\u00f3w przyje\u017cd\u017ca\u0142 instruktor z jednostki wojskowej.<\/p>\n<p>Nasze KSM by\u0142o szczeg\u00f3lnie pr\u0119\u017cne, gdy proboszczem g\u0119sie\u0144skiej parafii by\u0142 ks. Fr. Chwedoruk. Ten zacny kap\u0142an wszystkie swoje si\u0142y i zdolno\u015bci po\u015bwi\u0119ca\u0142 m\u0142odzie\u017cy. Organizowa\u0142 zebrania, akademie i uroczysto\u015bci pa\u0144stwowe. Sam by\u0142 cz\u0142onkiem KSM-u w G\u0119si. By\u0142 nawet prezesem. Gdy ksi\u0105dz Chwedoruk zosta\u0142 przeniesiony na inn\u0105 plac\u00f3wk\u0119 duszpastersk\u0105 (jak m\u00f3wiono wysta\u0142), to zapa\u0142 ju\u017c ostyg\u0142. Wprawdzie ksi\u0105dz Edward Kurdzia\u0142ek, nast\u0119pny proboszcz, przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Dawid\u00f3w na zebrania, gdy go poproszono, ale sam czynnie nie w\u0142\u0105cza\u0142 si\u0119.<\/p>\n<p>Na walnym zebraniu 30 grudnia 1938 r. zosta\u0142em wybrany prezesem KSM-u w Dawidach. By\u0142o to dla mnie trudne zadanie, poniewa\u017c by\u0142em prawie najm\u0142odszym druhem i nie mia\u0142em jeszcze do\u015bwiadczenia, a starsi nie maj\u0105 pos\u0142uchu u m\u0142odszego. Sekretarzem zosta\u0142 wybrany Franciszek Abramczuk, a skarbnikiem J\u00f3zef Milaniuk. Urz\u0105dzili\u015bmy jeszcze obchody 3 maja 1939 r., wsp\u00f3lne \u015bwi\u0119cone na Wielkanoc, maj\u00f3wk\u0119 i do\u017cynki. Ale nie by\u0142o ju\u017c du\u017cego entuzjazmu, bo zanosi\u0142o si\u0119 na wojn\u0119. W marcu 1939 r. og\u0142oszono cz\u0119\u015bciow\u0105 mobilizacj\u0119, 30 sierpnia og\u0142oszono powszechn\u0105 mobilizacj\u0119, a 1 wrze\u015bnia weszli\u015bmy w stan wojny z Niemcami.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>III. Dawidy w czasach okupacji niemieckiej<\/strong><\/p>\n<p>Rano 1 wrze\u015bnia 1939 r. by\u0142o s\u0142ycha\u0107 w Dawidach wybuchy bomb, bo Niemcy bombardowali lotnisko w Bia\u0142ej Podlaskiej, potem zrzucali bomby na radzy\u0144sk\u0105 szos\u0119 ko\u0142o Rudna, ale na szcz\u0119\u015bcie nie trafili w drog\u0119, kt\u00f3r\u0105 przemieszcza\u0142y si\u0119 t\u0142umy ludno\u015bci uchodz\u0105ce przed nadej\u015bciem wojsk niemieckich. Te spadaj\u0105ce bomby wybi\u0142y du\u017ce do\u0142y na \u0142\u0105ce przy lesie Choinka.<\/p>\n<p>Pod przewag\u0105 liczebn\u0105 i techniczn\u0105 wroga nasza armia wycofa\u0142a si\u0119 na wszystkich frontach. Naszym go\u015bci\u0144cem sz\u0142a od zachodu rzesza ludzi uciekaj\u0105cych za Bug. Wtedy u nas we wsi mieszka\u0144cy organizowali posi\u0142ki dla uciekinier\u00f3w. Ludzie znosili produkty \u017cywno\u015bciowe przy go\u015bci\u0144cu u Korola Wincentego. W sadzie nad go\u015bci\u0144cem ustawili sto\u0142y i wydawali obiady. Gdy nastawiali\u015bmy piersi na odparcie wroga, w\u00f3wczas w niedziel\u0119 17 wrze\u015bnia uderzy\u0142 na nasz kraj drugi wr\u00f3g, tym razem bolszewik ze wschodu, zadaj\u0105c nam cios w plecy. Sytuacja sta\u0142a si\u0119 beznadziejna. Zawiedli nas sojusznicy z zachodu (Francja i Anglia), zostali\u015bmy osamotnieni. Pod koniec wrze\u015bnia przemieszcza\u0142a si\u0119 polska kawaleria w stron\u0119 Bi\u0142goraja i Zamo\u015bcia, gdzie stoczy\u0142a ostatni b\u00f3j.<\/p>\n<p>W ostatnich dniach wrze\u015bnia przechodzi\u0142a w naszym rejonie armia genera\u0142a Kleeberga id\u0105ca ze wschodu na zach\u00f3d. Dnia 29 wrze\u015bnia natkn\u0119li si\u0119 w Jab\u0142oniu na oddzia\u0142 bolszewicki (sowiecki), gdzie stoczyli z nimi b\u00f3j. Zgin\u0119\u0142o tam 13 polskich \u017co\u0142nierzy. Zgin\u0119\u0142o r\u00f3wnie\u017c kilkunastu \u017co\u0142nierzy z wojska sowieckiego. U kogo \u017co\u0142nierz zosta\u0142 zabity, w\u00f3wczas gospodarza aresztowali sowieci wmawiaj\u0105c, \u017ce to on go zabi\u0142. I tak zawie\u017ali kilka os\u00f3b do Radcza pod wiatrak. Tam ich s\u0105d wyda\u0142 wyrok \u015bmierci, ci cywile zostali rozstrzelani.<\/p>\n<p>Genera\u0142 Kleeberg wycofa\u0142 si\u0119 pod Kock i w tamtejszym regionie jego wojska stoczy\u0142y ostatni b\u00f3j z Niemcami. Z powodu braku amunicji poddali si\u0119 w dniu 5 pa\u017adziernika. W tym boju zgin\u0119\u0142o dw\u00f3ch naszych \u017co\u0142nierzy pochodz\u0105cych z Dawid\u00f3w \u2013 podchor\u0105\u017cy Dzyr J\u00f3zef syn Micha\u0142a i Burzec W\u0142adys\u0142aw z rodziny nazywanej w Dawidach Bureczanka. Pozostali \u017co\u0142nierze, opr\u00f3cz czterech, powr\u00f3cili do dom\u00f3w po ci\u0119\u017ckich przej\u015bciach. Czterech \u017co\u0142nierzy dosta\u0142o si\u0119 do niewoli niemieckiej. Dzyr Adolf syn Piotra, Dzyr Franciszek syn Micha\u0142a, a brat poleg\u0142ego w Helenowie pod Wol\u0105 Gu\u0142owsk\u0105, Abramczuk Stanis\u0142aw i Milaniuk Stanis\u0142aw syn Jana. Powr\u00f3cili po zako\u0144czeniu wojny w 1945 r. Tak sko\u0144czy\u0142a si\u0119 wojna obronna 1939 r. Polska zosta\u0142a podzielona przez dw\u00f3ch okupant\u00f3w \u2013 Rzesz\u0119 Niemieck\u0105 i Zwi\u0105zek Sowiecki. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 ciemna noc okupacji.<\/p>\n<p>Chocia\u017c Polska zosta\u0142a wymazana z mapy Europy, to nar\u00f3d nie podda\u0142 si\u0119 okupantom i nie straci\u0142 ducha wed\u0142ug hymnu narodowego: <em>Jeszcze Polska nie zgin\u0119\u0142a, kiedy i my \u017cyjemy<\/em>. Zaraz zacz\u0119\u0142a tworzy\u0107 si\u0119 Polska Podziemna przygotowuj\u0105ca tajne si\u0142y zbrojne. U nas tak\u017ce zawi\u0105za\u0142a si\u0119 organizacja wolno\u015bciowa. Pierwszymi za\u0142o\u017cycielami byli: Czes\u0142aw Kaw\u0119cki \u2013 kierownik dawidowskiej szko\u0142y, Stanis\u0142aw Kozak przedwojenny kapral, Jan Kozak syn Celestyna, kapral J\u00f3zef Kuniszyk. Zacz\u0119\u0142y tworzy\u0107 si\u0119 struktury organizacyjne. Gmina Jab\u0142o\u0144 i Milan\u00f3w tworzy\u0142y drugi rejon, powiat radzy\u0144ski by\u0142 obwodem, wojew\u00f3dztwo lubelskie stanowi\u0142o okr\u0119g. Pierwszym dow\u00f3dc\u0105 rejonu by\u0142 Antoni Czajkowski, kierownik szko\u0142y z Kolana. Dow\u00f3dc\u0105 obwodu by\u0142 Konstanty Witkowski pseudonim Miller major, dow\u00f3dc\u0105 okr\u0119gu genera\u0142 Tumidajski pseudonim Marcin. Nasz dow\u00f3dca rejonu Antoni Czajkowski zosta\u0142 aresztowany i zgin\u0105\u0142. Po nim dow\u00f3dc\u0105 rejonu zosta\u0142 porucznik Piotr Waszczuk, nauczyciel z G\u0119si, pseudonim Socha, a potem przemieniony jego pseudonim na Rola.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku stycznia 1942 r., gdy wst\u0105pi\u0142em do organizacji, nale\u017celi nast\u0119puj\u0105cy koledzy: Franciszek Kuniszyk syn Szymona; Stanis\u0142aw Kowalczuk syn Jana; Boles\u0142aw Dzyr syn Micha\u0142a; Bernard Kowalczuk; brat Stanis\u0142awa J\u00f3zef Dzyr syn Jana; Jan \u0141obejko syn Jana; J\u00f3zef Kropiwiec syn Micha\u0142a; Stanis\u0142aw Kropiwiec syn Micha\u0142a; Czes\u0142aw Kozak syn Miko\u0142aja; Franciszek Kozak syn Miko\u0142aja; Stanis\u0142aw Kozak syn Celestyna; Stanis\u0142aw Kozak syn Antoniego; Franciszek Lewczuk syn Mateusza; Stanis\u0142aw Kuniszyk syn Szymona; Stanis\u0142aw Milaniuk; J\u00f3zef \u0141obejko; Stanis\u0142aw Iwa\u0144czuk syn Stefana; J\u00f3zef Iwa\u0144czuk; Stanis\u0142aw Kozak syn Miko\u0142aja; Stefan Kozak syn Piotra (ja).<\/p>\n<p>W 1942 r. polityczne organizacje wojskowe rozkazem Naczelnego Wodza genera\u0142a Sikorskiego zosta\u0142y przekszta\u0142cone w organizacj\u0119 wojskow\u0105 Armi\u0105 Krajow\u0105. Wtedy nale\u017ca\u0142a ju\u017c du\u017ca grupa m\u0142odzie\u017cy. Czes\u0142aw Kaw\u0119cki by\u0142 dow\u00f3dc\u0105 19. plutonu, do kt\u00f3rego wchodzi\u0142o jeszcze Radcze i Rudzieniec, zast\u0119pc\u0105 dow\u00f3dcy plutonu by\u0142 kapral Jan Kozak syn Celestyna, za\u015b kapral Stanis\u0142aw Kozak syn Miko\u0142aja jako dow\u00f3dca plac\u00f3wki. Ponadto nale\u017celi wtedy: Kuniszyk J\u00f3zef, Kuniszyk Franciszek, Iwanczuk Stanis\u0142aw, Dzyr Boles\u0142aw, Kowalczuk Stanis\u0142aw, Kowalczuk Bernard, Kozak Stefan, \u0141obejko Jan, Kropiwiec Stanis\u0142aw, Kropiwiec J\u00f3zef, \u0141obejko J\u00f3zef, Iwa\u0144czuk J\u00f3zef, Milaniuk Stanis\u0142aw.<\/p>\n<p>Zacz\u0119li\u015bmy gromadzi\u0107 bro\u0144 i amunicj\u0119. Planowany by\u0142 wybuch og\u00f3lnonarodowego powstania. Ca\u0142y czas otrzymywali\u015bmy konspiracyjn\u0105 pras\u0119, organ AK, a by\u0142 to \u201eBiuletyn Informacyjny\u201d. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a obci\u0105\u017cona kontyngentami, wi\u0119c rozpocz\u0119li\u015bmy dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu utrudnienia w \u015bci\u0105ganiu kontyngent\u00f3w. Zrobili\u015bmy wypad do Urz\u0119du Gminy w Jab\u0142oniu, aby niszczy\u0107 dokumenty dotyczyc\u0105ce ewidencji grunt\u00f3w, przez co nie mogliby wymierza\u0107 kontyngent\u00f3w. \u015aci\u0105gali\u015bmy \u0142apy spr\u0119\u017cynowe z kierat\u00f3w, aby utrudni\u0107 om\u0142ot zbo\u017ca, w folwarkach dworskich niszczyli\u015bmy maszyny om\u0142otowe. W zlewniach mlecznych niszczyli\u015bmy ba\u0144ki, aby nie mieli w czym dostarcza\u0107 mleka. Niszczyli\u015bmy linie telefoniczne na trasie Jab\u0142o\u0144 \u2013 Radzy\u0144 oraz Parczew \u2013 W\u0142odawa. Unikali\u015bmy napadu na \u017co\u0142nierzy SS w Jab\u0142oniu, poniewa\u017c za jednego zabitego Niemca rozstrzeliwano 50. Polak\u00f3w, jak by\u0142o w Rudnie 30 maja 1940 r. Dow\u00f3dc\u0105 oddzia\u0142u SS w Jab\u0142oniu by\u0142 major Dunkel, wysokiej rangi cz\u0142onek hitlerowskiej partii NSDAP. Jego zast\u0119pc\u0105 by\u0142 Polak z Pozna\u0144skiego kpt Franciszek Gajda. Z Gajd\u0105 zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 sekretarz gminy Jab\u0142o\u0144 Samson. To on informowa\u0142 organizacj\u0119 o wszelkich ruchach Dunkla. Gdy Dunkel mia\u0142 jecha\u0107 do Parczewa, to Gajda niby go ostrzega\u0142, \u017ceby nie jecha\u0142 przez las Smuga, lecz omija\u0142 j\u0105 przez G\u0119\u015b, bo w lesie jest du\u017ca partyzantka sowiecka, robi\u0105 na niego zasadzk\u0119, ale polscy partyzanci ostrzegaj\u0105 go i na tej trasie nie b\u0119dzie zasadzki. Wtedy on m\u00f3wi\u0142, ze polskie partyzanty \u201egut\u201d, a tylko te ruskie to s\u0105 bandyci. Gajda nieraz kombinowa\u0142 i dostarcza\u0142 nam amunicj\u0119 przez Samsona, kt\u00f3ry by\u0142 cz\u0142onkiem AK.<\/p>\n<p>Tak za okupacji niemieckiej by\u0142 u nas spok\u00f3j. Nie by\u0142o szpicl\u00f3w skar\u017c\u0105cych rodak\u00f3w. Jeden gospodarz, a mianowicie Klimejko Grzegorz, pobi\u0142 swego szwagra Mostowca Aleksandra. Ten pojecha\u0142 do Jab\u0142onia i zaskar\u017cy\u0142 go o pobicie. Doniesienie to z\u0142o\u017cy\u0142 Niemcom. Wtedy przyjechali Niemcy i zabrali go do Jab\u0142onia jako bandyt\u0119. Klimejko o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce nie jest bandyt\u0105 i na \u015bledztwie poskar\u017cy\u0142 Niemcom, \u017ce jego s\u0105siad Dzyr Franciszek syn Jana (zwany na wsi Moroz\u00f3w) powracaj\u0105c z wojny przywi\u00f3z\u0142 karabin. Niemcy przyjechali do Dawid\u00f3w (by\u0142o to przy ko\u0144cu czerwca 1940 r.), zrobili rewizj\u0119 w obej\u015bciach owego Dzyra, ale broni nie znale\u017ali. Wtedy wyci\u0119li Niemcy dwa bijaki, po\u0142o\u017cyli Klimejka na kozio\u0142 do r\u017cni\u0119cia drzewa i bili go we dw\u00f3ch, a ten tak g\u0142o\u015bno krzycza\u0142, a\u017c by\u0142o daleko s\u0142ycha\u0107 we wsi. By\u0142a to dobra przestroga dla innych we wsi, bo nikt nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 wi\u0119cej donosi\u0107 Niemcom o swoich. Nie by\u0142o u nas we wsi szpicl\u00f3w miejscowych. Ale Dzyr Franciszek (Moroz\u00f3w) by\u0142 ju\u017c podejrzany u Niemc\u00f3w. I chocia\u017c za dwa lata zawar\u0142 zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski z J\u00f3zef\u0105 Denek\u0105 c\u00f3rk\u0105 Stefana i tam by\u0142 za zi\u0119cia, to jednak wpadli w jesieni 1942 r. aby go aresztowa\u0107, lecz nie znale\u017ali go. Mieli rozstrzela\u0107 u Deneki \u017byda Majlacha, kt\u00f3rego w\u00f3wczas we wsi spotkali, ale na razie odjechali, pozostawiaj\u0105c obu przy \u017cyciu. Dnia 6 maja 1943 r. przyjecha\u0142o Gestapo do Dawid\u00f3w aresztowa\u0107 Dzyra Franciszka, Kaw\u0119ckiego Czes\u0142awa, Kowalczuka Feliksa porucznika Wojska Polskiego. Kaw\u0119ckiego nie znale\u017ali, r\u00f3wnie\u017c nie znale\u017ali Feliksa Kowalczuka. Gdy zaszli do Deneki Stefana po Dzyra Franciszka ten zacz\u0105\u0142 ucieka\u0107 w kierunku Ochuszki i zosta\u0142 zabity z broni maszynowej. Kowalczuka Feliksa poszukiwali jeszcze u jego krewniaka Kowalczuka Franciszka (zi\u0119cia Onufrego Saka) na p\u00f3\u0142nocnej stronie wioski. Tam zaprowadzi\u0142 ich brat Feliksa J\u00f3zef Kowalczuk. Gdy Niemcy robili tam rewizje, to Kowalczuk Franciszek zacz\u0105\u0142 ucieka\u0107 przy swoich zabudowaniach i zosta\u0142 zabity. Ucieka\u0142 r\u00f3wnie\u017c ko\u0142o Antoniego Sus\u0142y J\u00f3zef Kowalczuk, dop\u0119dzili go konno w Olszynie od strony Pe\u0107ka i tam Niemiec zastrzeli\u0142 go oddaj\u0105c strza\u0142 w g\u0142ow\u0119. Ale wi\u0119cej Gestapo do Dawid\u00f3w nie wpada\u0142o.<\/p>\n<p>Dow\u00f3dca plac\u00f3wki kapral Stanis\u0142aw Kozak syn Miko\u0142aja (zwany we wsi Kapczuczyn), uczy\u0142 nas wojskowo\u015bci w moim spichrzu, kt\u00f3ry sta\u0142 na uboczu w sadku po wschodniej stronie wioski blisko dawnej drogi zagumiennej. Tam uczy\u0142 nas jak pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 broni\u0105, jak rozbiera\u0107 zamek z karabinu, \u0142adowa\u0107 amunicj\u0119, celowa\u0107 do strza\u0142u (bro\u0144 zbierali\u015bmy w szczeg\u00f3lno\u015bci od tych, co powr\u00f3cili z frontu 1939 r., ale cz\u0119sto amunicja by\u0142a zamokni\u0119ta, niewypa\u0142y, inna nie pasowa\u0142a do odmiennych typ\u00f3w broni).<\/p>\n<p>Na wiosn\u0119 1944 r. robili\u015bmy zbi\u00f3rki w ustroniu le\u015bnym nosz\u0105cym nazwy Czarny Las, tam podchor\u0105\u017cy Czes\u0142aw Szwaj (kt\u00f3ry sko\u0144czy\u0142 konspiracyjn\u0105 podchor\u0105\u017c\u00f3wk\u0119 za Bia\u0142\u0105 Podlask\u0105) uczy\u0142 nas znajomo\u015bci \u0107wicze\u0144 wojskowych (bojowych). Takie \u0107wiczenia odbywa\u0142y si\u0119 kilka razy na szczeblu rejonu. W czerwcu mieli\u015bmy takie \u0107wiczenie u nas w lasku zwanym Morgi.<\/p>\n<p>W 1943 r. na terenie naszego rejonu zosta\u0142o rozszyfrowanych dw\u00f3ch szpicl\u00f3w. By\u0142 to Korpysz z Jab\u0142onia i nauczycielka z Radcza, pochodzenia niemieckiego. Ona wydala w r\u0119ce Gestapo Dominika Furmana z Radcza, kt\u00f3ry zosta\u0142 aresztowany i zgin\u0105\u0142 w O\u015bwi\u0119cimiu. Korpysz wyda\u0142 dow\u00f3dc\u0119 rejonu Antoniego Czajkowskiego z Kolana. Szpicle zostali zlikwidowani. W Rudzie\u0144cu administrator maj\u0105tku Jursz wyda\u0142 Kroszk\u0119 i Plicht\u0119, kt\u00f3rzy zostali aresztowani przez Gestapo, ale powr\u00f3cili z obozu. O wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Niemcami podejrzany by\u0142 policjant granatowy Neuman (Nojman) z posterunku w Jab\u0142oniu oraz so\u0142tys wsi Zani\u00f3wka Makaruk, kt\u00f3ry popija\u0142 z niemieck\u0105 \u017candarmeri\u0105 w Parczewie. Policjant Neuman przyjecha\u0142 wraz z Gestapo aresztowa\u0107 Feliksa Kowalczuka przedwojennego porucznika i Czes\u0142awa Kaw\u0119ckiego, dow\u00f3dc\u0119 plutonu. Kaw\u0119cki zawsze ukrywa\u0142 si\u0119 w moim spichrzu, gdzie robili\u015bmy zbiorki i \u0107wiczenia z broni\u0105. Potem ukrywa\u0142 si\u0119 u J\u00f3zefa Abramczuka. W tamtejszej stodole, przy drodze zwanej \u015aciank\u0105, zrobili mu kryj\u00f3wk\u0119. Abramczuk mia\u0142 sklep, ludzie stale przychodzili za zakupami, by\u0142a tam jakby os\u0142ona przed podejrzeniami. (Neuman zosta\u0142 zlikwidowany gdzie\u015b pod Rudzie\u0144cem i zakopany w rowie.)<\/p>\n<p>W 1943 r. zrobili\u015bmy wsp\u00f3lny op\u0142atek u Kuniszyka J\u00f3zefa. By\u0142a to dla nas uroczysta chwila. Od\u015bpiewali\u015bmy wsp\u00f3lnie Hymn Narodowy, podzielili\u015bmy si\u0119 op\u0142atkiem, \u015bpiewali\u015bmy kol\u0119dy, sk\u0142adali\u015bmy \u017cyczenia i mieli\u015bmy nadziej\u0119, \u017ce wkr\u00f3tce b\u0119dziemy wolni.<\/p>\n<p>W grudniu doznali\u015bmy tez wielkiego szoku. Otrzymali\u015bmy \u201eBiuletyn Informacyjny\u201d, a tam na czo\u0142owym miejscu by\u0142 zamieszczony artyku\u0142 oznajmiaj\u0105cy, \u017ce Armia Czerwona wkroczy\u0142a na polskie tereny, zaj\u0119li miasto Sarny i inne miejscowo\u015bci, kt\u00f3re przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142y do Polski. Dalej informuj\u0105 nas, \u017ce nie idzie wyzwolenie ze wschodu, a tylko nowa okupacja, bo rozbrajaj\u0105 nasze oddzia\u0142y, cz\u0142onk\u00f3w konspiracyjnych organizacji wsadzaj\u0105 do wi\u0119zienia, wywo\u017c\u0105 na Sybir, rozstrzeliwuj\u0105 polskich oficer\u00f3w. Wobec nowego okupanta nie zachowywa\u0107 si\u0119 lojalnie, unika\u0107 z nimi star\u0107 zbrojnych, \u017ceby nie gin\u0119li nasi \u017co\u0142nierze, przydadz\u0105 si\u0119 nam bardzo, gdy przyjdzie chwila dziejowa, gdy b\u0119dziemy walczy\u0107 o wyzwolenie. Wtedy nasun\u0119\u0142a si\u0119 nam refleksja, \u017ce nie ma sensu dla nas prowadzi\u0107 walki z Niemcami, niech bij\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 obaj nasi wrogowie, a jak b\u0119d\u0105 s\u0142absi, to \u0142atwiej b\u0119dziemy mogli uzyska\u0107 wolno\u015b\u0107. Czekali\u015bmy wiosny i inwazji Aliant\u00f3w we Francji. Pok\u0142adali\u015bmy w nich nadziej\u0119, \u017ce mo\u017ce oni\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 nas wyswobodz\u0105. Zdobywali\u015bmy bro\u0144 i amunicj\u0119, odbywali\u015bmy w dalszym ci\u0105gu \u0107wiczenia.<\/p>\n<p>W grudniu 1943 r. Kaw\u0119cki zorganizowa\u0142 (jako dow\u00f3dca plutonu) wypraw\u0119 do gorzelni w Rudzie\u0144cu w celu zdobycia spirytusu, jako ze b\u0119dzie potrzebny do materia\u0142\u00f3w wybuchowych do butelek zapalaj\u0105cych. Tam kilku poleci\u0142 zebra\u0107 si\u0119 ko\u0142o wiatraka za Dawidami. Ale na zbi\u00f3rk\u0119 przyszli wszyscy, bo jeden informowa\u0142 drugiego, a to ka\u017cdemu podoba\u0142o si\u0119. Gdy Kaw\u0119cki spostrzeg\u0142, \u017ce zebra\u0142a si\u0119 ca\u0142a plac\u00f3wka, kto\u015b zdradzi\u0142 rozkaz, bo to jest tajemnica konspiracyjna i nakaza\u0142 rozej\u015b\u0107 si\u0119 do domu. Na tak\u0105 wyprawy wybra\u0142a si\u0119 grupa z Milanowa, chcieli zdoby\u0107 spirytus z gorzelni z Rudzie\u0144ca. Takie wyprawy odbywa\u0142y si\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej, wi\u0119c Niemcy z Parczewa wys\u0142ali oddzia\u0142 \u017candarmerii dla ochrony gorzelni. Niemcom zale\u017ca\u0142o na tej gorzelni, bo mieli mo\u017cno\u015b\u0107 p\u0142aci\u0107 spirytusem za kontyngenty dostarczone rolnikom, mieli materia\u0142 do rozpijania polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, chwytania pijanych cz\u0142onk\u00f3w konspiracji antyniemieckiej. Gdy niemieccy stra\u017cnicy stacjonuj\u0105cy w Rudzie\u0144cu us\u0142yszeli turkot zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 \u017celaznych woz\u00f3w, otworzyli ogie\u0144 z automat\u00f3w. Wtedy jeden z Milanowa zosta\u0142 zabity, drugi ranny, trzeci zdo\u0142a\u0142 uciec. To samo i nas spotka\u0142oby tej nocy. Tylko zbieg okoliczno\u015bci uchroni\u0142 nas od tego. To by\u0142a pierwsza wyprawa Niemc\u00f3w do obrony gorzelni. Syn dyrektora gorzelni Rysiek Niemczyk by\u0142 nasz cz\u0142onek, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c uko\u0144czy\u0142 konspiracyjn\u0105 podchor\u0105\u017c\u00f3wk\u0119. Kaw\u0119cki porozmawia\u0142 z nim, aby zawiadomi\u0142 nas kiedy nie b\u0119dzie Niemc\u00f3w i wyprawa uda\u0142a si\u0119.<\/p>\n<p>Dnia 2 marca 1944 r. dw\u00f3ch pijanych \u017co\u0142nierzy \u017candarmerii niemieckiej z oddzia\u0142u Dunkla (jeden Niemiec, jeden Ukrainiec) przyszli od strony G\u0119si do Dawid\u00f3w i zacz\u0119li maltretowa\u0107 ludzi, niby to poszukiwali tych, kt\u00f3rzy jeszcze nie oddali kontyngentu, a pewnie i chcieli wypi\u0107. Pos\u0142ali\u015bmy wtedy go\u0144ca do Kolana, a\u017ceby ich zlikwidowa\u0107. Przyjechali czterech konno (na wierzchy). Spotkali si\u0119 u Szypulskiego Franciszka i otworzyli do nich ogie\u0144. Niemcy strzelali przez okno, nasi zza drzewa (przed domem ros\u0142a gruba topola). Potem nasi przez okno rzucili kilka granat\u00f3w i zdo\u0142ali ich zabi\u0107 w tym mieszkaniu. Cale szcz\u0119\u015bcie, ze domownicy zdo\u0142ali umkn\u0105\u0107 do piwnicy (do lochu, wi\u0119c ocaleli). Ale wielki strach zapanowa\u0142 we wsi. Wszyscy m\u0142odzi uciekali ze wsi, za nimi w strony Olszyny p\u0119dzili i starsi m\u0119\u017cczy\u017ani, obawiano si\u0119 pacyfikacji ze strony Niemc\u00f3w. W nocy zebra\u0142o si\u0119 dow\u00f3dztwo rejonu jak zaradzi\u0107 tej gro\u017anej sytuacji. Zawiadomiono sekretarza Samsona, a ten przez kapitana Gajd\u0119, przes\u0142a\u0142 meldunek do Dunkla, \u017ce to by\u0142 oddzia\u0142 sowieckiej partyzantki, \u017ce jego \u017co\u0142nierze pierwsi otworzyli ogie\u0144 i przez tych partyzant\u00f3w zostali zabici. Je\u015bli z jego strony b\u0119dzie zemsta, to polska partyzantka b\u0119dzie robi\u0107 zasadzki na jego \u017co\u0142nierzy, a je\u015bli tego nie uczyni, to b\u0119d\u0105 mogli spokojnie porusza\u0107 si\u0119 po naszym terenie. Ludzie we wsi zostali poinformowani, \u017ceby koniecznie m\u00f3wili, \u017ce to jechali ruskie i ze SS-mani pierwsi do nich strzelali. Na drugi dzie\u0144 25 marca przyjecha\u0142 Dunkel do so\u0142tysa Milaniuka Stanis\u0142awa, kt\u00f3ry mieszka\u0142 przy go\u015bci\u0144cu. Sam przes\u0142uchiwa\u0142 ludzi wzywanych i wszyscy w ten spos\u00f3b zeznawali. \u017bandarmeria poczyni\u0142a rewizje we wsi, ale nic nie znaleziono. Wynagrodzili sobie zabieraj\u0105c ze sob\u0105 kilka karmnych wieprzy na urz\u0105dzenie pogrzebowej uczty w Jab\u0142oniu. Tak szcz\u0119\u015bliwie zako\u0144czy\u0142 si\u0119 ten incydent.<\/p>\n<p>Zaczyna\u0142a si\u0119 wiosna, szykowali\u015bmy si\u0119 do akcji Burza (kiedy b\u0119dzie zbli\u017ca\u0107 si\u0119 Armia Czerwona zlikwidowa\u0107 Niemc\u00f3w, przej\u0105\u0107 w\u0142adz\u0119 zanim nadejd\u0105 Sowieci). Zdobywali\u015bmy bro\u0144 i amunicj\u0119, odbywali\u015bmy du\u017co \u0107wicze\u0144, werbowali\u015bmy wi\u0119cej ludzi do oddzia\u0142u le\u015bnego w K\u0105kolewnicy. Od nas poszed\u0142 Lewczuk Franciszek i Dzyr Boles\u0142aw. Do oddzia\u0142u zostali wcieleni wszyscy \u015bcigani przez Gestapo. Z Jab\u0142onia poszed\u0142 Mostowiec Kazimierz, Sak Bernard i Niedzielski organista z Jab\u0142onia. Kaw\u0119cki poleci\u0142 mi, abym poszed\u0142 do ksi\u0119dza J. Terlikowskiego w Jab\u0142oniu i oznajmi\u0142 mu, \u017ce widzia\u0142em go jad\u0105c z Parczewa, jak \u017candarmi niemieccy wie\u017ali go aresztowanego, a on, gdy mnie zobaczy\u0142, to wo\u0142a\u0142 do mnie: powiedz ksi\u0119dzu, \u017ce widzia\u0142e\u015b&#8230; ale nie dali mu doko\u0144czy\u0107 dalszych s\u0142\u00f3w. Rozkaz musia\u0142em wykona\u0107. Poszed\u0142em \u0142\u0105kami, aby nikt mnie nie zauwa\u017cy\u0142. Ksi\u0105dz Terlikowski nie zna\u0142 mnie, bo do ko\u015bcio\u0142a w Jab\u0142oniu nie chodzi\u0142em. Zasta\u0142em ksi\u0119dza w domu, a by\u0142o to w po\u0142udnie. Wszystko opowiedzia\u0142em ksi\u0119dzu pod wra\u017ceniem. Ksi\u0105dz bardzo tym si\u0119 przej\u0105\u0142, bo by\u0142 to bardzo dobry organista, zaproponowa\u0142 mi pocz\u0119stunek, ale odm\u00f3wi\u0142em twierdz\u0105c, \u017ce bardzo si\u0119 spiesz\u0119, bo mam do wykonania inne polecenia. Ale ksi\u0105dz zna\u0142 si\u0119 z Gajd\u0105, zast\u0119pc\u0105 Dunkla. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do niego z pro\u015bb\u0105 o interwencj\u0119 w tej sprawie, aby go jako\u015b uwolni\u0107. Gajda z Dunklem rozpocz\u0119li interwencj\u0119 na posterunku \u017candarmerii w Parczewie i na innych plac\u00f3wkach, ale wiadomo, \u017ce go nigdzie nie by\u0142o i nic o tym nie wiedz\u0105. W tej sprawie kaza\u0142 mi zg\u0142osi\u0107 si\u0119 na posterunek w Parczewie i zg\u0142osi\u0107 meldunek, \u017ce jecha\u0142em z organist\u0105 rowerami i w lesie Smuga wyszli uzbrojeni, zatrzymali nas, wylegitymowali, mnie pu\u015bcili, a jego poprowadzili w las. By\u0142o to trudniejsze zadanie, bo mogli Niemcy mnie od razu aresztowa\u0107, ale musia\u0142em i to wykona\u0107. Zg\u0142osi\u0142em si\u0119 na posterunek \u017candarmerii, z\u0142o\u017cy\u0142em ten meldunek. Wypytywali si\u0119 czy kt\u00f3rego nie znalem, jakie mieli uzbrojenie, czyli byli bardzo agresywni. M\u00f3wi\u0142em, ze nikogo nie znalem, poda\u0142em jak\u0105 mieli bro\u0144, zrobili protok\u00f3\u0142, podpisa\u0142em i pu\u015bcili mnie.<\/p>\n<p>W maju Naczelna Komenda AK, BCh, NSZ, WRN i inne organizacje wojskowe, uznaj\u0105ce rz\u0105d w Londynie i podlegaj\u0105ce jego rozkazom, po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w jedn\u0105 organizacj\u0119 wojskow\u0105. By\u0142o wielkie zgromadzenie w Czarnym Lesie. Przyjecha\u0142 dow\u00f3dca powiatowy 35 pp major ,,Miller&#8221; Konstanty Witkowski, d-ca BCh, NSZ i WRN. By\u0142a to podnios\u0142a chwila. Od\u015bpiewali\u015bmy Hymn Narodowy, wszyscy sk\u0142adali przysi\u0119g\u0119 wojskow\u0105, tak\u0105 jak\u0105 my sk\u0142adali\u015bmy w AK, bo u innych organizacji by\u0142o to tylko przyrzeczenie organizacyjne. Po odm\u00f3wieniu s\u0142\u00f3w przysi\u0119gi wszyscy ca\u0142owali krzy\u017c. Dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 major ,,Miller&#8221;, zast\u0119pca z BCh, jeszcze jego zast\u0119pca z NSZ. Natomiast WRN by\u0142a nieliczn\u0105 organizacj\u0105 w naszym terenie, otrzyma\u0142 najni\u017csz\u0105 funkcj\u0119.<\/p>\n<p>W czerwcu dow\u00f3dca rejonu celem zdobycia broni zorganizowa\u0142 zasadzk\u0119 na tory w Milanowie. Oddzia\u0142 Niemc\u00f3w sprawdza\u0142 codziennie tory, czy s\u0105 w porz\u0105dku, czy nie ma zasadzki, bo zbli\u017ca\u0142 si\u0119 front i stale przechodzi\u0142y t\u0119dy transporty wojskowe. Do tej akcji dow\u00f3dca rejonu zmobilizowa\u0142 konspiracyjnych \u017co\u0142nierzy z Milanowa, Wierzb\u00f3wki i z G\u0119si. Nas do tego nie organizowa\u0142. O \u015bwicie zebrali si\u0119 ch\u0142opcy w lesie milanowskim i zaatakowali tyralier\u0119 niemieck\u0105. Pierwsi podnie\u015bli r\u0119ce do g\u00f3ry, ale dalsi otworzyli silny ogie\u0144. Zgin\u0119\u0142o naszych trzech \u017co\u0142nierzy: Boles\u0142aw Jaszczuk z G\u0119si ps. \u201eGrajek\u201d (by\u0142 muzykantem wioskowym), Czes\u0142aw Nie\u015bcioruk z G\u0119si ps. \u201eBa\u017cant\u201d i Szybi\u0144ski z Milanowa. Dw\u00f3ch naszych by\u0142o rannych w szcz\u0119k\u0119. Wyprawa nie uda\u0142a si\u0119, wi\u0119cej zasadzek nie organizowano.<\/p>\n<p>Front szybko zbli\u017ca\u0142 si\u0119. Armia Czerwona zajmowa\u0142a obszary Rzeczypospolitej Polskiej. Nasza prasa donosi\u0142a o masowym aresztowaniu Polak\u00f3w na zajmowanych obszarach, a szczeg\u00f3lnie \u017co\u0142nierzy AK. Czekali\u015bmy w napi\u0119ciu i pe\u0142nym pogotowiu. Nie wiedzieli\u015bmy, jakie decyzje dadz\u0105 nam naczelne w\u0142adze. Jednak nasze szeregi powi\u0119ksza\u0142y si\u0119, nale\u017ca\u0142o 40 ch\u0142opc\u00f3w. Zosta\u0142y stworzone dru\u017cyny. Ja otrzyma\u0142em awans na starszego strzelca i dow\u00f3dc\u0119 dru\u017cyny. Mia\u0142em pod swoj\u0105 komend\u0105 10 \u017co\u0142nierzy. W maju nasz dow\u00f3dca Kaw\u0119cki zrobi\u0142 zbi\u00f3rk\u0119 i zorganizowali\u015bmy warty, ka\u017cd\u0105 noc mia\u0142a wart\u0119 inna dru\u017cyna. Cala dru\u017cyna zbiera\u0142a si\u0119 w stodole u Milaniuka Jakuba albo u Kozaka Antoniego. Dw\u00f3ch na zmian\u0119 sta\u0142o na warcie, a reszta czuwa\u0142a wraz z dru\u017cynowym w stodole. Jednego razu, gdy mia\u0142em wart\u0119 ze swoj\u0105 dru\u017cyn\u0105, jecha\u0142 silny oddzia\u0142 AL. Rozbroi\u0142 naszych wartownik\u00f3w i zacz\u0119li we wsi rabowa\u0107, szukaj\u0105c dobrych but\u00f3w, mundur\u00f3w i w\u00f3dki. Zawiadomili\u015bmy dow\u00f3dcy Kaw\u0119ckiego. Ten poszed\u0142 do dow\u00f3dcy oddzia\u0142u, porozmawia\u0142 z nim i oddali nasz\u0105 bro\u0144. Oni byli \u015bwietnie uzbrojeni. Mieli pepeszki, rk-emy, krotk\u0105 bro\u0144 i du\u017co amunicji. Rozmawiali\u015bmy z tymi ch\u0142opcami. Dali nam amunicji, a my cz\u0119stowali\u015bmy ich w\u00f3dk\u0105. Wtedy u W\u0142adys\u0142awy Kusiuk szykowa\u0142o si\u0119 wesele, wychodzi\u0142a do Polubicz za Jana Parulskiego. By\u0142a to nasza sanitariuszka. Zaprosi\u0142a nas na pocz\u0119stunek i kilku ch\u0142opak\u00f3w z tego przeje\u017cd\u017caj\u0105cego oddzia\u0142u. Gdy odje\u017cd\u017cali, Kaw\u0119cki wsiad\u0142 do nich i pojecha\u0142 z nimi. Wtedy zorientowali\u015bmy si\u0119 \u017ce on wsp\u00f3\u0142pracuje z AL.<\/p>\n<p>Front by\u0142 coraz bli\u017cej. Czekali\u015bmy w napi\u0119ciu. Mieli\u015bmy przyszykowane plecaki, ci\u0105gle zdobywali\u015bmy bro\u0144 i amunicj\u0119. Ci, kt\u00f3rzy dotychczas wsp\u00f3\u0142pracowali z Niemcami, chronili g\u0142owy w piasek. Granatowa policja przechodzi\u0142a do naszych oddzia\u0142\u00f3w. Policjant Neuman z Jab\u0142onia przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Komar\u00f3wki. Tam szuka\u0142 \u0142\u0105czno\u015bci z tamtejszym oddzia\u0142em. Dla uzupe\u0142nienia uzbrojenia dostali\u015bmy ze zrzutu steny. By\u0142y to dobre automaty do walki partyzanckiej \u2013 rozbiera\u0142 si\u0119 na 3 cz\u0119\u015bci, mo\u017cna by\u0142o go nosi\u0107 i by\u0142 niewidoczny. Policjanci, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli Niemcom, byli likwidowani. W Jab\u0142oniu zrobili napad na policjanta M\u00fclle, kt\u00f3ry zabi\u0142 w Kolanie naszego \u017co\u0142nierza Zygmunta So\u0142dackiego. A by\u0142o to tak, \u017ce Sak Bernard i Mostowiec Kazimierz, jako pe\u0142ni\u0105cy warty OSP w Jab\u0142oniu, zbli\u017cyli si\u0119 do tego policjanta, kiedy \u00f3w M\u00fclle pe\u0142ni\u0142 wart\u0119 s\u0142u\u017cbow\u0105. Policjant dosta\u0142 strza\u0142 w g\u0142ow\u0119 i upad\u0142. Ch\u0142opcy my\u015bleli, \u017ce by\u0142 to strza\u0142 \u015bmiertelny, i nie dobijali go. On jednak wyleczy\u0142 si\u0119 i zapami\u0119ta\u0142, kto usi\u0142owa\u0142 go zabi\u0107. Obaj ch\u0142opcy musieli zg\u0142osi\u0107 si\u0119 do oddzia\u0142u le\u015bnego, kt\u00f3ry stacjonowa\u0142 w K\u0105kolewnicy. Kaw\u0119cki organizowa\u0142 zasadzki na policjanta Neumana, chc\u0105c pom\u015bci\u0107 si\u0119, \u017ce razem z Gestapo przyje\u017cd\u017ca\u0142 go aresztowa\u0107. My z Dawid\u00f3w nie chcieli\u015bmy tego rozkazu wykona\u0107, gdy\u017c on b\u0119d\u0105c policjantem w Jab\u0142oniu, chocia\u017c cz\u0119sto do Dawid\u00f3w przyje\u017cd\u017ca\u0142, to jednak nikomu nie uczyni\u0142 nic z\u0142ego. Wys\u0142a\u0142 do tej akcji ch\u0142opak\u00f3w z Rudzie\u0144ca. Neuman cz\u0119sto z Komar\u00f3wki przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Jab\u0142onia. Zosta\u0142 zlikwidowany pod Rudzi\u0144cem i pogrzebany w kanale pod Rudzi\u0144cem (podobno mia\u0142 nadziej\u0119, \u017ce w Rudzie\u0144cu znajdzie ocalenie).<\/p>\n<p>W lipcu front szybko si\u0119 zbli\u017ca\u0142. S\u0142ycha\u0107 by\u0142o kanonad\u0119 dzia\u0142. Ludno\u015b\u0107 przygotowywa\u0142a si\u0119 do przej\u015bcia frontu. Niekt\u00f3rzy szykowali schrony w ziemi. Przygotowywali zapasy \u017cywno\u015bci, odzie\u017c, obuwie i co cenniejsze sk\u0142adali w ziemi do skrzyni. Sprz\u0119t gospodarski, narz\u0119dzia rolnicze wynosili za stodo\u0142y pod drzewa, aby ocala\u0142y w razie po\u017caru.<\/p>\n<p>W czwartek 20 lipca wjecha\u0142a do wsi Dawidy pierwsza kolumna wojska niemieckiego. By\u0142a to jeszcze szykowna jednostka, dobrze uzbrojona i mia\u0142a zapasy \u017cywno\u015bci. W nocy wycofali si\u0119 i w pi\u0105tek 21 lipca nadjecha\u0142a druga jednostka. Byli jeszcze szykowni i zdyscyplinowani. W soboty 22 lipca 1944 r. wjechali nast\u0119pni, nowi, powiedzieli, \u017ce cofn\u0119li si\u0119 prosto z frontu. W\u015br\u00f3d nich by\u0142o du\u017co Ukrai\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli Rzeszy Niemieckiej. U Szajdy Stanis\u0142awa chcieli zgwa\u0142ci\u0107 jego \u017con\u0119 Ann\u0119, ale ona uciek\u0142a przez okno. W domu zosta\u0142a 6-letnia dziewczynka Jasia. Tak j\u0105 gwa\u0142cili, \u017ce zamordowali. Ukrai\u0144cy byli najgorsi z tej jednostki, zdemoralizowani, ich najbardziej nale\u017ca\u0142o si\u0119 obawia\u0107, jak ju\u017c zapowiadali Niemcy z poprzednich jednostek stacjonuj\u0105cych w Dawidach. W ostatniej linii by\u0142o ich najwi\u0119cej, bo najlepiej walczyli z Sowietami, nie chcieli, aby ich wzi\u0119to do niewoli. Sowieci na miejscu ich mordowali, \u017ce oni sprzedali swoj\u0105 ma\u0107, na nich szkoda kuli. Ju\u017c w sobot\u0119 na wiecz\u00f3r mieszka\u0144cy wraz z dobytkiem opu\u015bcili wiosk\u0119, nie zamykali dom\u00f3w, aby ich nie podpalali. Jedni przenie\u015bli si\u0119 jak w pierwsz\u0105 wojn\u0119 na Praborek, cz\u0119\u015b\u0107 gdzie\u015b po zachodniej stronie, a\u017c w Chajmuszcze. W niedziel\u0119 23 lipca po wsi je\u017adzi\u0142y czo\u0142gi, wojsko niemieckie cofa\u0142o si\u0119 na zach\u00f3d, ale nie mogli wyprowadzi\u0107 swoich tabor\u00f3w. Po po\u0142udniu od strony \u0141ubna wjecha\u0142y czo\u0142gi sowieckie do wsi, a we wsi by\u0142o pe\u0142no Niemc\u00f3w, rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 b\u00f3j. Pocz\u0105tkowo czo\u0142gi sowieckie wycofa\u0142y si\u0119, za stodo\u0142ami by\u0142y czo\u0142gi niemieckie. Od strony \u0141ubna nacierali ruskie, mieli tam ustawione dzia\u0142a, pociski pada\u0142y we wsi, uszkodzili nawet kilka budynk\u00f3w, ale pada\u0142 wtedy du\u017cy deszcz i nie by\u0142o wielkich po\u017car\u00f3w. Spali\u0142o si\u0119 zabudowanie Saka Feliksa, usytuowane bli\u017cej ko\u0144ca po\u0142udniowego wioski oraz st\u00f3g siana u Karola Osipiuka za stodo\u0142\u0105 od strony wschodniej, gdy ostrzeliwano t\u0119 stron\u0119 wioski, aby zlikwidowa\u0107 dzia\u0142o niemieckie ustawione na polu w pobli\u017cu szko\u0142y (za\u0142oga niemiecka zosta\u0142a zabita). Niemcy uciekali z Dawid\u00f3w na p\u00f3\u0142noc, bo odci\u0119ta im zosta\u0142a droga na zach\u00f3d prowadz\u0105ca do Radzynia. Ruskie bowiem wojska post\u0119powa\u0142y od Lublina na Parczew i Radzy\u0144. Wieczorem 23 lipca b\u00f3j ustal. Poleg\u0142o i kilku \u017co\u0142nierzy sowieckich (spoczywali przez kilka lat i w 1950 r. przewieziono ich na wsp\u00f3lne cmentarze). Tego wieczora po boju wesz\u0142o du\u017co ruskiego wojska. Nasza ludno\u015b\u0107 przez ca\u0142\u0105 noc wraca\u0142a do swoich dom\u00f3w, zaj\u0119tych chwilowo przez wojska sowieckie, kt\u00f3re przyrz\u0105dza\u0142o sobie po\u017cywienie, dy\u017curowali przy polowych dzia\u0142kach nastawionych w kierunku polubickiej szosy. Tak zako\u0144czy\u0142a si\u0119 u nas okupacja niemiecka trwaj\u0105ca prawie 5 lat, przysz\u0142a d\u0142uga komunistyczna niewola.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>IV. Dawidy w pocz\u0105tkach okupacji sowieckiej<\/strong><\/p>\n<p>Gdy wkroczy\u0142a do Dawid\u00f3w komunistyczna Armia Czerwona to pierwsze dni by\u0142y bezkr\u00f3lewiem. Pe\u0142no by\u0142o sowieckich \u017co\u0142nierzy, og\u0142aszali si\u0119 naszej ludno\u015bci jako oswobodziciele, chodzili po domach, chcieli w\u00f3dki, komendanci wojenni pilnowali ich, aby nie uczynili jakiego\u015b ba\u0142aganu. Natomiast posuwaj\u0105ca si\u0119 na zach\u00f3d Armia Czerwona zabiera\u0142a naszym gospodarzom konie, kt\u00f3rych im brakowa\u0142o, bo du\u017co koni by\u0142o zabitych lub rannych i nie nadawa\u0142y si\u0119 do dalszego transportu. Mnie r\u00f3wnie\u017c zarekwirowali dwa konie.<\/p>\n<p>Dow\u00f3dca naszej plac\u00f3wki AK Czes\u0142aw Kaw\u0119cki zebra\u0142 nas na drodze nazwanej \u015acianka i wyg\u0142osi\u0142 nam swoje wezwanie. Powiedzia\u0142, \u017ce nasza konspiracja jest ju\u017c sko\u0144czona. Mamy ju\u017c polski rz\u0105d w Che\u0142mie i musimy wykonywa\u0107 jego rozkazy, rz\u0105d londy\u0144ski w swoich rozkazach nas nie obowi\u0105zuje. Musimy i\u015b\u0107 do wojska, jest ju\u017c og\u0142oszony pob\u00f3r czterech rocznik\u00f3w: 1921, 1922, 1923, 1924. Te roczniki maj\u0105 stawi\u0107 si\u0119 na komisji wojskow\u0105 i wst\u0119powa\u0107 w szeregi Ludowego Wojska Polskiego (jednostki tego wojska utworzone ju\u017c by\u0142y na terenie Sowiet\u00f3w uprzednio). Byli\u015bmy tym zszokowani, bo polskie spo\u0142ecze\u0144stwo chcia\u0142o odbudowa\u0107 Polsk\u0119 przedwojenn\u0105. Ko\u0142o mnie sta\u0142 Iwanczuk Stanis\u0142aw i m\u00f3wi do mnie: trzeba go zastrzeli\u0107. Byli\u015bmy bezradni wobec tej zdrady Kaw\u0119ckiego i nie wiedzieli\u015bmy, co w takiej sytuacji mamy pocz\u0105\u0107. Zameldowali\u015bmy o tym dow\u00f3dcy rejonu por. Piotrowi Waszczukowi z G\u0119si pytaj\u0105c go jak zachowa\u0107 si\u0119 wobec jego rozkazu. Waszczuk poleci\u0142 nie wykonywa\u0107 tego rozkazu. Kaw\u0119cki obj\u0105\u0142 zaraz stanowisko starosty powiatowego w Radzyniu Podlaskim, poniewa\u017c mia\u0142 tajny kontakt z Armi\u0105 Ludow\u0105, jeszcze przed wojn\u0105 by\u0142 przekonania marksistowskiego. Mia\u0142 przez to wgl\u0105d w ca\u0142y powiat radzy\u0144ski.<\/p>\n<p>My jednak postanowili\u015bmy, \u017ce nasze struktury b\u0119d\u0105 nadal dzia\u0142a\u0142y wed\u0142ug rozkazu rz\u0105du londy\u0144skiego. Mieli\u015bmy jednak pierwsze nieszcz\u0119\u015bcie. W tym czasie zmar\u0142 dow\u00f3dca naszej plac\u00f3wki kapral Kozak Stanis\u0142aw ps. ,,Wi\u0105z&#8221;. Podczas starcia niemiecko-sowieckiego w Dawidach w niedziel\u0119 23 lipca, ca\u0142y dzie\u0144 s\u0105czy\u0142 deszcz, by\u0142a d\u0142uga strzelanina, a on w tym czasie schroni\u0142 si\u0119 do rowu, gdzie przemokn\u0105\u0142 i przezi\u0119bi\u0142 si\u0119. Ju\u017c przedtem leczy\u0142 si\u0119, a tu nie by\u0142o jeszcze zorganizowanej s\u0142u\u017cby zdrowia, w sierpniu 1944 r. zmar\u0142. Po nim dow\u00f3dztwo plac\u00f3wki w Dawidach obj\u0105\u0142 Kuniszyk Franciszek syn Szymona, ja by\u0142em jego zast\u0119pc\u0105.<\/p>\n<p>Gdy wybuch\u0142o Powstanie Warszawskie zosta\u0142a u nas og\u0142oszona cz\u0119\u015bciowa mobilizacja w ramach akcji ,,Burza&#8221;. Z naszej plac\u00f3wki posz\u0142o kilku ch\u0142opc\u00f3w do K\u0105kolewnicy, gdzie formowa\u0142 si\u0119 35 pu\u0142k piechoty Armii Krajowej poniewa\u017c poszed\u0142 dow\u00f3dca plac\u00f3wki Franciszek Kuniszyk, mnie zosta\u0142a powierzona opieka nad reszt\u0105 plac\u00f3wki, \u017ceby w razie dalszej mobilizacji zorganizowa\u0107 reszt\u0119 naszych \u017co\u0142nierzy. Po tygodniu wszyscy wr\u00f3cili do swoich dom\u00f3w, bo gdy ten pu\u0142k by\u0142 ju\u017c zorganizowany, przyjechali sowieccy oficerowie i kazali podda\u0107 si\u0119 pod ich rozkazy, bo innej walki nie ma. W nocy nasze dow\u00f3dztwo nakaza\u0142o po cichu rozej\u015b\u0107 si\u0119 do domu. Teraz zacz\u0119\u0142o si\u0119 aresztowanie. Zacz\u0119li \u015bciga\u0107 akowc\u00f3w i tych, co nie stawili si\u0119 do wojska. W pierwszym nalocie na dzie\u0144 Wszystkich \u015awi\u0119tych zostali aresztowani w Dawidach: Kozak Stanis\u0142aw syn Antoniego (Wanulik\u00f3w), Dzyr J\u00f3zef syn Jana (Moroz\u00f3w), Dzyr Marian syn Piotra (zwanych K\u0142oczje), \u0141obejko J\u00f3zef (Mitrul\u00f3w) i Saczuk Piotr pochodz\u0105cy z Zaliszcza, kt\u00f3ry w\u00f3wczas pracowa\u0142 w Dawidach pomagaj\u0105c na roli.<\/p>\n<p>[Samoch\u00f3d komunistycznego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa sta\u0142 rankiem 1 listopada 1944 r. na go\u015bci\u0144cu w kierunku Jab\u0142onia. Tutaj przyprowadzili aresztowanych i st\u0105d ich odwie\u017ali do Lublina na Zamek, gdzie by\u0142o wi\u0119zienie. Ja pos\u0142any przez swoj\u0105 matk\u0119 by\u0142em obecny przy odje\u017adzie. Saczuk Piotr by\u0142 mi dobrze znajomy, wsiadaj\u0105c do samochodu wi\u0119ziennego i powiedzia\u0142 mi: \u201eDo widzenia Stachu\u201d. Zaraz powr\u00f3ci\u0142 J\u00f3zef \u0141obejko jako pierwszy zwolniony, Kozak Stanis\u0142aw, Dzyr J\u00f3zef i Dzyr Marian po bardzo d\u0142ugich i k\u0142opotliwych staraniach i po interwencji u Kaw\u0119ckiego, za\u015b Saczuk Piotr zmar\u0142 na Sybirze, nie wytrzyma\u0142 zaawansowanej choroby p\u0142uc \u2013 przyp. x. Dzyr)<\/p>\n<p>U nas w Dawidach by\u0142o urz\u0105dzone przez Sowiet\u00f3w polowe lotnisko na gruntach folwarku Lubno (za gruntami dawidowskimi, od drogi, kt\u00f3ra prowadzi do G\u0119si w stron\u0119 grunt\u00f3w jab\u0142o\u0144skich). We wsi by\u0142o pe\u0142no sowieckiego wojska i pe\u0142no NKWD. Og\u0142osili drugi termin stawienia si\u0119 na komisj\u0119 wojskow\u0105, za dotychczasowe ukrywanie si\u0119 nic nam nie grozi. Pojechali\u015bmy do Radzynia licz\u0105c na to, \u017ce spotkamy si\u0119 ze starost\u0105 Kaw\u0119ckim, naszym dawnym dow\u00f3dc\u0105, to on nas obroni przed poborem. Kaw\u0119cki kaza\u0142 nam stawi\u0107 si\u0119 na komisj\u0119, to ona o tym zadecyduje, ale na pewno wciel\u0105 nas do wojska. Jednak my nie us\u0142uchali\u015bmy go i na komisj\u0119 nie stawili\u015bmy si\u0119. Wr\u00f3cili\u015bmy do domu i odt\u0105d bardziej musieli\u015bmy si\u0119 ukrywa\u0107. Du\u017co naszych posz\u0142o do Polubicz, Radcza i do innych wiosek, gdzie kto mia\u0142 znajomych lub krewnych.<\/p>\n<p>W Parczewie w\u0142adz\u0119 obj\u0119li \u017bydzi, kt\u00f3rzy byli w Makoszce w oddzia\u0142ach AL lub w sowieckiej partyzantce (niewolnicy sowieccy z 1941 r. kt\u00f3rzy tu ocaleli). Z Parczewa cz\u0119sto wpadali do wsi Kolano. By\u0142a tam silna organizacja AK, BCh i NSZ. Tam zabili kilku naszych \u017co\u0142nierzy. Nie mieli\u015bmy \u0142\u0105czno\u015bci z naszym dow\u00f3dztwem rejonu w G\u0119si. Tam by\u0142o tez du\u017co aresztowa\u0144, kto ocala\u0142 ukry\u0142 si\u0119, gdzie kto m\u00f3g\u0142, tak\u017ce uciekali do wiosek mniej zagro\u017conych, gdzie nie by\u0142o silnej konspiracyjnej organizacji. W\u0142adze komunistyczne stworzy\u0142y w pa\u017adzierniku Milicj\u0119 Ludow\u0105 a ci nas \u015bledzili. Zaraz by\u0142 drugi nalot NKWD. Zostali aresztowani Kowalczuk Stanis\u0142aw, Kozak Stanis\u0142aw syn Celestyna i Lewczuk Stanis\u0142aw, sytuacja sta\u0142a si\u0119 beznadziejna. Radzili\u015bmy si\u0119 wsp\u00f3lnie, w jaki spos\u00f3b stworzy\u0107 oddzia\u0142 le\u015bny dla samoobrony. Uda\u0142em si\u0119 z Iwa\u0144czukiem Stanis\u0142awem i Kuniszykiem J\u00f3zefem do Kolana, aby skontaktowa\u0107 si\u0119 z naszymi. Kolano by\u0142o wystraszone, trudno by\u0142o kogo z naszych spotka\u0107. Wieczorem matka Stanis\u0142awa Kaliszuka odnalaz\u0142a syna. By\u0142 on r\u00f3wnie\u017c mocno wystraszony po tych najazdach parczewskich \u017byd\u00f3w. Porozmawiali\u015bmy chwil\u0119, czy s\u0105 mo\u017cliwo\u015bci do zorganizowania takiego oddzia\u0142u. On by\u0142 przeciwny takiej koncepcji, twierdzi\u0142, ze zginie du\u017co koleg\u00f3w, gdy wytropi\u0105 oddzia\u0142, gdy\u017c wsz\u0119dzie pe\u0142no jest szpicl\u00f3w. Najlepiej b\u0119dzie chroni\u0107 si\u0119 pojedynczo, bo nie rzuca si\u0119 tak w oczy. Wracali\u015bmy na G\u0119\u015b maj\u0105c nadziej\u0119 tam spotka\u0107 kogo\u015b z naszych. Chcieli\u015bmy zasi\u0119gn\u0105\u0107 informacji od znajomej nam dziewczyny G\u0119sie\u0144skiej, ale nikt nie wie, gdzie mog\u0105 si\u0119 ukrywa\u0107. Nie otrzymali\u015bmy \u017cadnej informacji i w nocy powr\u00f3cili\u015bmy do domu. Od strony \u0142\u0105ki \u0141ug weszli\u015bmy na strych nad ob\u00f3rk\u0105, zakryli si\u0119 w sianie, bo straszno by\u0142o wchodzi\u0107 do domu.<\/p>\n<p>We wsi ca\u0142\u0105 jesie\u0144 i z pocz\u0105tkiem zimy pe\u0142no by\u0142o ruskiego wojska z jednostki lotniczej i po wsi przez ca\u0142\u0105 noc chodzi\u0142y sowieckie patrole. Sytuacja stawa\u0142a si\u0119 coraz gro\u017aniejsza. W ka\u017cdym domu kwaterowa\u0142o pe\u0142no Sowiet\u00f3w, mie\u015bcili tak\u017ce rannych przywo\u017conych z frontu nad Wis\u0142\u0105. By\u0142a te\u017c obs\u0142uga lotniska, wartownicy samolot\u00f3w, rozlokowywali po domach kuchnie polowe. Niekt\u00f3rych Sowiet\u00f3w znali\u015bmy i mieli\u015bmy upewnienie, \u017ce s\u0105 to enkawudzi\u015bci. W naszym domu kwaterowa\u0142o czterech lotnik\u00f3w \u2013 trzech lejtnant\u00f3w i jeden kapitan. Gdy powr\u00f3cili z akcji bojowej, chcieli koniecznie w\u00f3dki, by opi\u0107 akcj\u0119. Gdy pewnego razu powr\u00f3cili, to zastali mnie w domu, bo przed nimi ukrywa\u0142em si\u0119. Wtedy te\u017c koniecznie chcieli w\u00f3dki. Ja o\u015bwiadczy\u0142em, \u017ce dam bardzo dobrej w\u00f3dki, ale niech powiedz\u0105, gdzie dzisiaj bombardowali. O\u015bwiadczyli, \u017ce powiedz\u0105 i zasiedli za sto\u0142em. Wtedy pytam: gdzie dzisiaj zrzucali\u015bcie bomby. Ci trzech lejtnanci m\u00f3wi\u0105 do kapitana: ty kapitan eto ska\u017cy. Kapitan wyj\u0105\u0142 pistolet i zagrozi\u0142 mi, \u017ce je\u015bli komu powiem, to mnie zastrzeli na moim podw\u00f3rku, \u017ceby wszyscy wtedy pomy\u015bleli, \u017ce to jest k\u0142amstwo. I zaczyna opowiada\u0107, jak bombardowali Warszaw\u0119, bo tam bur\u017cuje wzniecili powstanie. Warszawa goryt, zaraz upadnie. Taki mieli\u015bmy rozkaz. Tak dowiedzia\u0142em si\u0119 prawdy, kto naprawd\u0119 zniszczy\u0142 Warszaw\u0119, nie dokonali wszystkiego Niemcy, bo ci likwidowali powsta\u0144c\u00f3w, gruzy pozostawili Sowieci. To jest dla nas najlepszy dow\u00f3d, jacy to byli ,,przyjaciele&#8221;, a tak czysto przez lata wymawiali to mi\u0142e s\u0142owo.<\/p>\n<p>W nast\u0119pnym czasie sytuacja stawa\u0142a si\u0119 bardziej gro\u017ana \u2013 front nie posun\u0105\u0142 si\u0119 za Wis\u0142\u0119, w Warszawie ju\u017c dawno nie ma powstania, jest w posiadaniu Niemc\u00f3w, a u nas rotacja wojsk sowieckich. Zmieniali si\u0119 \u017co\u0142nierze z lotniska polowego na dworskich polach i nie wiedzieli\u015bmy ju\u017c, kt\u00f3ry we wsi jest \u017co\u0142nierz, a kt\u00f3ry enkawudzista i kogo aresztuj\u0105. NKWD nada\u0142 wpada\u0142o i kogo\u015b aresztowali. Pod koniec listopada 1944 r. aresztowani zostali: Milaniuk Stanis\u0142aw syn Jakuba, Kropiwiec Stanis\u0142aw syn Micha\u0142a i Kozak Jan syn Celestyna (Milaniuk Stanis\u0142aw po przes\u0142uchaniu zosta\u0142 zwolnionym, Kropiwiec Stanis\u0142aw by\u0142 wywieziony na Sybir, powr\u00f3ci\u0142 w 1946 r., Kozak Jan, jako szwagier Piotra Waszczuka z G\u0119si, dow\u00f3dcy tutejszego regionu, zosta\u0142 wys\u0142any karnie na front, powr\u00f3ci\u0142 po zako\u0144czeniu wojny).<\/p>\n<p>W tym czasie nowa w\u0142adza da\u0142a jeszcze raz wezwanie do stawienia si\u0119 na komisj\u0119 poborow\u0105 i \u017ce nie b\u0119dzie \u017cadnych skutk\u00f3w karnych za niestawienie si\u0119 dotychczasowe. W tym czasie przyjecha\u0142 Czes\u0142aw Kaw\u0119cki z Radzynia, pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 starosty powiatowego, kolaborant sowiecki. Przyje\u017cd\u017ca\u0142 cz\u0119sto do Dawid\u00f3w samochodem, gdy\u017c \u017cona jeszcze nada\u0142 uczy\u0142a w szkole, dopiero teraz posy\u0142a\u0142 swoich doros\u0142ych ju\u017c syn\u00f3w jak powiadali do wojska, wtedy ja ze Stanis\u0142awem Iwanczukiem poszli\u015bmy do niego z zapytaniem, czy za ten opor nie wywioz\u0105 na Sybir, gdy stawimy si\u0119 na komisj\u0119. A mo\u017ce nas zastrzel\u0105? On nam wyja\u015bni\u0142 tak nasz\u0105 sytuacj\u0119: Anglia i Francja za daleko, a Pan B\u00f3g za wysoko, nie macie na kogo liczy\u0107, id\u017acie do wojska, a w\u0142os z g\u0142owy wam nie spadnie. Ukrywa\u0107 si\u0119 we wsi nie by\u0142o ju\u017c dalszej mo\u017cliwo\u015bci \u2013 we wsi nada\u0142 pe\u0142no Sowiet\u00f3w, jest ju\u017c listopad, zbli\u017ca si\u0119 zima. Zrobili\u015bmy narad\u0119 i wed\u0142ug podj\u0119tej decyzji pojechali\u015bmy na komisj\u0119 do Siedlec. Pojecha\u0142 z nami zast\u0119pca w\u00f3jta Szypulski J\u00f3zef i opr\u00f3cz poborowych dw\u00f3ch ochotnik\u00f3w \u2013 Lewczuk Franciszek i \u0141obejko J\u00f3zef, kt\u00f3rzy byli czynnymi akowcami i doszli do wniosku, \u017ce sami si\u0119 nie ukryj\u0105. Do stacji kolejowej w Milanowie odwie\u017ali nas furmankami. Gdy zebrali\u015bmy si\u0119 we wsi ko\u0142o \u015acianki, to r\u00f3wnie\u017c przybyli do nas nasi najbli\u017csi, by\u0142 wielki p\u0142acz, a dla niekt\u00f3rych by\u0142o to ostatnie po\u017cegnanie. Z Milanowa towarowym poci\u0105giem dojechali\u015bmy do \u0141ukowa. W \u0141ukowie wysiedli\u015bmy, bo trzeba poczeka\u0107 na nast\u0119pny poci\u0105g. Na bocznych torach sta\u0142 poci\u0105g z transportem siana, zawiadowca powiadomi\u0142, \u017ce jedzie w kierunku Siedlec. Pow\u0142azili\u015bmy w to siano i zajechali\u015bmy do Siedlec. W Siedlcach zast\u0119pca w\u00f3jta zaprowadzi\u0142 nas na komisj\u0119. Tam odby\u0142o si\u0119 wszystko nawet szybko, nie by\u0142o badania lekarskiego. Wszyscy zostali przyj\u0119ci. Nie przyj\u0119li J\u00f3zefa \u0141obejki, kt\u00f3ry poszed\u0142 na ochotnika \u2013 p\u00f3jdzie do wojska, gdy b\u0119dzie pob\u00f3r nast\u0119pnych rocznik\u00f3w. Lewczuk Franciszek, drugi ochotnik, poszed\u0142 jednak z nami. J\u00f3zef \u0141obejko by\u0142 powa\u017cany przez Kaw\u0119ckiego za swoj\u0105 odwag\u0119, pewnie mia\u0142 wobec niego jakie\u015b inne zamiary, bo i po pierwszym aresztowaniu zosta\u0142 szybko zwolniony.<\/p>\n<p>Wsiedli\u015bmy w Siedlcach do towarowego poci\u0105gu, a z nami jeden wojskowy, kt\u00f3ry dokona\u0142 ewidencji i jecha\u0142 z nami. W Lubartowie kaza\u0142 nam wysiada\u0107 i przekaza\u0142 nas innemu wojskowemu, bo tam mie\u015bci\u0142o si\u0119 dow\u00f3dztwo pu\u0142ku zapasowego. Ten nast\u0119pny wojskowy zaprowadzi\u0142 nas do miejscowo\u015bci Serniki, bo tam by\u0142a pierwsza kompania pierwszego pu\u0142ku zapasowego. W Sernikach nad rzek\u0105 w starej piekarni by\u0142y prycze, dali nam sienniki, kazali i\u015b\u0107 do dworskiej sterty i napcha\u0107 s\u0142omy w sienniki. Byli\u015bmy tam 3 dni, a potem dokonali selekcji. Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 odes\u0142ali do K\u0105kolewnicy, a cz\u0119\u015b\u0107 do odleg\u0142ego o 300 m pomieszczenia ogrodnika. Ci, kt\u00f3rzy poszli do K\u0105kolewnicy, po kilku dniach wr\u00f3cili z powrotem, ale przydzielili ich do Woli Sernickiej o 3 km od nas. Codziennie chodzili\u015bmy na \u0107wiczenia. Obowi\u0105zywa\u0142 przedwojenny regulamin. Rano by\u0142a pobudka, do rzeki umy\u0107 si\u0119, apel poranny, modlitwa, <em>Kiedy ranne wstaj\u0105 zorze<\/em>, potem \u015bniadanie, wymarszcz na \u0107wiczenia. O godzinie 12 obiad i znowu \u0107wiczenia. Wieczorem apel, modlitwa i <em>Rota<\/em>. W niedziel\u0119 wszyscy szli do miejscowego ko\u015bcio\u0142a na nabo\u017ce\u0144stwo. By\u0142o 3 \u017byd\u00f3w, modlitwa i nabo\u017ce\u0144stwo w ko\u015bciele nie obowi\u0105zywa\u0142o ich. W wigili\u0119 Bo\u017cego Narodzenia mieli\u015bmy wsp\u00f3lny op\u0142atek i \u015bpiewali\u015bmy kol\u0119dy. Przyby\u0142 do nas zaproszony miejscowy ksi\u0105dz proboszcz.<\/p>\n<p>Po \u015bwi\u0119tach Bo\u017cego Narodzenia zostali\u015bmy przewiezieni do szkolnej kompanii podoficerskiej szko\u0142y 82 m\u0142odzie\u017cy. Tutaj by\u0142a wi\u0119ksza dyscyplina i ci\u0119\u017ckie \u0107wiczenia. By\u0142 to skr\u00f3cony kurs szko\u0142y podoficerskiej i trzeba by\u0142o nadrabia\u0107. W takiej sytuacji byli\u015bmy mocno zm\u0119czeni.<\/p>\n<p>Na Sylwestra oficerowie urz\u0105dzili bal. Przyszed\u0142 dow\u00f3dca kompanii por. Stradomski informuj\u0105c, \u017ce chc\u0105 urz\u0105dzi\u0107 inscenizacj\u0119. Ja b\u0119d\u0119 Starym Rokiem, drugi b\u0119dzie Nowym Rokiem. Stary Rok b\u0119dzie przekazywa\u0142 o p\u00f3\u0142nocy nast\u0119pny rok Nowemu Rokowi. Ma przypomnie\u0107 Nowemu Rokowi, \u017ce tereny sk\u0105d oni pochodz\u0105 za Bugiem zosta\u0142y odci\u0105gni\u0119te od Polski, ich rodziny s\u0105 za granic\u0105 (oficerowie byli kresowiakami), a\u017ceby Nowy 1945 r. rok wcieli\u0142 ich do Polski, \u017ceby Polska by\u0142a jak niegdy\u015b od morza do morza, \u017ceby by\u0142a silna i \u017ceby \u017caden wr\u00f3g od wschodu i zachodu nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 naruszy\u0107 ich granic. Nowy Rok polecenie to przyj\u0105\u0142 i obieca\u0142 w miary mo\u017cliwo\u015bci spe\u0142ni\u0107 je. Potem zaprosili nas na pocz\u0119stunek. Dow\u00f3dca pu\u0142ku by\u0142 Sowietem i nasz dow\u00f3dca kompanii powiedzia\u0142 mi, \u017ce takie wypowiedzi nie podoba\u0142y mu si\u0119 i mog\u0119 by\u0107 aresztowany, ale on b\u0119dzie si\u0119 stara\u0107 mnie ostrzec. Przeci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 wi\u0119cej jak miesi\u0105c, przyszed\u0142 do mnie jeden Rusek, kt\u00f3ry zawsze mi\u0119dzy nami szpiclowa\u0142. Gdy pili\u015bmy w\u00f3dk\u0119, to zawsze przyszed\u0142, aby go pocz\u0119stowa\u0107, albo dostaniem paczki, to chcia\u0142 dosta\u0107 cos do zjedzenia. Teraz oznajmi\u0142, \u017ce ma rozkaz mnie aresztowa\u0107. Zdj\u0105\u0142 pas i m\u00f3wi, ze poprowadzi mnie do aresztu. Ja m\u00f3wi\u0119 do niego: <em>Niper<\/em> (bo tak si\u0119 nazywa\u0142), <em>to mo\u017ce jeszcze raz na po\u017cegnanie wypijemy takowsze byli\u015bmy druzja<\/em>. \u2013 <em>Nu czemu nie, jak masz pieni\u0105dze to p\u00f3jdziem<\/em>. On bardzo lubi\u0142 wypi\u0107. Ja go tak cz\u0119stowa\u0142em, \u017ce on zasn\u0105\u0142 i upad\u0142 ze sto\u0142u. Gdy zobaczy\u0142em, \u017ce on jest nieprzytomny, poszed\u0142em szybko do kolegi Janka Wo\u0142owika z Rudna i Lewczuka Franciszka z Dawid\u00f3w i wszyscy trzej postanowili\u015bmy ucieka\u0107 do domu.<\/p>\n<p>Na temat ucieczki nieraz rozmawiali\u015bmy, maj\u0105c to na wzgl\u0119dzie, \u017ce trzeba b\u0119dzie jeszcze kontynuowa\u0107 dalsz\u0105 walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 na naszym terytorium, tym bardziej, ze Sowieci ju\u017c poszli z Dawid\u00f3w za frontem po zdobyciu Warszawy. Rz\u0105d londy\u0144ski zadecyduje, jak ma wygl\u0105da\u0107 dalsza walka o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski. Teraz, kiedy ju\u017c Sowiet\u00f3w nie ma w Dawidach, nadesz\u0142a do nas wiadomo\u015b\u0107 od dow\u00f3dcy plac\u00f3wki Franciszka Kuniszyka, ze mo\u017cemy si\u0119 organizowa\u0107, dalej walczy\u0107 z nowym wrogiem ze wschodu.<\/p>\n<p>Umawiali\u015bmy si\u0119, \u017ce jak b\u0119dziemy ucieka\u0107 to razem. Lewczuk Franciszek w tym czasie by\u0142 na warcie i tylko zszed\u0142 z posterunku. Chcia\u0142 i\u015b\u0107 z karabinem, lecz powiedzia\u0142em mu, aby go zostawi\u0142, bo gdy nas schwytaj\u0105 to b\u0119dzie wi\u0119ksza odpowiedzialno\u015b\u0107, wtedy na pewno rozstrzelaj\u0105, my nie obronimy si\u0119 jednym karabinem, a narobimy bardzo du\u017co ha\u0142asu, a wsz\u0119dzie pe\u0142no wojska i nas zatrzymaj\u0105. Tutaj nale\u017cy wyj\u015b\u0107 cichaczem, a w domu broni nie brakuje. Wyszli\u015bmy na koniec wioski, sta\u0142 tam krzy\u017c, prze\u017cegnali\u015bmy si\u0119, poca\u0142owali\u015bmy krzy\u017c i prowad\u017a nas, Panie Bo\u017ce. Zaraz by\u0142y \u0142\u0105ki, drog\u0105 by\u0142o straszno i\u015b\u0107, omijali\u015bmy teren \u0142\u0105kami, a na tych \u0142\u0105kach ludzie kopali torf. Torfowiska by\u0142y w\u0105skie a d\u0142ugie, omija\u0107 je, to by\u0142o za daleko, starali\u015bmy si\u0119 je przeskoczy\u0107, ale to nie zawsze si\u0119 udawa\u0142o. Jak jeden przeskoczy\u0142 zaraz wyci\u0105ga\u0142 r\u0119ce, a\u017ceby go szybko wyci\u0105gn\u0105\u0107 z wody. Pomimo mrozu to sitowie by\u0142o niezamarzni\u0119te. Do pasa i nawet powy\u017cej wszystko by\u0142o mokre, ale szybko szli\u015bmy dalej, wyszli\u015bmy na pole, by\u0142o troch\u0119 \u015bniegu, chocia\u017c ksi\u0119\u017cyc nie \u015bwieci\u0142, ale by\u0142o bezchmurnie i niebo by\u0142o widoczne i \u0142atwiej by\u0142o nam zorientowa\u0107 si\u0119 w terenie. Odnale\u017ali\u015bmy na niebie Gwiazd\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105, a my musimy i\u015b\u0107 na p\u00f3\u0142noc i tak szli\u015bmy przez pole w kierunku domu. Gdy min\u0119li\u015bmy Lubart\u00f3w, weszli\u015bmy na tory kolejowe, min\u0119li\u015bmy stacje Tar\u0142o, Brzozowice, Gr\u00f3dek i zbli\u017cali\u015bmy si\u0119 do Parczewa. Przed Parczewem by\u0142 most kolejowy, na mo\u015bcie by\u0142a wartownia. Zbudowali j\u0105 Niemcy, bo most by\u0142 wysadzany w powietrze przez partyzant\u00f3w i musieli go pilnowa\u0107, nie pomy\u015bleli\u015bmy o tym, \u017ce mog\u0105 go teraz pilnowa\u0107 Sowieci, a faktycznie tak by\u0142o. Gdy weszli\u015bmy na most, oni pos\u0142yszeli, ze idziemy, gdy\u017c buty wojskowe by\u0142y wybijane gwo\u017adziami i po \u017celazie by\u0142o dobrze s\u0142ycha\u0107 nasze kroki. <em>Ruki w wierch<\/em> &#8211; krzykn\u0105\u0142 ku nam Ruski wartownik. Podnie\u015bli\u015bmy r\u0119ce do g\u00f3ry, ja szed\u0142em z tylu. Zapyta\u0142: <em>kto idziot<\/em>, odpowiedzieli\u015bmy: <em>Polskie so\u0142daty<\/em>. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce idziemy na przepustki do matki, jedziemy na front, tu mamy kr\u00f3tkie prostojlenie, do domu mamy blisko, idziemy po\u017cegna\u0107 si\u0119. Zapyta\u0142 gro\u017anie Sowiet czy mamy przepustki. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce mamy. Rozkaza\u0142 pokaza\u0107, wyj\u0105\u0142em zza r\u0119kawa jaki\u015b list i m\u00f3wi\u0119: czytajcie. By\u0142o ciemno. Zobaczy\u0142, ze trzymam przed nim kawa\u0142ek papieru i nie bra\u0142 do swej ryki. Zapyta\u0142 czy mamy zapali\u0107? Mamy. Wyci\u0105gn\u0105\u0142em z kieszeni gar\u015b\u0107 machorki. Skr\u0119ci\u0142 w gazety du\u017cego cygara i zacz\u0119li\u015bmy rozmawia\u0107 jakie s\u0105 wiadomo\u015bci z frontu, pyta\u0142em te\u017c, gdzie jest ich wartownia i w tym momencie poda\u0142em jeszcze dwie gar\u015bcie machorki, bo tylko co dostali\u015bmy bakuna (tytoniu), ja go pokroi\u0142em i wsypa\u0142em do kieszeni. Szcz\u0119\u015bcie, ze ten tyto\u0144 nie zamoczy\u0142 si\u0119 w tych rowach, bo to zdradzi\u0142oby nas. On w tym czasie wszystko nam powiedzia\u0142, \u017ce wartownia jest niedaleko we wsi ko\u0142o tor\u00f3w i tam zmiana odpoczywa. Dowiedzieli\u015bmy si\u0119, w kt\u00f3r\u0105 por\u0119 b\u0119dzie dokonywa\u0107 si\u0119 zmiana. Powiedzieli\u015bmy mu <em>do swidania<\/em> (do widzenia) i poszli\u015bmy dalej. Zeszli\u015bmy z tor\u00f3w, aby nie spotka\u0107 si\u0119 z pozosta\u0142ymi wartownikami i poszli\u015bmy polem w dalsz\u0105 drog\u0119, aby nie natrafi\u0107 na ruski patrol. Parczew omijali\u015bmy od strony St\u0119pkowa, potem doszli\u015bmy do Jesionki i Czeberak. Przyszli\u015bmy do Horodka (las G\u0119sie\u0144ski od strony Rudzie\u0144ca). Chcieli\u015bmy prostowa\u0107 drog\u0119 przez las, ale zb\u0142\u0105dzili\u015bmy i powt\u00f3rnie przyszli\u015bmy w to miejsce. Wtedy poszli\u015bmy \u0142\u0105k\u0105 mi\u0119dzy Czarnym Lasem a Horodkiem, przyszli\u015bmy razem do Rudzie\u0144ca. Wo\u0142owik poszed\u0142 do Rudna, a my do Dawid\u00f3w.<\/p>\n<p>Gdy przyszed\u0142em do domu zasta\u0142em matk\u0119 i siostr\u0119 Hank\u0119. Zaraz si\u0119 przebra\u0142em, zjad\u0142em i poszed\u0142em na g\u00f3r\u0119 odpoczywa\u0107, gdy\u017c w mieszkaniu by\u0142oby niebezpiecznie, bo w ka\u017cdej chwili mog\u0142oby zaraz wpa\u015b\u0107 NKWD w poszukiwaniu i aresztowa\u0107. By\u0142em zm\u0119czony, spa\u0142em ca\u0142y dzie\u0144, ale po po\u0142udniu ludzie dali nam zna\u0107, ze kto\u015b we wsi pyta\u0142 si\u0119 o mnie. Szar\u00f3wk\u0105 przyszli ju\u017c do mieszkania. Ja z g\u00f3ry wyskoczy\u0142em przez okno. Buty mia\u0142em ciasne, boso poza stodo\u0142ami przybieg\u0142em do Gomu\u0142k\u00f3w do mojej siostry J\u00f3zi. Oni byli bardzo wystraszeni, nie mog\u0142em u nich si\u0119 zatrzyma\u0107.<\/p>\n<p>Postanowi\u0142em uda\u0107 si\u0119 do Polubicz do swego stryja Antoniego, ale teraz nie mog\u0142em tam i\u015b\u0107, bo by\u0142em mocno zm\u0119czony ca\u0142onocn\u0105 podr\u00f3\u017c\u0105, wi\u0119c postanowi\u0142em uda\u0107 si\u0119 do Radcza do ciotki. Siostra J\u00f3zia ze szwagrem wyszli za mn\u0105 za swoj\u0105 stodo\u0142\u0119, tam po\u017cegna\u0142em si\u0119 z nimi i poszed\u0142em przez pola do Radcza.<\/p>\n<p>Gdy przyszed\u0142em do ciotki, wszyscy byli w domu, serdecznie mnie przyj\u0119li i w ich domu przenocowa\u0142em. A w tym czasie, gdy szar\u00f3wk\u0105 przyszli po mnie do naszego domu, to pierwszy raz obeszli si\u0119 do\u015b\u0107 grzecznie. Powiedzieli, \u017cebym jecha\u0142 z nimi i nic mi nie b\u0119dzie grozi\u0107. Matka t\u0142umaczy\u0142a si\u0119, \u017ce mnie nie widzia\u0142a i nie wie o tym, \u017ce uciek\u0142em. Szukali mnie u siostry Bieleckiej, potem u siostry Gom\u00f3\u0142kowej. Nast\u0119pnie polecili so\u0142tysowi da\u0107 furmank\u0119 i wie\u017a\u0107 ich do Polubicz do stryja. Na furmank\u0119 by\u0142 wyznaczony Dzyr Piotr, pytali go ,czy mam siostry w Radczu. Piotr odpowiedzia\u0142, \u017ce ja mam siostry w Dawidach, a wi\u0119cej nigdzie nie ma. Przyjechawszy do Polubicz, zrobili przeszukanie u stryja, ale mnie tam nie by\u0142o. Gdy wr\u00f3cili do naszego domu, to powiedzieli \u017cebym zg\u0142asza\u0142 si\u0119 do wojska, nic mi nie b\u0119dzie grozi\u0107 i odjechali. Gdy oni jechali do Polubicz, wtedy siostra Hanka przysz\u0142a do Radcza i o wszystkim mnie powiadomi\u0142a. Ja u ciotki nie nocowa\u0142em ju\u017c drug\u0105 noc\u0105, lecz u s\u0105siada Grenia. W dzie\u0144 siedzia\u0142em u Ko\u015bciuk\u00f3w, przez 3 noce nocowa\u0142em u Wacka Grenia. W Radczu tak\u017ce ukrywali si\u0119 ch\u0142opy, kt\u00f3rzy byli na li\u015bcie do aresztowania. Przyszed\u0142 do mnie Franciszek Kuniszyk i poradzi\u0142 mi, \u017ce nale\u017cy nocowa\u0107 dalej od rodziny, bo jak przyb\u0119d\u0105 do ciotki, mog\u0105 wpa\u015b\u0107 do s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n<p>Poszli\u015bmy obaj do Romana Szwaja na samym ko\u0144cu wsi od tzw. Medwiedzi. Tam blisko krzaki, to nawet ucieka\u0107 b\u0119dzie lepiej. Tam nocowa\u0142em 6 dni. W dzie\u0144 m\u0142\u00f3ci\u0142em \u017cyto cepem w stodole, wieczorem siedzia\u0142em w mieszkaniu. By\u0142y tam dwie dziewczyny, czas szybciej wieczorami schodzi\u0142. Na noc \u015bcielili na sto\u0142ki i tak spa\u0142em. Potem 3 dni by\u0142em u Pajdosza, ale tam by\u0142 zimny pok\u00f3j i by\u0142o bardziej zimno ni\u017c w stodole w sianie. W dzie\u0144 pomaga\u0142em r\u017cn\u0105\u0107 i r\u0105ba\u0107 drzewo.<\/p>\n<p>Za dwa tygodnie po tym pierwszym dochodzeniu w Dawidach, przyjecha\u0142a do naszego domu w Dawidach druga grupa z jednostki wojskowej. By\u0142 sier\u017cant Matejaszczuk i jeszcze jeden. Ten by\u0142 bardzo bezczelny i nie przebiera\u0142 w \u015brodkach. Gdy zrobili przeszukiwanie w domu i nie znale\u017ali mnie, bili mocno moj\u0105 matk\u0119 i siostr\u0119 Hank\u0119, aby powiedzia\u0142y gdzie ja si\u0119 ukrywam. Bili ich kolb\u0105 karabinu, przymykali palec w drzwiach, m\u00f3wili, \u017ce musz\u0105 si\u0119 przyzna\u0107. Potem m\u00f3wili, ze zabior\u0105 ich obie. Gdy siostra us\u0142ysza\u0142a, to uciek\u0142a i schowa\u0142a si\u0119 na wyszki w oborze w s\u0142om\u0119. Przeszukali domy u obu si\u00f3str. Siostr\u0119 J\u00f3zi\u0119, co by\u0142a za Gom\u00f3\u0142k\u0105, tak\u017ce maltretowali, przycinali palec w drzwiach. Gdy im to nic nie pomog\u0142o, to powiedzieli, \u017ce znajd\u0105 u krewnych. Kazali so\u0142tysowi wyznaczy\u0107 furmank\u0119 i jecha\u0107 do Polubicz. Gdy wyjechali za wiosk\u0119, kazali matce zej\u015b\u0107 z wozu, przywi\u0105zali r\u0119ce do wozu i kazali pop\u0119dza\u0107 konie. Mama nie dala rady szybko biec przez d\u0142u\u017cszy czas, przewr\u00f3ci\u0142a si\u0119 i ci\u0105gn\u0119li po ziemi. Potem kazali stan\u0105\u0107 i znowu pytali, gdzie syn i pu\u015bcili do domu. Jak przyjechali z Polubicz, to jeszcze zrobili rewizj\u0119, gdy mnie nie znale\u017ali to znowu bili mam\u0119, \u017ceby odda\u0107 mundur. By\u0142a u nas staruszka babcia, to jest matka mojej mamy Eufemia Sidorczuk, ona podesz\u0142a do nich i zacz\u0119\u0142a krzycze\u0107, \u017ce za cara jak by\u0142o u nas prze\u015bladowanie unit\u00f3w, to ruskie tak samo zn\u0119cali si\u0119. Wtedy zacz\u0119li bi\u0107 kolb\u0105 babk\u0119. Jeszcze dopytywali si\u0119 matki, jakie ja mam wykszta\u0142cenie. Mama powiedzia\u0142a, \u017ce do 14 lat chodzi\u0142 do tutejszej szko\u0142y, ale nie chcieli w to wierzy\u0107. Gdy robili rewizj\u0119, to spostrzegli, \u017ce by\u0142a w chlewie utuczona \u015bwinia. Znale\u017ali tak\u017ce w\u00f3dk\u0119 kontyngent\u00f3wk\u0119 z czas\u00f3w niemieckich (bo Niemcy za 1 kwintal oddanego zbo\u017ca na kontyngent p\u0142acili p\u00f3\u0142 litra w\u00f3dki). W\u00f3dk\u0119 zabrali zaraz, a \u015bwini\u0119 zabili i mi\u0119so zabrali. Jeszcze raz domagali si\u0119 a\u017cebym zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do jednostki i zapewniali, ze jak zg\u0142osz\u0119 si\u0119, to nic nie b\u0119dzie mi grozi\u0107. Jeszcze kazali, aby odda\u0107 mundur i po tych represjach odjechali.<\/p>\n<p>Moja siostra Hanka, kt\u00f3ra wtedy by\u0142a jeszcze pann\u0105 i mieszka\u0142a razem z moj\u0105 matk\u0105, gdy na ten czas ukry\u0142a si\u0119, to zaraz uciek\u0142a, przysz\u0142a wkr\u00f3tce do Radcza i o wszystkim opowiedzia\u0142a, a ja wtedy poszed\u0142em do Brzozowego K\u0105ta i zatrzyma\u0142em si\u0119 u Nazaruka. Tam siedzia\u0142em dwa tygodnie. Jego rodzice troch\u0119 obawiali si\u0119 i prosili, abym z domu nigdzie nie wychodzi\u0142, aby kto\u015b nie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce u nich si\u0119 przechowuj\u0119.<\/p>\n<p>Po dw\u00f3ch tygodniach przyszed\u0142em do domu, aby zorientowa\u0107 si\u0119, co dzieje si\u0119 w naszej wsi. Dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce zdezerterowa\u0142 Stanis\u0142aw Iwa\u0144czuk i J\u00f3zef Chwalczuk. Znowu poszed\u0142em do Radcza i w stodole w sianie zrobi\u0142em sobie pomieszczenie, gdzie w nocy wchodzi\u0142em i spa\u0142em. W dzie\u0144 przebywa\u0142em u s\u0105siad\u00f3w, a wieczorem chodzi\u0142em na wieczorki, gdy\u017c tam panny tamtejsze schodzi\u0142y si\u0119 na prz\u0105dki. W Radczu ludzie byli solidni, nikt nie zdradzi\u0142, \u017ce si\u0119 tu ukrywamy. W Radczu schroni\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Iwa\u0144czuk i Chwalczuk u swoich krewnych, stale spotykali\u015bmy si\u0119. Czekali\u015bmy wiosny ustalaj\u0105c, ze jak b\u0119dzie niebezpiecznie, to stworzymy zbrojny oddzia\u0142 i b\u0119dziemy si\u0119 broni\u0107. By\u0142o dosy\u0107 spokojnie, wi\u0119c wpada\u0142em do domu. Nocowa\u0142em u Gom\u00f3\u0142k\u00f3w w stodole. Zima dawa\u0142a si\u0119 we znaki, pomimo \u017ce mr\u00f3z ci\u0105gle trzyma\u0142, to jednak w mieszkaniu niebezpiecznie by\u0142o nocowa\u0107. Raz u Gom\u00f3\u0142k\u00f3w wlaz\u0142em na g\u00f3r\u0119 (strych nad mieszkaniem) i zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce mo\u017cna tam urz\u0105dzi\u0107 kryj\u00f3wk\u0119. Dom kryty by\u0142 strzech\u0105, do domu by\u0142a przybudowana przybud\u00f3wka z poddaszem. Obie strzechy tam si\u0119 \u0142\u0105czy\u0142y wi\u0119c wtoczy\u0142em si\u0119 tam i spa\u0142em. By\u0142o tam jednak niewygodnie, ciasno, nie mo\u017cna by\u0142o ruszy\u0107 si\u0119. Przez dwa tygodnie siedzia\u0142em w stodole w sianie, nie wychodzi\u0142em wcale, aby kto\u015b nie zauwa\u017cy\u0142, gdzie ukrywam si\u0119. Gdy by\u0142 wi\u0119kszy mr\u00f3z, to przenosi\u0142em si\u0119 do obory. By\u0142 tam du\u017cy zasiek na siano, gdy krowa jad\u0142a to mnie ogrzewa\u0142a.<\/p>\n<p>W takiej sytuacji mojego ukrywania si\u0119 skontaktowa\u0142 si\u0119 ze mn\u0105 Iwa\u0144czuk Stanis\u0142aw. Przyszed\u0142 do mnie, gdy siedzia\u0142em w oborze u kr\u00f3w. Wtedy szwagier Gom\u00f3\u0142ka J\u00f3zef przyni\u00f3s\u0142 nam gazety. Przez ma\u0142e okienko wpada\u0142o do obory \u015bwiat\u0142o, wi\u0119c czytali\u015bmy tam gazety. By\u0142a tam wiadomo\u015b\u0107, \u017ce nied\u0142ugo odb\u0119dzie si\u0119 konferencja do wolno\u015bci Polsce, \u017ce Sowieci wyjd\u0105 z Polski, \u017ce odb\u0119d\u0105 si\u0119 demokratyczne wybory i b\u0119dziemy mie\u0107 naprawd\u0119 woln\u0105 Polsk\u0119. Zarysowa\u0142a si\u0119 nadzieja, ze mo\u017ce nied\u0142ugo sko\u0144czy si\u0119 nasza tu\u0142aczka, gdy Ameryka podyktuje swoje warunki, to Sowieci b\u0119d\u0105 musieli je wype\u0142ni\u0107.<\/p>\n<p>Zbli\u017ca\u0142a si\u0119 wiosna, by\u0142o nas coraz wi\u0119cej dezerter\u00f3w z komunistycznego wojska (w Dawidach w szkole nowa nauczycielka Eugenia Lasowska wyja\u015bnia\u0142a dzieciom, \u017ce Polska jest teraz demokratyczna, ale nie s\u0105 patriotami ci, co uciekli z wojska). By\u0142o to chyba na pocz\u0105tku marca. Wybra\u0142em si\u0119, aby p\u00f3j\u015b\u0107 do Radcza, bo tam nie by\u0142o nalot\u00f3w ruskiego NKWD czy polskiego UB. Tam mo\u017cna by\u0142o wieczorem swobodnie chodzi\u0107 po wsi i p\u00f3j\u015b\u0107 na wieczorki. Nikt nas nie skar\u017cy\u0142 i nie rozpowiadano, \u017ce si\u0119 tam ukrywamy. Wyszed\u0142em wtedy za stodo\u0142y. By\u0142o to bardzo rano, ledwie \u015bwita\u0142o, widz\u0119 jak go\u015bci\u0144cem idzie kolumna wojska, zaraz otocz\u0105 wiosk\u0119 i wszystkich nas pochwyc\u0105. By\u0142em przyzwyczajony do r\u00f3\u017cnych niespodzianek, nie wpadam w panik\u0119, mia\u0142em przygotowan\u0105 kryj\u00f3wk\u0119, czekam na moment, kiedy rozpoczn\u0105 dzia\u0142ania. A to sz\u0142a ca\u0142a jednostka z K\u0105kolewnicy. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce stamt\u0105d zdezerterowa\u0142 ca\u0142y oddzia\u0142. Z tej jednostki byli ju\u017c dawidowscy ch\u0142opcy w domu, zaraz skontaktowali si\u0119 z nimi. Przyszed\u0142 jeden oficer do Chwalczuka, kt\u00f3ry w\u00f3wczas by\u0142 pierwszym moim s\u0105siadem, \u017ceby im udzieli\u0107 pomocy, bo chcieli skontaktowa\u0107 si\u0119 z naszym dow\u00f3dc\u0105 rejonu. Sarni nie mogli rozezna\u0107, czy mo\u017cna tutaj dzia\u0142a\u0107 jako samodzielna grupa operacyjna. Ten dzie\u0144 by\u0142 dla nas dniem wolno\u015bci. Wszyscy rozkwaterowali si\u0119 po domach. Ludzie przygotowali ciep\u0142e posi\u0142ki. Na wszystkich drogach by\u0142y rozstawione warty. Wys\u0142ali\u015bmy go\u0144ca do G\u0119si po dow\u00f3dcy rejonu Piotra Waszczuka, ale nie mogli go tam odnale\u017a\u0107. Przyszed\u0142 jego zast\u0119pca podchor\u0105\u017cy Czes\u0142aw Szwaj, Niew\u0119g\u0142owski Stanis\u0142aw zast\u0119pca plac\u00f3wki i Chwalczuk J\u00f3zef. U mnie w domu zrobili\u015bmy narad\u0119 z dow\u00f3dcami jednostki wojskowej. Doszli\u015bmy do wniosku, ze takiego oddzia\u0142u nie mamy mo\u017cliwo\u015bci zostawi\u0107 tutaj, najwy\u017cej kilka os\u00f3b, bo sami si\u0119 ukrywamy, a tyle ludzi nie da si\u0119 ukry\u0107, najwy\u017cej po kilku \u017co\u0142nierzy w ka\u017cdej wiosce, ale musieliby rozlokowa\u0107 si\u0119 w ca\u0142ej okolicy. Zastanawiali\u015bmy si\u0119, czy nie mo\u017cna zrobi\u0107 ataku na Parczew, rozbi\u0107 wi\u0119zienie i wypu\u015bci\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w, ale oni nie mieli amunicji, jedynie tylko tyle, co w magazynkach, my r\u00f3wnie\u017c nie dysponowali\u015bmy du\u017cymi zapasami. Do takiej akcji potrzeba mie\u0107 du\u017co amunicji, bo mog\u0105 ich osaczy\u0107 i wybi\u0107 lub wzi\u0105\u0107 do niewoli. Oni postanowili przedosta\u0107 si\u0119 za Bug w swoje strony, a byli to wile\u0144szczacy i uwa\u017cali, \u017ce w swoich stronach lepiej sobie poradz\u0105 i po tej naradzie poszli dalej.<\/p>\n<p>Gdy oni odeszli, zaraz wpad\u0142a jednostka UB czy KBW, schwytali jednego \u017co\u0142nierza, kt\u00f3ry spa\u0142, gdy tamci odchodzili. Ten t\u0142umaczy\u0142 si\u0119, \u017ce on nie wie co si\u0119 dzieje, kazali i\u015b\u0107, to szed\u0142 razem dlatego, \u017ce go zabrali razem. Teraz ubowcy zabrali tego \u017co\u0142nierza.<\/p>\n<p>U nas pozosta\u0142o kilku ch\u0142opc\u00f3w \u2013 Wacek, Poldek, Krajewski, drugi Wacek i oni tak\u017ce ukrywali si\u0119 razem z nami. Tymczasem zbli\u017ca\u0142a si\u0119 wiosna, wojska sowieckie wycofa\u0142y si\u0119 za Wis\u0142\u0119 i szykowa\u0142y si\u0119 do ostatecznej ofensywy nad Odr\u0105. Kilku ch\u0142opak\u00f3w dawidowskich, kt\u00f3rzy nie zdezerterowali, poszli razem z Sowietami na front. Trzech z nich zgin\u0119\u0142o: Maksymiuk J\u00f3zef, Stefaniuk J\u00f3zef i Matczuk Feliks. Powr\u00f3ci\u0142 po wojnie Szypulski W\u0142adys\u0142aw, co mieszka\u0142 nad sadzawk\u0105 i Szypulski Jan, kt\u00f3rego we wsi nazywali Kr\u00f3l albo Chr\u0105pas Tabaka. NKWD i UB ju\u017c tak cz\u0119sto nie naje\u017cd\u017ca\u0142o, aby aresztowa\u0107. Mo\u017cna by\u0142o wi\u0119cej przebywa\u0107 w domu, tylko na noc szed\u0142em do swej kryj\u00f3wki w stodole u Gom\u00f3\u0142k\u00f3w albo u Bieleckiego.<\/p>\n<p>W kwietniu wyszed\u0142 z mocnego ukrycia dow\u00f3dca rejonu Piotr Waszczuk z G\u0119si ps. \u201eRola\u201d, zebra\u0142 nas i przedstawi\u0142 nam plan naszego dzia\u0142ania: wsp\u00f3lnie jako organizacja mo\u017cemy lepiej dzia\u0142a\u0107 jako samoobrona. Na dow\u00f3dc\u0119 plutonu przedstawi\u0142 Kuniszyka Franciszka ps. \u201eWicu\u015b\u201d, na dow\u00f3dc\u0119 plac\u00f3wki Kozaka Stefana ps. \u201eModrzew\u201d. O\u015bwiadczy\u0142, \u017ce przywiezie nominacje od dow\u00f3dztwa okr\u0119gu lubelskiego, \u017ce b\u0119dziemy dzia\u0142a\u0107 jako Ruch Oporu Armii Krajowej pod skr\u00f3tem ROAK. Poinformowa\u0142, \u017ce genera\u0142 Okulicki rozwi\u0105za\u0142 Armi\u0119 Krajow\u0105, \u017ce b\u0119dziemy tworzy\u0107 now\u0105 organizacj\u0119 polityczno-wojskow\u0105, podzi\u0119kowa\u0142 nam, \u017ce dotrzymali\u015bmy wierno\u015bci z\u0142o\u017conej przysi\u0119dze wojskowej dla prawowitego Rz\u0105du Drugiej Rzeczypospolitej w Londynie, \u017ce nie poszli\u015bmy walczy\u0107 przy boku drugiego wroga ze wschodu, niech sami wykrwawi\u0105 si\u0119 nasi wrogowie, bo nie przysz\u0142o nam wyzwolenie, lecz druga niewola, a nasze si\u0142y przydadz\u0105 si\u0119 do walki o woln\u0105 Polsk\u0105, \u017ce przyjdzie chwila dziejowa, \u017ce b\u0119dziemy wolni. Zaraz zorganizowali\u015bmy warty, a\u017ceby w nocy czuwa\u0107 czy nie nadje\u017cd\u017ca UB ze strony Radzynia. Wartownik J\u00f3zef Sidorczuk powiadomi\u0142 nas, powiadamiali\u015bmy jeden drugiego, nikt nie zosta\u0142 aresztowany.<\/p>\n<p>W rejonie zosta\u0142 utworzony sta\u0142y oddzia\u0142 lotny, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z wile\u0144szczak\u00f3w i kilku naszych z terenu. Do oddzia\u0142u nale\u017celi Poldek, Wacek, Krajewski, drugi Wacek, z terenu za\u015b Pioterek, Skawi\u0144ski, Kozio\u0142, W\u0142adek Hordyjuk, Robek. Dostali oni najlepsz\u0105 bro\u0144 i byli do dyspozycji dow\u00f3dcy rejonu Waszczuka. Oddzia\u0142 ten s\u0142u\u017cy\u0142 tak\u017ce do zwalczania wszelkiego rodzaju z\u0142odziei i band rabunkowych. Po wojnie by\u0142o dosy\u0107 broni i takie bandy szerzy\u0142y si\u0119 podobnie jak i by\u0142o za okupacji, kiedy to bandy rabunkowe podawa\u0142y si\u0119 za partyzant\u00f3w i rzuca\u0142y na partyzantk\u0119 pos\u0105dzanie o rabunek.<\/p>\n<p>Du\u017ca grupa rabunkowa by\u0142a na terenie Polubicz, bo tam by\u0142 s\u0142aba organizacja konspiracyjna i tam swobodnie grasowali. W maju 1945 r. obrali sobie meliny u Ochaba Tadeusza, kt\u00f3ry ju\u017c ze dwa lata wyprowadzi\u0142 si\u0119 ze wsi Dawidy na Koloni\u0119 ko\u0142o Wedrzyna, mieszka\u0142 mi\u0119dzy lasami. Gospodarz Ochab powiadomi\u0142 nas cichaczem. Oddzia\u0142 nasz raniutko otoczy\u0142 dom. Dw\u00f3ch z tej bandy zosta\u0142o zabitych, jeden z nich zdo\u0142a\u0142 uciec, ale p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 zlikwidowany. A z naszych to W\u0142adek zosta\u0142 ranny w r\u0119k\u0119. [Gdy tych zabitych na polu u Ochaba dw\u00f3ch bandyt\u00f3w wieziono na furze, przykrytych s\u0142om\u0105, to dawidowskie dzieci szkolne widz\u0105c to opowiada\u0142y po wsi, \u017ce dzisiaj na wozie w s\u0142omie wie\u017ali \u015bwinie, ale dlaczego wystawa\u0142y im ludzkie r\u0119ce? A komunistyczny \u00f3wczesny policjant wola\u0142 do jednego z tych zabitych tymi s\u0142owami: Opi\u0142e\u015b si\u0119 du\u017co ludzkiej krwi, ale dzisiaj i z ciebie niema\u0142o pociek\u0142o! \u2013 przyp. x. Dzyr].<\/p>\n<p>Nasze si\u0142y ros\u0142y z ka\u017cdym dniem, nasza plac\u00f3wka by\u0142a pr\u0119\u017cna, do wsi nie pokazywa\u0142a si\u0119 miejscowa Milicja Obywatelska, a\u017ceby ich nie rozbroi\u0107. Ale kontaktu z nami nie nawi\u0105zywali. W Jab\u0142oniu silna by\u0142a organizacja partyjna ORMO (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej), ale z nami liczyli si\u0119, a\u017ceby ich nie zaatakowa\u0107, rozbroi\u0107, czy nawet zlikwidowa\u0107, to te partyjniaki nam sprzyjali.<\/p>\n<p>Gdy zbli\u017ca\u0142o si\u0119 referendum, rozprowadzali\u015bmy ulotki i rozklejali\u015bmy plakaty, a\u017ceby g\u0142osowa\u0107 trzy razy NIE. Tak\u017ce na murach i domach wypisywali\u015bmy has\u0142a: <em>G\u0142osuj trzy razy NIE<\/em>. Owe referendum odbywa\u0142o si\u0119 przy ko\u0144cu czerwca 1946 r., g\u0142osowa\u0142o si\u0119 w pa\u0142acu w Jab\u0142oniu. Nasi pilnowali, aby odby\u0142o si\u0119 demokratycznie, bez oszustwa. Wieczorem nasi byli przy urnie, kiedy obliczano glosy, aby obliczanie by\u0142o sprawiedliwe. Na postawione pytania na pierwsze dwa by\u0142o 90 par\u0119 procent NIE, a na trzecie troch\u0119 mniej. I tak samo by\u0142o w naszej okolicy. Jednak w\u0142adza komunistyczna og\u0142osi\u0142a, ze by\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t par\u0119 g\u0142os\u00f3w oddane na wszystkie trzy pytania w odpowiedzi Tak.<\/p>\n<p>NKWD nigdzie si\u0119 nie pokazywa\u0142o, a UB trzyma\u0142o si\u0119 tylko w Radzyniu. Kaw\u0119cki tak\u017ce od lata 1945 r. nie pokazywa\u0142 si\u0119 w Dawidach, od momentu kiedy jeden z naszych zaatakowa\u0142 go zbrojnie, gdy przez wie\u015b jecha\u0142 w taks\u00f3wce. Chcia\u0142 go zlikwidowa\u0107 za jesienne i zimowe \u0142apanki, ale po\u017ca\u0142owa\u0142 szofera.<\/p>\n<p>Na terenie powiatu w\u0142odawskiego kr\u0105\u017cy\u0142 oddzia\u0142 lotny \u201eJastrz\u0119bia\u201d, tak i\u017c UB nie mog\u0142o porusza\u0107 si\u0119 w tym terenie. We wrze\u015bniu 1945 r., gdy by\u0142 odpust w Jab\u0142oniu, to przyjecha\u0142o tam kilku ubek\u00f3w. Troch\u0119 mieli zatarg z naszymi ch\u0142opcami, ale jako\u015b przel\u0119kli si\u0119 i wycofali. Kto\u015b zawiadomi\u0142 ch\u0142opc\u00f3w z naszego sta\u0142ego oddzia\u0142u i pojechali do Jab\u0142onia, aby ich rozbroi\u0107. Z Jab\u0142onia jecha\u0142 nasz dow\u00f3dca plutonu Franciszek Kuniszyk naprzeciwko tego oddzia\u0142u. By\u0142o ciemno. Pioterek krzykn\u0105\u0142: <em>St\u00f3j!<\/em> Kuniszyk Franek jecha\u0142 szybko i nie m\u00f3g\u0142 od razu zatrzyma\u0107 si\u0119. Ten strzeli\u0142 z automatu i zrani\u0142 Kuniszyka przez g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142uca. Ja i Iwa\u0144czuk Stach byli\u015bmy niedaleko, us\u0142yszeli\u015bmy jak zaj\u0119cza\u0142, przyszli\u015bmy i wnie\u015bli\u015bmy go do Piotra Matczuka do mieszkania, a rano wys\u0142ali\u015bmy furmank\u0119 po lekarza do Parczewa. Lekarz obejrza\u0142 go i skierowa\u0142 do szpitala w Bia\u0142ej Podlaskiej. Jego brat J\u00f3zef Kuniszyk zawi\u00f3z\u0142 go do szpitala i przez miesi\u0105c w tym szpitalu przebywa\u0142 na leczeniu, ale potem na p\u0142ucach sformowa\u0142 si\u0119 du\u017cy guz, kt\u00f3ry p\u0119k\u0142, nast\u0105pi\u0142 krwotok i wskutek tego Franciszek Kuniszyk zmar\u0142. By\u0142 to dla nas wielki cios, bo by\u0142 to cz\u0142owiek odwa\u017cny, energiczny, oddany dla konspiracji. Po jego \u015bmierci ta funkcja, kt\u00f3r\u0105 on pe\u0142ni\u0142, zosta\u0142a przekazana mnie.<\/p>\n<p>We wrze\u015bniu 1945 r., kiedy po Konferencji Poczdamskiej rozwi\u0105zano dawne struktury, powsta\u0142a organizacja spo\u0142eczno-polityczna \u201eWolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3ra mia\u0142a zadanie podejmowa\u0107 dalsze walki o ca\u0142kowite wyzwolenie kraju. Naczelnym dow\u00f3dc\u0105 zosta\u0142 pu\u0142kownik Rzepecki. Cala nasza organizacja sta\u0142a si\u0119 pr\u0119\u017cn\u0105. Przychodzi\u0142a prasa konspiracyjna, \u201eReduta&#8221;, czasami ,,Orze\u0142 Bia\u0142y&#8221;. W prasie by\u0142y podawane komunikaty, wiadomo\u015bci krajowe i ze \u015bwiata oraz rozkazy, polecenia naczelnej komendy zrzeszenia WiN. W dzie\u0144 poruszali\u015bmy si\u0119 swobodnie w terenie, w nocy spali\u015bmy w kryj\u00f3wkach. Ja mia\u0142em kryj\u00f3wk\u0119 u szwagra Gom\u00f3\u0142ki w stodole. By\u0142y dwie stodo\u0142y, a pomi\u0119dzy stodo\u0142ami w\u0105skie sutki. W\u0142azi\u0142em pod podwaliny, tam wysmyka\u0142em dziury w sianie. Gdy wlaz\u0142em w to miejsce w sianie to zakry\u0142em wej\u015bcie snopkami z podowiska. Jak w zimie by\u0142 du\u017cy mr\u00f3z, to nocowali\u015bmy po domach, gdzie nie by\u0142o nikogo podejrzanego. W Radzyniu i we W\u0142odawie znajdowa\u0142 si\u0119 du\u017cy posterunek UB i NKWD i by\u0142o wsz\u0119dzie zorganizowane ORMO, ale ci\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 ostatni siedzieli cicho, schowali g\u0142owy w piasek.\u00a0\u00a0 Cz\u0142onkowie komunistycznego PPR \u00a0nie dawali znaku swej przynale\u017cno\u015bci, \u017ceby si\u0119 nam nie narazi\u0107. Je\u015bli kto\u015b podnosi\u0142 g\u0142owy, to jedyn\u0105 kar\u0105, jak\u0105 mo\u017cna by\u0142o zastosowa\u0107, to najpierw by\u0142o upomnienie, a gdy to nie poskutkowa\u0142o, to by\u0142a ch\u0142osta, a gdyby ta nie pomog\u0142a to wtedy nawet kula w \u0142eb. Taki \u015brodek by\u0142 zastosowany na szajk\u0119 rabunkow\u0105 na terenie Rudna, kt\u00f3ra od d\u0142u\u017cszego czasu tam dzia\u0142a\u0142a.<\/p>\n<p>Niekt\u00f3re posterunki MO dzia\u0142a\u0142y razem z podziemiem. By\u0142 taki posterunek MO w Komar\u00f3wce Podlaskiej. Posterunek MO w Jab\u0142oniu nie wykazywa\u0142 takiej ch\u0119ci do wsp\u00f3\u0142pracy z nami, ale ze wzgl\u0119du na swe bezpiecze\u0144stwo nie zaczepiali nas. Pewnego razu, a by\u0142o to w marcu 1946 r., poszed\u0142em z koleg\u0105 Franciszkiem Kozakiem na posterunek milicji w Jab\u0142oniu z zapytaniem czy nie chc\u0105 z nami wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107? O\u015bwiadczyli\u015bmy im, \u017ce jeste\u015bmy z lasu, pokazali\u015bmy pistolet i o\u015bwiadczyli, \u017ce to jest nasza legitymacja. Komendant Miszczuk odpowiada, ze chc\u0105 z nami wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107, wi\u0119c ja mu powiadam, \u017ce potrzebna nam jest amunicja. On nam powiada, \u017ce bardzo ch\u0119tnie, damy wam, ale w tej chwili mamy tylko tyle co w magazynkach. Pokazali ruski RKM, \u017ce nawet nie ca\u0142y kr\u0105\u017cek i tak\u017ce samo w pepeszce. Wzi\u0119li\u015bmy po par\u0119 gar\u015bci, a troch\u0119 pozostawili\u015bmy im. Oni szykowali si\u0119 do kolacji zaprosili nas do sto\u0142u. By\u0142a tam jaka\u015b dziewczyna. Powiedzieli nam, \u017ce jest to narzeczona jednego z nich, maj\u0105 si\u0119 zaraz za\u015blubi\u0107. Komendant informuje, \u017ce we czwartek dostan\u0105 amunicj\u0119, przyjecha\u0107 wieczorem, niby to b\u0119dzie napad, trochy postrzelamy, bo b\u0119d\u0105 musieli czym\u015b udokumentowa\u0107 si\u0119, ze wystrzelali i dadz\u0105 nam ile potrzeba. Zjedli\u015bmy kolacj\u0119, podzi\u0119kowali i poszli. Na posterunku by\u0142o dw\u00f3ch funkcjonariuszy z Jab\u0142onia, powiedzieli, \u017ce byli to ch\u0142opcy z Dawid\u00f3w. Wtedy komendant o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce zaraz ich po\u0142apiemy. Wzi\u0105\u0142 furmank\u0119 ze st\u00f3jki, zebra\u0142 wszystkich milicjant\u00f3w i zrobi\u0142 po\u015bcig za nami. Przyjecha\u0142 na koniec Jab\u0142onia, ale nas ju\u017c nie znalaz\u0142, bo wst\u0105pili\u015bmy do znajomych dziewcz\u0105t w Jab\u0142oniu na wieczorow\u0105 pogaw\u0119dk\u0119. M\u00f3wi wtedy do swoich, \u017ce do Dawid\u00f3w nie pojedziemy, bo nas pobij\u0105. O takim jego wyczynie byli\u015bmy powiadomieni. Z\u0142o\u017cy\u0142 on o tym meldunek do UB w Radzyniu, aby nas \u015bcigali. Postanowili\u015bmy zlikwidowa\u0107 ten posterunek. By\u0142o to w niedziel\u0119, kiedy w Jab\u0142oniu by\u0142a zabawa i by\u0142o du\u017co naszych ch\u0142opak\u00f3w i tylko dw\u00f3ch milicjant\u00f3w z Jab\u0142onia. M\u00f3wi\u0119 do nich: idziemy zlikwidowa\u0107 wasz posterunek, nie b\u0119dziecie nas gania\u0107. Posterunek by\u0142 w pa\u0142acu. M\u00f3wi\u0119 do nich: odsuwajcie bramy. Oni namy\u015blili si\u0119 i m\u00f3wi\u0105: \u0142amcie bramy, bo jak odsuniemy, to b\u0119dziemy siedzie\u0107, gdy\u017c pos\u0105dz\u0105 nas o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z wami. Brama by\u0142a \u017celazna. Wszyscy ca\u0142\u0105 sil\u0105 zacz\u0119li napiera\u0107 na bramy. Brama najpierw rozko\u0142ysa\u0142a si\u0119, a potem p\u0119k\u0142a. Wszyscy wpadli do \u015brodka, chcieli bra\u0107 bro\u0144. M\u00f3wi\u0119 im: broni nie bra\u0107, tylko amunicj\u0119, a bro\u0144 niszczy\u0107. Karabiny i automaty bito w pod\u0142og\u0119, papiery porozrzucali na pod\u0142og\u0119, oblewali atramentem i rwali na kawa\u0142ki. Gdy wszystko by\u0142o zdemolowane, wyszli\u015bmy na dw\u00f3r, kt\u00f3ry\u015b zobaczy\u0142 tablic\u0119 z szyldem posterunku, to nie jest polski orze\u0142 tylko wrona, trzeba go oberwa\u0107, wy\u0142amali tyczk\u0119 i oberwali i rzucili w krzaki. Posterunek w Jab\u0142oniu przesta\u0142 istnie\u0107. Po Jab\u0142oniu mogli ch\u0142opcy porusza\u0107 si\u0119 w pojedynk\u0119. W 1946 roku nawet w\u0142adza gminna by\u0142a nam podleg\u0142a.<\/p>\n<p>Teraz musieli\u015bmy szczeg\u00f3lnie czuwa\u0107, a\u017ceby nie nadjecha\u0142 wi\u0119kszy oddzia\u0142 UB. W nocy spali\u015bmy po kilku w kryj\u00f3wkach maj\u0105c bro\u0144 przy sobie. W kt\u00f3r\u0105\u015b niedziel\u0119 wczesn\u0105 wiosn\u0105 nadjecha\u0142o UB. Byli\u015bmy u Deneki Antoniego w stodole. Na wiosn\u0119 mia\u0142 on ma\u0142o s\u0142omy, ledwie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 przykry\u0107. Rankiem przyszed\u0142 Deneka po owsiank\u0119, poci\u0105gn\u0105\u0142 wid\u0142ami, a\u017ceby zebra\u0107 troch\u0119 pod wid\u0142y i tymi\u017c wid\u0142ami poci\u0105gn\u0105\u0142 mnie po brzuchu i odkry\u0142. Bardzo tym wystraszy\u0142 si\u0119 i wo\u0142a: <em>O Bo\u017ce m\u00f3j, to\u017c ma\u0142o wid\u0142ami ci\u0119 nie przebi\u0142em<\/em>, i pyta czym ci\u0119 nie skaleczy\u0142, czy co z\u0142ego si\u0119 nie sta\u0142o. Pytam czy na wsi spok\u00f3j, a on m\u00f3w i, ze nie wie, wyjdzie i zobaczy. Powr\u00f3ci\u0142 zaraz i m\u00f3wi, ze nie ma \u017cadnych ruch\u00f3w. By\u0142o ju\u017c spokojnie. Gom\u00f3\u0142ka powiadomi\u0142 nas, \u017ce nadjechali, ale nikogo nie wzi\u0119li i ju\u017c z Dawid\u00f3w odjechali.<\/p>\n<p>W niedziel\u0119 15 lutego 1946 r. by\u0142a zbrojna potyczka ko\u0142o Komar\u00f3wki w niedu\u017cym lesie. Na nadje\u017cd\u017caj\u0105ce UB nasi zrobili zasadzk\u0119 i wywi\u0105za\u0142a si\u0119 zbrojna walka. UB by\u0142o dobrze uzbrojone do otwartej walki, nasi nie byli przygotowani. UB nie podda\u0142o si\u0119, wci\u0105\u017c atakowali z broni maszynowej. Nasi nie mieli amunicji do d\u0142ugiej walki i zacz\u0119li ucieka\u0107. W drodze powrotnej zgin\u0119\u0142o 4 ch\u0142opc\u00f3w z naszego sta\u0142ego oddzia\u0142u. Nie byli wszyscy od razu zabici, lecz UB dobija\u0142o. Zgin\u0119li nasi nast\u0119puj\u0105cy \u017co\u0142nierze: J\u00f3zef Hordejuk, Tadeusz Skawi\u0144ski, Jan Kozio\u0142 i Piotr. Tego dnia mia\u0142em u siostry Anny wesele (wychodzi\u0142a za m\u0105\u017c za mego koleg\u0119 Stanis\u0142awa Iwa\u0144czuka). Wpad\u0142 goniec W\u0142adys\u0142aw Lisiecki, a\u017ceby szybko jecha\u0107 z pomoc\u0105. Zostawi\u0142em go\u015bci weselnych, zebra\u0142em kilku naszych ch\u0142opc\u00f3w, wzi\u0119li\u015bmy na podwody s\u0105siada, kt\u00f3ry mia\u0142 dobre konie i szybko spieszyli\u015bmy. Byli\u015bmy w nast\u0119puj\u0105cym sk\u0142adzie: Ja, \u0141obejko Jan, Kusiuk Jan, Kozak Franciszek, Kozak Stanis\u0142aw syn Celestyna. Czeka\u0142 na nas dow\u00f3dca 8. rejonu Stelmaszuk \u201eMarny\u201d. Wyznaczy\u0142 nam stanowisko. Dali\u015bmy kilka serii z broni maszynowej, a\u017ceby zademonstrowa\u0107, ze nie jeste\u015bmy rozbici i zdeterminowani. Razem z nami przyby\u0142a grupa z plac\u00f3wki Radcze. \u201eMarny\u201d kaza\u0142 za\u0142adowa\u0107 si\u0119 na furmank\u0119 i zaprowadzi\u0142 nas do Walinny pod sam las do Pawluczuka Czes\u0142awa. Tam w jego mieszkaniu zakwaterowali\u015bmy. Przynie\u015bli\u015bmy s\u0142omy na pod\u0142og\u0119, pok\u0142adali\u015bmy si\u0119 spa\u0107, na dworze stale czuwa\u0142a warta. By\u0142o nas kilku partyzant\u00f3w z Dawid\u00f3w, z Radcza i z pobli\u017ca. P\u00f3\u017anym wieczorem \u201eMarny\u201d odszed\u0142 od nas, a mnie powierzy\u0142 ca\u0142\u0105 nasz\u0105 grup\u0119. Rano przyszed\u0142 do nas jeden z miejscowych partyzant\u00f3w Marek, przyni\u00f3s\u0142 kawa\u0142 mi\u0119sa, bochenek domowego chleba, wzi\u0119li\u015bmy ziemniaki i gotowali\u015bmy posi\u0142ki. Rano by\u0142a pobudka, potem modlitwa i \u015bniadanie, w po\u0142udnie obiad, wieczorem kolacja. Tak wartowali\u015bmy tam trzy dni w ci\u0105g\u0142ym pogotowiu, poniewa\u017c by\u0142 spodziewany nalot UB na Komar\u00f3wk\u0119. Trzeciego dnia ko\u0142o po\u0142udnia by\u0142a ma\u0142a widoczno\u015b\u0107, bo wia\u0142 silny wiatr, a wartownik melduje, \u017ce zbli\u017ca si\u0119 uzbrojona grupa, mo\u017ce to by\u0107 UB. Wybiegli\u015bmy szybko z mieszkania, pozajmowali\u015bmy stanowiska bojowe. \u0141obejko Jan jest ko\u0142o mnie i m\u00f3wi, ze trzeba strzela\u0107, bo to pewnie UB i mog\u0105 nas okr\u0105\u017cy\u0107. Jest ma\u0142a widoczno\u015b\u0107 z powodu zawiei, polecam na razie zaczeka\u0107, bo trzeba rozpozna\u0107. Gdy oni zbli\u017cyli si\u0119, ja rozpoznaj\u0119, \u017ce jest to grupa ch\u0142opc\u00f3w z Brzozowego K\u0105ta \u2013 na przedzie du\u017cy \u201eGulce\u201d, a obok ma\u0142y ,,Miku\u0142ka&#8221; \u017belaznowski. Gdy przyszli do nas, m\u00f3wi\u0119 do nich, \u017ce macie szcz\u0119\u015bcie, \u017ce pierwszym by\u0142 du\u017cy \u201eGulce\u201d, bo mia\u0142em da\u0107 rozkaz ognia, a by\u0142aby masakra, bo widoczno\u015b\u0107 jest ma\u0142a. Wieczorem przyszed\u0142 \u201eMarny\u201d i kaza\u0142 si\u0119 rozej\u015b\u0107. Przyszli\u015bmy wszyscy pieszo do Brzozowego K\u0105ta, sk\u0105d saniami przyjechali\u015bmy do Radcza. W Radczu weszli\u015bmy do znajomych na wieczorki. Tam byli\u015bmy serdecznie przywitani, wszyscy czekali na nasz szcz\u0119\u015bliwy powr\u00f3t, zrobili nam gor\u0105cy posi\u0142ek i wr\u00f3cili\u015bmy pieszo do domu. Tu czeka\u0142a matka i siostra z niecierpliwo\u015bci\u0105, bo nie wiedzieli, co mog\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107. [Bitwa mia\u0142a miejsce w niedziel\u0119, kilkakrotnie s\u0142ysza\u0142em opowiadanie mieszka\u0144c\u00f3w Komar\u00f3wki. Ot\u00f3\u017c jednego z zabitych UB-owcy chcieli wci\u0105gn\u0105\u0107 w ogie\u0144, a mia\u0142 za pasem granat, lecz ch\u0142opcy tamtejsi id\u0105cy z ko\u015bcio\u0142a odci\u0105gn\u0119li owego poleg\u0142ego. Aresztowali kilku ch\u0142opc\u00f3w id\u0105cych z ko\u015bcio\u0142a komarowskiego do W\u00f3lki twierdz\u0105c, \u017ce s\u0105 z oddzia\u0142u, tylko gdzie\u015b porzucili bro\u0144. Po jakim\u015b czasie zwolniono ich, powr\u00f3cili do domu. Oddzia\u0142 operacyjny UB powraca\u0142 przez Derewiczn\u0105. Przeje\u017cd\u017caj\u0105c przez wie\u015b mieli bro\u0144 skierowan\u0105 na mieszkania w razie zaatakowania. A w jednym domu by\u0142y dwie dziewczyny i w tym to czasie wygl\u0105da\u0142y ze swego domu przez okno na drog\u0119. Otwarto do nich ogie\u0144 z drogi, obie zgin\u0119\u0142y we w\u0142asnym domu z r\u0105k UB. Poleg\u0142ych partyzant\u00f3w pochowano na cmentarzu w Komar\u00f3wce. Podczas pogrzebu cmentarz dooko\u0142a by\u0142 obstawiony przez partyzant\u00f3w, b\u0119d\u0105cych na stanowiskach bojowych w razie ataku. By\u0142o spokojnie \u2013 przyp. x. Dzyr].<\/p>\n<p>Dow\u00f3dca rejonu \u201eRola\u201d (Piotr Waszczuk z G\u0119si) by\u0142 bardzo wstrz\u0105\u015bni\u0119ty t\u0105 pora\u017ck\u0105, zgin\u0119\u0142o czterech naszych dobrych \u017co\u0142nierzy. Zabroni\u0142 nam porusza\u0107 si\u0119 w ci\u0105gu dnia traktow\u0105 drog\u0105. Akcja ta nie by\u0142a dobrze przygotowana. Do walki otwartej musi by\u0107 du\u017cy zapas amunicji i to nie starej, \u017ale przechowywanej, gdzie jest du\u017co niewypa\u0142\u00f3w. W okresie zimowym w dzie\u0144 zabroni\u0142 robi\u0107 zasadzki na otwartym polu, lecz w g\u0119stym lesie, aby w razie pora\u017cki, nie mieli wrogowie pola widzenia w czasie naszego odwrotu.<\/p>\n<p>W rejonie W\u0142odawy po Parczew i dalsze okolice prowadzi\u0142 brawurowe akcje ,,Jastrz\u0105b&#8221;. We W\u0142odawie rozbi\u0142 wi\u0119zienie i wypu\u015bci\u0142 wi\u0119zionych ch\u0142opc\u00f3w z podziemia, a w Parczewie zaatakowa\u0142 na \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ocalawszy z Holokaustu obj\u0119li tam w\u0142adz\u0119, oznaczeni czerwonymi opaskami \u015bcigali akowc\u00f3w. W Jab\u0142oniu na szosie napotka\u0142 oddzia\u0142 UB, rozbroi\u0142 ich i zdoby\u0142 du\u017co materia\u0142\u00f3w operacyjnych, kt\u00f3re mia\u0142y pos\u0142u\u017cy\u0107 do zlikwidowania partyzant\u00f3w na naszym terenie z imiennymi wykazami. Zbli\u017ca\u0142a si\u0119 wiosna 1947 r. Modne by\u0142o wtedy has\u0142o: <em>Zima wasza, wiosna nasza<\/em>. Ja, jako dow\u00f3dca w naszym terenie, dosta\u0142em upowa\u017cnienie do podejmowania szybkiej decyzji w razie konieczno\u015bci dzia\u0142ania. W 1946 r. na Wielkanoc dosta\u0142em meldunek, ze do pa\u0142acu w Jab\u0142oniu przyjecha\u0142o UB, \u017ceby zrobi\u0107 wypad do aresztowania. Jab\u0142o\u0144ska plac\u00f3wka by\u0142a za s\u0142aba, \u017ceby przeciwdzia\u0142a\u0107. By\u0142o to ko\u0142o p\u00f3\u0142nocy i nale\u017ca\u0142o szybko dzia\u0142a\u0107, a w kwietniu noc nie jest ju\u017c d\u0142uga. Zebra\u0142em kilku ch\u0142opak\u00f3w: Franciszek Kozak, Jan \u0141obejko, Jan Kusiuk, Stanis\u0142aw Kozak i ja. Szybko pojechali\u015bmy pod pa\u0142ac, bo tam si\u0119 zatrzymali. Szybko wywa\u017cyli\u015bmy bram\u0119. Gdy us\u0142yszeli trzask wywa\u017conej bramy, szybko zerwali si\u0119 na nogi. Jeden strzeli\u0142 i uciek\u0142 po schodach na pi\u0119tro, drugi nie zd\u0105\u017cy\u0142, podda\u0142 si\u0119. Wzi\u0119li\u015bmy go na w\u00f3z i odstawili\u015bmy do dow\u00f3dcy, aby on sam os\u0105dzi\u0142 go. Drugiego nie by\u0142o czasu szuka\u0107, bo w pa\u0142acu by\u0142o mn\u00f3stwo komnat i du\u017cy strych, a tu ju\u017c \u015bwita\u0142o. W Jab\u0142oniu by\u0142o du\u017co PPR-owc\u00f3w i ORMO-wc\u00f3w, to nas poznaliby, nale\u017ca\u0142o ucieka\u0107 do dnia. Ten, co strzeli\u0142, rani\u0142 mnie w lewe rami\u0119, ale rana nie bardzo krwawi\u0142a, nie potrzeba by\u0142o tak szybkiej pomocy.<\/p>\n<p>Jeszcze przedtem wpad\u0142 do Dawid\u00f3w Kaw\u0119cki, bo jego \u017cona jeszcze uczy\u0142a dzieci. Szybko zebrali\u015bmy si\u0119, a\u017ceby zrobi\u0107 zasadzk\u0119 i zlikwidowa\u0107 go. U Dzyra na ganku omawiali\u015bmy plan zasadzki. Wacek mia\u0142 z automatem za stodo\u0142\u0105 u Burca na poddaszu czeka\u0107, jak b\u0119dzie wyje\u017cd\u017ca\u0142 z podw\u00f3rka zaatakuje. We dw\u00f3ch b\u0119dziemy u Osipacza (zwanego Czerkas) w szopie, gdy si\u0119 nam nie uda wtedy, gdy b\u0119dzie wyje\u017cd\u017ca\u0142 na go\u015bciniec, a we dw\u00f3ch b\u0119dzie czeka\u0107 u Kucyka w stodole, o ile by uda\u0142o mu si\u0119 wyjecha\u0107 do wiejskiej ulicy. My tak ustalamy plan dzia\u0142ania, a tu nadje\u017cd\u017ca samoch\u00f3d. Wacek z\u0142apa\u0142 automat, \u017ceby strzela\u0107, a Zygmunt Dzyr z\u0142apa\u0142 go za r\u0119k\u0119 i zatrzyma\u0142, samoch\u00f3d szybko pojecha\u0142. Dzyr by\u0142 so\u0142tysem i ba\u0142 si\u0119 represji, \u017ce u niego w dzie\u0144 odbywa si\u0119 b\u00f3jka. Kaw\u0119cki zatrzyma\u0142 si\u0119 ko\u0142o Jakubiuka Felka, Wacek pobieg\u0142 na wiatrak i tam z wiatraka otworzy\u0142 ogie\u0144 z automatu, uszkodzi\u0142 mu samoch\u00f3d, ale Kaw\u0119cki dojecha\u0142 do Parczewa i tam nareperowa\u0142 i ta akcja by\u0142a nieudana.<\/p>\n<p>W Paszenkach by\u0142 wielki dzia\u0142acz komunistyczny Konon. Ten wydawa\u0142 w r\u0119ce UB naszych \u017co\u0142nierzy. Przyjecha\u0142 goniec Wortalec z Puchowej G\u00f3ry, \u017ce Konon jest w Paszenkach, \u017ceby zrobi\u0107 zasadzk\u0119, gdy b\u0119dzie wraca\u0142 i wtedy go zaatakowa\u0107. Szybko pojechali\u015bmy do Smugi na szos licz\u0105c, \u017ce t\u0119dy b\u0119dzie wraca\u0142. Pojecha\u0142 ze mn\u0105 Franciszek Kozak, Stanis\u0142aw Kozak i J\u00f3zef Iwa\u0144czuk, lecz ten powr\u00f3ci\u0142 inn\u0105 drog\u0105.<\/p>\n<p>W czerwcu 1946 r. planowany by\u0142 atak na Radzy\u0144., aby rozbi\u0107 komunistyczne wi\u0119zienie i odbi\u0107 wiezionych ch\u0142opc\u00f3w. Dow\u00f3dca rejonu: \u201eRola&#8221; i dow\u00f3dca 8. rejonu ,,Marny&#8221; zarz\u0105dzili koncentracj\u0119 w lesie planterskim, nazywanym B\u00f3r. Przyjecha\u0142 goniec Zbyszek Deneka z G\u0119si, \u017ceby szybko si\u0119 stawi\u0107. Zebra\u0142em swoich \u017co\u0142nierzy. Stawili si\u0119 \u0141obejko Jan, Chwalczuk J\u00f3zef, Kozak Franciszek, Iwa\u0144czuk J\u00f3zef, Kusiuk Jan. Szybko ze swoimi ch\u0142opakami uda\u0142em si\u0119 do lasu na wspomniane miejsce. Zebra\u0142a si\u0119 du\u017ca grupa \u017co\u0142nierzy, dostali\u015bmy puszki z konserwami, poniewa\u017c akcja by\u0142a planowana na dwa dni. Jedna grupa by\u0142a wys\u0142ana na szos\u0119 Radzy\u0144 \u00ad Wisznice, aby zatrzyma\u0107 samoch\u00f3d i samochodem znienacka podjecha\u0107 i szybko zaatakowa\u0107. Dow\u00f3dcy zrobili narady, ustalili plan akcji, czekali na go\u0144ca z Radzynia, aby rozezna\u0107 jak wygl\u0105da sytuacja w Radzyniu. Gdy przyjecha\u0142 goniec, przywi\u00f3z\u0142 z\u0142e wiadomo\u015bci, \u017ce w Radzyniu jest du\u017cy oddzia\u0142 KBW i UB. Wi\u0119zienie ma grube mury, wsz\u0119dzie stoi wzmocniona warta. Bramy s\u0105 \u017celazne, potrzebne s\u0105 silne materia\u0142y wybuchowe, bez nich trudno b\u0119dzie wyburzy\u0107 \u017celazn\u0105 bram\u0119 przy wielkiej liczebno\u015bci KBW i UB. Trudno liczy\u0107 na powodzenie akcji. Dow\u00f3dcy zrezygnowali z tej wyprawy, \u017ceby nie straci\u0107 swoich ludzi skoro brak materia\u0142\u00f3w wybuchowych.<\/p>\n<p>W takiej sytuacji podj\u0119li decyzj\u0119 uda\u0107 si\u0119 do Wohynia i zlikwidowa\u0107 posterunek MO. Posterunek tam by\u0142 do\u015b\u0107 silny, wi\u0119c wzi\u0119li najlepsze uzbrojenie i udali si\u0119 na Wohy\u0144. Nas zostawiono do czuwania, bo mog\u0142o nadjecha\u0107 UB do pomocy z W\u0142odawy, mieli przecie\u017c po\u0142\u0105czenie telefoniczne przez Radzy\u0144. Akcja uda\u0142a si\u0119, posterunek nie stawi\u0142 oporu, wieczorem powr\u00f3cili\u015bmy do domu.<\/p>\n<p>Pomimo \u017ce lokalne posterunki by\u0142y likwidowane, to w\u0142adza komunistyczna wzmacnia\u0142a posterunki UB w miastach powiatowych, jako w naszym terenie w Radzyniu i W\u0142odawie. Lato by\u0142o dosy\u0107 spokojne, w\u0142adza w terenie by\u0142a nam poddana, PPR siedzia\u0142a spokojnie, ORMO schowa\u0142a g\u0142owy w piasek. W terenie chodzili\u015bmy spokojnie, nie ukrywaj\u0105c broni. Po stracie kilku \u017co\u0142nierzy dow\u00f3dca stale nam przypomina\u0142, \u017ceby nie przeje\u017cd\u017ca\u0107 w pojedynk\u0119 czy grupowo g\u0142\u00f3wnymi drogami w ci\u0105gu dnia.<\/p>\n<p>We wrze\u015bniu 1946 r. przyjecha\u0142 do mnie ,,Poldek&#8221; Leopold Kulicki z meldunkiem od dow\u00f3dcy rejonu, \u017ceby stawi\u0107 si\u0119 na odprawy. Przyjecha\u0142 pod wiecz\u00f3r, zjedli\u015bmy kolacj\u0119 i poszli\u015bmy spa\u0107 do Bieleckiego. Rana wstali\u015bmy, zjedli\u015bmy \u015bniadanie i odje\u017cd\u017ca. Pytam go kt\u00f3r\u0119dy pojedzie do Radcza rowerem, m\u00f3wi, \u017ce przez Rudzieniec, bo przez Wydryno jecha\u0107 \u0142\u0105kami b\u0119dzie trochy \u017ale. Gdy przejecha\u0142 Rudzieniec zobaczy\u0142, \u017ce nadje\u017cd\u017ca ci\u0119\u017car\u00f3wka wy\u0142adowana funkcjonariuszami UB. Wtedy zacz\u0105\u0142 ucieka\u0107 w pole, oni zacz\u0119li strzela\u0107. \u201ePoldek\u201d zosta\u0142 ranny, ci dopadli go i dobili. I tak zgin\u0105\u0142 jeden z najlepszych \u017co\u0142nierzy z oddzia\u0142u lotnego. Byli\u015bmy tym bardzo wstrz\u0105\u015bni\u0119ci. W ci\u0105gu dnia w pojedynk\u0119 te\u017c z broni\u0105 nie mogli\u015bmy porusza\u0107 si\u0119.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku pa\u017adziernika przyjecha\u0142 Robert Cyranka ze sta\u0142ego oddzia\u0142u oznajmiaj\u0105c, \u017ce dow\u00f3dca chce, aby stawi\u0107 si\u0119 u niego w Radczu, b\u0119dzie czeka\u0142 w stodole u Kropiwca. Przenocowa\u0142 ze mn\u0105 i raniutko odjecha\u0142 rowerem do Radcza. Tam zaraz wpad\u0142o UB, wtedy on schowa\u0142 si\u0119 do stodo\u0142y, a UB podpali\u0142o stodo\u0142\u0119. Gdy Cyranka ucieka\u0142, to go zabili. By\u0142a znowu bolesna strata. W naszym oddziale sta\u0142ym zosta\u0142o tylko 4. ch\u0142opak\u00f3w. Radcze nie by\u0142o ju\u017c spokojn\u0105, kryj\u00f3wk\u0105. W oddziale zostali: W\u0142adek, Wacek, Krajewski, drugi Wacek ze szram\u0105.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku pa\u017adziernika 1946 r. UB i KBW coraz cz\u0119\u015bciej zacz\u0119\u0142o czyni\u0107 wypady, likwidowa\u0107 podziemie. W Radczu po ca\u0142ej wsi szukali partyzant\u00f3w. Kto nale\u017ca\u0142 do WiN lub by\u0142 podejrzany, wszyscy siedzieli w ukryciu. Ch\u0142opcy dwa dni przebywali w ukryciu, \u017ceby nie wpa\u015b\u0107 w ich r\u0119ce, grozi\u0142o rozstrzelanie na miejscu, gdy schwytali z broni\u0105, albo wi\u0119zienie dla tych, kt\u00f3rzy byli mniej gro\u017ani dla komunistycznej w\u0142adzy. Moi ch\u0142opcy wszyscy uciekli do dalszych wiosek, bo spodziewany by\u0142 nalot na Dawidy. A w tym samym czasie by\u0142 du\u017cy nalot na Kolano. Przyjecha\u0142a bardzo du\u017ca grupa KBW w sile oko\u0142o 100 ludzi i penetrowa\u0142a wiosk\u0119, \u017ceby uchwyci\u0107 reszt\u0119 partyzant\u00f3w, bo tam i tak du\u017co zgin\u0119\u0142o. Kolano by\u0142o na granicy naszego obwodu radzy\u0144skiego i obwodu w\u0142odawskiego. We w\u0142odawskim obwodzie dzia\u0142a\u0142 du\u017cy oddzia\u0142 lotny \u201eJastrz\u0119bia\u201d. Wpad\u0142 do Kolana znienacka, rozbroi\u0142 ca\u0142y oddzia\u0142 KBW, rozmundurowa\u0142 i wszystkich pu\u015bci\u0142 boso. Gdy \u201eJastrz\u0105b\u201d ze swoim oddzia\u0142em odjecha\u0142, to dw\u00f3ch wierzchem na koniach przyjecha\u0142o do Radcza zameldowa\u0107 co zasz\u0142o. Wtedy oddzia\u0142 z Radcza wyruszy\u0142 do Kolana wierzchem na koniach i przez \u0142\u0105ki zbli\u017cali si\u0119 do Dawid\u00f3w. Gdy przyjechali w to miejsce, gdzie zaczyna\u0142a si\u0119 droga na \u0141ug, podjechali kawa\u0142ek i zatrzymali si\u0119. Ja sia\u0142em pszenic\u0119 ko\u0142o domu, nie mog\u0142em z ch\u0142opakami ucieka\u0107, bo nie mia\u0142em kogo\u015b, aby mnie zast\u0105pi\u0142 przy robocie w polu. Bra\u0142em ,,u\u017cyna&#8221; pod pach\u0119 i musia\u0142em i\u015b\u0107 w pole, a gdyby mnie zaatakowali, zawsze mia\u0142em na uwadze, \u017ce b\u0119d\u0119 si\u0119 broni\u0142. Zostawiam konia i m\u00f3wi\u0119 do s\u0105siada Macieja \u0141obejki, kt\u00f3ry okrywa\u0142 kopiec z kartoflami za stodo\u0142\u0105, aby przyjecha\u0142 koniem do domu, ja musz\u0119 ucieka\u0107, bo jedzie UB, musz\u0119 si\u0119 ukry\u0107. Przyszed\u0142em do stodo\u0142y i przygl\u0105dam si\u0119, co oni b\u0119d\u0105 robi\u0107, czy b\u0119d\u0105 jecha\u0107 drog\u0105 do wsi. Oni postali chwil\u0119, zawr\u00f3cili si\u0119 i pojechali do granicy p\u00f3l dawidowskich i pojechali do g\u0119sie\u0144skiej drogi przez Lubno, G\u0119\u015b, do Kolana. W Kolanie \u201eJastrz\u0119bia\u201d z oddzia\u0142em nie by\u0142o i razem z tam rozbrojonymi wyjechali. Wieczorem, gdy dowiedzieli\u015bmy si\u0119 o ca\u0142ym zaj\u015bciu, to odetchn\u0119li\u015bmy, wst\u0105pi\u0142a w nas nowa nadzieja. Wszyscy, kt\u00f3rzy uciekli dalej, wr\u00f3cili do Dawid\u00f3w. \u201eJastrz\u0105b\u201d by\u0142 dla nas gwiazd\u0105 przewodni\u0105, dodawa\u0142 nam otuchy do przetrwania. Z oddzia\u0142em \u201eJastrz\u0119bia\u201d mieli\u015bmy sta\u0142e kontakty przez dow\u00f3dc\u0119 rejonu D\u0119bowa K\u0142oda Jana Gawrona ps. \u201ePiast\u201d.<\/p>\n<p>Listopad i grudzie\u0144 1946 r. by\u0142 do\u015b\u0107 spokojny. UB po tej pora\u017cce nie pokazywa\u0142o si\u0119. Czekali\u015bmy wybor\u00f3w do sejmu. By\u0142a nadzieja, \u017ce Miko\u0142ajczyk wygra wybory i b\u0119dzie wolna i demokratyczna Polska. M\u0142odzie\u017c schodzi\u0142a si\u0119 na wieczorki. J\u00f3zef Kozak syn Miko\u0142aja (Kapczuczyn) zorganizowa\u0142 w szkole przedstawienie B\u0142a\u017cej Op\u0119tany. Ksi\u0105dz proboszcz Edward Kurdzia\u0142ek za\u0142o\u017cy\u0142 organizacj\u0119 m\u0142odzie\u017cow\u0105 Caritas. By\u0142a to niezale\u017cna organizacja charytatywno-spo\u0142eczna prowadzona przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry mia\u0142 jeszcze mo\u017cno\u015b\u0107 dzia\u0142ania. Ja zosta\u0142em prezesem tej organizacji, J\u00f3zef Milaniuk syn Jakuba skarbnikiem, a Leontyna Bielecka sekretarzem. Schodzili\u015bmy si\u0119 na zebrania, urz\u0105dzali akademie, na Wigili\u0119 choinka, zabawy towarzyskie. Na drugi dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1946 r. Urz\u0105dzili\u015bmy zabaw\u0119 towarzysk\u0105 w szkole nad go\u015bci\u0144cem, \u015bpiewali\u015bmy kol\u0119dy i pie\u015bni patriotyczne. Zaprosili\u015bmy Mostowca z Jab\u0142onia, a\u017ceby nam pogra\u0142 na harmonii. Jeden czuwa\u0142 na drodze czy nie nadje\u017cd\u017ca UB. Zauwa\u017cy\u0142, \u017ce od Jab\u0142onia zbli\u017caj\u0105 si\u0119 \u015bwiat\u0142a samochodu. Wtedy nie by\u0142o prywatnych samochod\u00f3w. Ka\u017cdy samoch\u00f3d wskazywa\u0142, \u017ce jedzie UB. Na sali powsta\u0142 pop\u0142och. Dziewcz\u0119ta z piskiem zacz\u0119\u0142y ucieka\u0107. My mieli\u015bmy bro\u0144 w szopie ko\u0142o szko\u0142y \u2013 RKM i dwa automaty. Samoch\u00f3d szybko przejecha\u0142, nie zd\u0105\u017cyli\u015bmy nawet zaj\u0105\u0107 stanowiska, wszyscy si\u0119 rozsypali i impreza by\u0142a sko\u0144czona. Tak nieraz ko\u0144czy\u0142y si\u0119 zebrania rozrywkowe w czasach naszej m\u0142odo\u015bci.<\/p>\n<p>Raz wieczorem w styczniu 1947 r. by\u0142y prz\u0105dki u Mackiewiczki, obecnie na tej posesji mieszka rodzina Jaszczuk\u00f3w. Wpada jej matka i m\u00f3wi, \u017ce pojecha\u0142o UB. M\u0142odzi ch\u0142opcy uciekli po schodach (drabinie) na g\u00f3r\u0119, a stamt\u0105d na wyszki w s\u0142om\u0119, bo ich dom mieszkalny by\u0142 z\u0142\u0105czony z obor\u0105. My za\u015b szybko chwycili\u015bmy za bro\u0144 i czekali\u015bmy w zasadzce, ale oni przejechali i wi\u0119cej nie pokazywali si\u0119. Nale\u017ca\u0142o si\u0119 mie\u0107 ci\u0105gle na baczno\u015bci i kto\u015b z nas zawsze czuwa\u0142.<\/p>\n<p>W noc sylwestrow\u0105 1946\/47 zorganizowany by\u0142 atak na wi\u0119zienie w zamku w Radzyniu. By\u0142y nast\u0119puj\u0105ce oddzia\u0142y:<\/p>\n<ul>\n<li>Rejon Borki pod dow\u00f3dztwem \u201eKuli\u201d Antoniego Grochowskiego,<\/li>\n<li>Rejon K\u0105kolewnica pod dow\u00f3dztwem \u201eP\u0142omienia: Jana Grudzi\u0144skiego,<\/li>\n<li>Rejon Komar\u00f3wka pod dow\u00f3dztwem \u201eRoli\u201d Piotra Waszczuka,<\/li>\n<li>Rejon Milan\u00f3w pod dow\u00f3dztwem \u201eKruka\u201d Jerzego Sokoli\u0144ca.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u201eK\u0142os\u201d g\u0142\u00f3wny przewodnik oddzia\u0142u ,,Jastrz\u0119bia&#8221;, znajdowa\u0142 si\u0119 w grupie ,,Kruka&#8221; jako jego zast\u0119pca. Atak mia\u0142 nast\u0105pi\u0107 punktualnie o p\u00f3\u0142nocy, lecz na wskutek zamarzni\u0119cia silnika samochodu, kt\u00f3rym mia\u0142 przyjecha\u0107 \u201eJastrz\u0105b\u201d, atak op\u00f3\u017ani\u0142 si\u0119 o prawie 2 godziny. Podobnie by\u0142o z samochodami jad\u0105cymi z obwodu radzy\u0144skiego. ,,James&#8221; zebra\u0142 dow\u00f3dc\u00f3w grup na narady. Ustalono dzia\u0142ania dla ka\u017cdej z grup. Przed walk\u0105 nale\u017ca\u0142o zaryglowa\u0107 dragi dojazdowe do Radzynia na wypadek odsieczy UB i MO. Zadanie to przypad\u0142o oddzia\u0142owi z Komar\u00f3wki pod dow\u00f3dztwem \u201eMarnego\u201d oraz Milanowa pod dow\u00f3dztwem \u201eRoli\u201d. Partyzanci z tych rejon\u00f3w obsadzili drogi dojazdowe do Radzynia z czterech kierunk\u00f3w: Radzy\u0144 \u2013 \u0141uk\u00f3w, Radzy\u0144 \u2013 Mi\u0119dzyrzec, Radzy\u0144 \u2013 Kock \u2013 Lubart\u00f3w oraz Radzy\u0144 \u2013 Parczew \u2013 Lublin.<\/p>\n<p>Na naradzie ,,James&#8221; zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do dow\u00f3dc\u00f3w grup z zapytaniem, kt\u00f3ry z obecnych b\u0119dzie chcia\u0142 atakowa\u0107 UB. Zaleg\u0142a cisza. Po d\u0142u\u017cszej chwili \u201eJastrz\u0105b\u201d, widz\u0105c taki stan rzeczy, podni\u00f3s\u0142 r\u0119k\u0119 i powiedzia\u0142, \u017ce mo\u017ce on to uczyni\u0107. Rozdano pozosta\u0142e dzia\u0142ania. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi \u201eKuli\u201d mia\u0142a opanowa\u0107 siedzib\u0119 poczty mieszcz\u0105c\u0105 si\u0119 w naro\u017cnym skrzydle pa\u0142acu w pobli\u017cu fosy, a nast\u0119pnie zniszczy\u0107 central\u0119 telefoniczn\u0105.<\/p>\n<p>Grupa \u201eKruka\u201d i \u201eP\u0142omienia\u201d przyj\u0119\u0142a na siebie obowi\u0105zek zdobycia budynku szko\u0142y z za\u0142og\u0105 KBW lub przynajmniej zamurowania go ogniem broni maszynowej na czas obl\u0119\u017cenia budynk\u00f3w UB i MO. Cz\u0119\u015b\u0107 grupy \u201eJastrz\u0119bia\u201d przesz\u0142a przez dziedziniec ko\u015bcio\u0142a i zaj\u0119\u0142a pozycje strzeleckie w bramie g\u0142\u00f3wnej oraz w furcie wej\u015bciowej oddzielonej od tej bramy jedynie grubym s\u0142upem no\u015bnym. Grupie tej przewodzi\u0142 \u201e\u017belazny\u201d uzbrojony w swoj\u0105 ulubion\u0105 i niezawodn\u0105 ,,suk\u0119&#8221;. Sam \u201eJastrz\u0105b\u201d wraz ze swoim minerem \u201eSoko\u0142em\u201d oraz kilkoma partyzantami przemkn\u0105\u0142 obok dziedzi\u0144ca ko\u015bcio\u0142a na ty\u0142y ogrodzenia Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa. Ich zadaniem by\u0142o zainstalowanie \u0142adunku wybuchowego w upatrzonym miejscu muru. Do akcji mieli oni przyst\u0105pi\u0107 dopiero w kulminacyjnym momencie wymiany ognia. W tej pierwszej fazie ataku ca\u0142y ogie\u0144 obro\u0144c\u00f3w budynku UB, a tak\u017ce siedziby MO mia\u0142 si\u0119 skupi\u0107 niczym na dw\u00f3ch tarczach strzeleckich, na ziej\u0105cej ogniem bramie g\u0142\u00f3wnej dziedzi\u0144ca ko\u015bcielnego oraz przyleg\u0142ej do\u0144 w\u0105skiej furcie. ,\u201dJastrz\u0105b\u201d ze swoj\u0105 grup\u0105 przedosta\u0142 si\u0119 do budynku UB, aby pod\u0142o\u017cy\u0107 min\u0119 3 kg. Mina nie przebi\u0142a muru, ponowili pr\u00f3b\u0119 za\u0142o\u017cenia drugiej miny 9 kg, kt\u00f3ra z niewiadomych przyczyn nie wybuch\u0142a. Po d\u0142u\u017cszej wymianie ognia nie by\u0142o warunk\u00f3w do zdobycia budynku UB. Poniewa\u017c \u015bwit si\u0119 zbli\u017ca\u0142, trzeba by\u0142o zaniecha\u0107 dalszej walki, kt\u00f3ra trwa\u0142a 2 godz. Na szcz\u0119\u015bcie nie by\u0142o \u017cadnych strat, nawet nikt nie zosta\u0142 ranny. Grupa \u201eJastrz\u0119bia\u201d&#8221; wycofa\u0142a si\u0119 na Siemie\u0144 a reszta grup powr\u00f3ci\u0142a do dom\u00f3w.<\/p>\n<p>Zbli\u017ca\u0142y si\u0119 wybory do sejmu wyznaczone na 19 stycznia 1947 r. W styczniu zacz\u0119\u0142a si\u0119 agitacja KRN, kt\u00f3ra by\u0142a od 1944 r. najwy\u017cszym organem ustawodawczym, tymczasowym parlamentem komunistycznym. Jej przedstawiciele je\u017adzili po wsiach, zwo\u0142ywali zebrania i namawiali do g\u0142osowania na list\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a kartk\u0119 z nr 1 (Lista Miko\u0142ajczyka, czyli Rz\u0105du Londy\u0144skiego, mia\u0142a kartk\u0119 z nr 2). Na owych zebraniach wyg\u0142aszali pogadanki o dobrodziejstwach socjalizmu, \u017ce komunistyczna w\u0142adza ludowa stworzy wielki dobrobyt z pomoc\u0105 Zwi\u0105zku Radzieckiego dla klasy robotniczej, \u017ce sko\u0144czy\u0142 si\u0119 wyzysk przez bur\u017cuazj\u0119 i finansjer\u0119, \u017ce wszyscy b\u0119d\u0105 \u017cy\u0107 dostatnio. Agitowano te\u017c, \u017ce Miko\u0142ajczyk jest wys\u0142annikiem przedwojennej bur\u017cuazji i przemys\u0142owc\u00f3w, kt\u00f3rych przedsi\u0119biorstwa zosta\u0142y znacjonalizowane w 1946 r., \u017ce w takiej sytuacji powr\u00f3ci wyzysk klasy robotniczej przez posiadaczy ziemskich i finansjer\u0119. Nale\u017cy g\u0142osowa\u0107 na list\u0119 nr 1. Po wyst\u0105pieniu owego prelegenta by\u0142a dyskusja. Malo ludzi zabiera\u0142o glos w dyskusji. Ja raz zabra\u0142em g\u0142os i zapyta\u0142em dlaczego socjalistyczna w\u0142adza ludowa pot\u0119pia Pi\u0142sudskiego, on by\u0142 pierwszym za\u0142o\u017cycielem PPS, siedzia\u0142 w carskim wi\u0119zieniu, a dzi\u015b socjalizm pot\u0119pia go. Jeden zacz\u0105\u0142 t\u0142umaczy\u0107, \u017ce Pi\u0142sudski zdradzi\u0142 klas\u0119 robotnicz\u0105, poszed\u0142 za finansjer\u0105. Drugi za\u015b podszed\u0142 do mnie, poklepa\u0142 mnie po ramieniu i m\u00f3wi, \u017ceby takiego g\u0142osu nie zabiera\u0107, bo mo\u017cna z nim pojecha\u0107.<\/p>\n<p>Przed wyborami UB nie wpada\u0142o w celu aresztowania podejrzanych, mo\u017cna by\u0142o w domu spa\u0107 spokojnie, nawet dow\u00f3dca rejonu \u201eRola\u201d pokaza\u0142 si\u0119 publicznie, lecz szpicle obserwowali go. Przebywa\u0142 cz\u0119sto w G\u0119si u Grzegorza Jaszczuka. Kt\u00f3ry\u015b ze szpicl\u00f3w obserwowa\u0142 go i zawiadomi\u0142 UB, gdzie mo\u017cna go ujrze\u0107 w nocy. W styczniu 1947 r. przyjecha\u0142o UB, otoczy\u0142o dom Jaszczuka i tak Piotr Waszczuk zosta\u0142 aresztowany i osadzony w prowizorycznym wi\u0119zieniu w Ostrowie Lubelskim. Tam zamieniono szko\u0142\u0119 na wi\u0119zienie dla zaaresztowanych \u017co\u0142nierzy WiN, jak r\u00f3wnie\u017c dla tych, kt\u00f3rzy z tym podziemiem wsp\u00f3\u0142pracowali. By\u0142 tam te\u017c s\u0105d polowy w trybie dora\u017anym. Taki komunistyczny s\u0105d odby\u0142 si\u0119 nad naszym dow\u00f3dc\u0105 rejonu porucznikiem Piotrem Waszczukiem \u201eRol\u0105\u201d. Zosta\u0142 skazany na kar\u0119 \u015bmierci. Przed egzekucj\u0105 prosi\u0142, aby m\u00f3g\u0142 by\u0107 u spowiedzi i Komunii \u015bwi\u0119tej. Dw\u00f3ch ubowc\u00f3w zaprowadzi\u0142o go do ko\u015bcio\u0142a w Ostrowie. Obserwowa\u0142 obej\u015bcie przyko\u015bcielne, czy nie mo\u017cna by\u0142oby gdzie\u015b uciec, pyta\u0142 o to ksi\u0119dza z okazji spowiedzi, ale ci dwaj UB stale nie odst\u0119powali od niego tak, \u017ce nie by\u0142o mo\u017cliwo\u015bci ucieczki w ko\u015bciele. Z ko\u015bcio\u0142a przyprowadzili go na noc w poprzednie miejsce, r\u0119ce do ty\u0142u zwi\u0105zali mu sznurkiem. By\u0142o ich dw\u00f3ch w tej celi zwi\u0105zanych, oczekiwali na egzekucj\u0119 rano. W nocy przysuwali si\u0119 do siebie i pr\u00f3bowali sobie wzajemnie rozwi\u0105za\u0107 r\u0119ce. Gdy pierwszy mia\u0142 rozwi\u0105zane r\u0119ce, z drugim nie by\u0142o k\u0142opotu, obaj mieli r\u0119ce wolne. Cela by\u0142a na pierwszym pi\u0119trze, by\u0142 d\u0142ugi korytarz, a jego cela by\u0142a blisko klatki schodowej. Korytarzem chodzi\u0142 wartownik, cela nie by\u0142a zamykana na klucz, lecz na skobel zatykany przetyczk\u0105. W drzwiach by\u0142o okienko tzw. judaszek. Przez te okienko mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107 r\u0119k\u0105 i wyci\u0105gn\u0105\u0107 przetyczk\u0119. W szkole nie by\u0142o w\u00f3wczas toalety, wartownik wyprowadza\u0142 do ust\u0119pu na dworze. Brama nie by\u0142a zasuwana, poniewa\u017c cz\u0119sto trzeba by\u0142o wyprowadza\u0107 do ust\u0119pu. Waszczuk uprzednio zawsze obserwowa\u0142, gdzie jest dziura w plocie, gdyby by\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 ucieczki. Gdy Waszczuk mia\u0142 ju\u017c w celi wolne r\u0119ce i nogi, sta\u0142 przy drzwiach i obserwowa\u0142, kiedy wartownik odejdzie w drugi koniec korytarza. Gdy wartownik by\u0142 ju\u017c w tym drugim ko\u0144cu korytarza, Waszczuk wyci\u0105gn\u0105\u0142 przez okienko przetyczk\u0119, wyskoczy\u0142 na korytarz na schody i szybko skoczy\u0142 na ziemi\u0119, otworzy\u0142 bramy i by\u0142 na dworze. Przez dziur\u0119 w plocie wysun\u0105\u0142 si\u0119 i boso, w kalesonach uciek\u0142 w pole. Wartownik wybieg\u0142, strzeli\u0142, ale w nocy nie by\u0142o celu. Gdy przybieg\u0142 do wioski, poprosi\u0142 o ubranie i buty i tak wolny dosta\u0142 si\u0119 do swoich.<\/p>\n<p>Aresztowanie dow\u00f3dcy by\u0142o dla nas wielkim ciosem, za\u0142amali\u015bmy si\u0119 mocno na duchu, bliskie by\u0142y wybory, w\u0142adza ci\u0105gle og\u0142asza\u0142a, \u017ce wybory b\u0119d\u0105 demokratyczne, jak by\u0142o ustalone na konferencji wielkich mocarstw w Ja\u0142cie i Poczdamie. Wiadome by\u0142o, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo b\u0119dzie g\u0142osowa\u0142o na list\u0119 nr 2. Miko\u0142ajczyka, oby tylko tych wybor\u00f3w nie sfa\u0142szowali. Gdy spotkali\u015bmy si\u0119 z \u201eRol\u0105\u201d i dyskutowali\u015bmy na te tematy polityczne, on zawsze liczy\u0142 na to, \u017ce po wyborach Polska b\u0119dzie wolna i demokratyczna.<\/p>\n<p>W dniu wybor\u00f3w rano zrobili\u015bmy wywiad jak\u017ce to wybory przebiegaj\u0105. Zaraz okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wybory nie s\u0105 wolne i demokratyczne. Ludzie podejrzani o to, \u017ce nie b\u0119d\u0105 g\u0142osowa\u0107 na list\u0119 rz\u0105dow\u0105 nr 1, zostali z listy skre\u015bleni (pozbawieni prawa g\u0142osu). My wszyscy nale\u017c\u0105cy do WiN i sympatyzuj\u0105cy z nami nie mogli\u015bmy g\u0142osowa\u0107. Ponadto nie dopuszczono do Komisji Wyborczej m\u0119\u017ca zaufania z PSL-u Miko\u0142ajczyka. Nie by\u0142o dow\u00f3dcy, nie wiedzieli\u015bmy, jakie mamy zaj\u0105c stanowisko w tej sprawie. Zast\u0119pc\u0105 dow\u00f3dcy rejonu by\u0142 Tadeusz Podhorecki \u201eGaj\u201d. Pojechali\u015bmy z J\u00f3zefem Kuniszykiem do Boru, \u017ceby si\u0119 z nim skontaktowa\u0107. U Leona Gryszy pod lasem by\u0142o nasze radio, on tam cz\u0119sto przebywa\u0142 i tam mieli\u015bmy z nim spotkanie. Zastali\u015bmy go w domu u Gryszy, jak odbiera\u0142 komunikaty z zagranicy. Zach\u00f3d w komunikatach podawa\u0142, ze wybory musz\u0105 by\u0107 wolne i demokratyczne, je\u017celi wybory b\u0119d\u0105 sfa\u0142szowane, to rz\u0105d Polski nie b\u0119dzie uznawany przez zagranic\u0119. Tam, gdzie by\u0142y urny wyborcze, wsz\u0119dzie by\u0142o pe\u0142no KBW. Nie mieli\u015bmy \u017cadnych szans, aby zadzia\u0142a\u0107, aby tych wybor\u00f3w nie sfa\u0142szowali. Z Podhoreckim ustalili\u015bmy, \u017ce b\u0119dziemy czeka\u0107 na wyniki wybor\u00f3w, potem zajmiemy swoje stanowisko. Pod wiecz\u00f3r przyjechali\u015bmy do domu i tutaj spotka\u0142a nas mi\u0142a niespodzianka. Oto przychodzi s\u0105siadka Anna Kuniszyk i m\u00f3wi, \u017ce u niej jest Piotr Waszczuk. By\u0142 on jej kuzynem i do niej najpierw po ucieczce si\u0119 zg\u0142osi\u0142, poniewa\u017c by\u0142y w domu ich dwie kobiety wdowy, wi\u0119c nie by\u0142o podejrzenia, \u017ce on chce si\u0119 ze mn\u0105 zobaczy\u0107. Poszed\u0142em szybko, aby si\u0119 spotka\u0107. Jaka by\u0142a wielka rado\u015b\u0107, \u017ce znowu mamy swego kochanego dow\u00f3dc\u0119. Ze \u0142zami w oczach opowiada\u0142 nam o swoich bolesnych prze\u017cyciach, \u017ce to cud Bo\u017cy, i\u017c uda\u0142o mu si\u0119 uciec. Ustalili\u015bmy, \u017ce musi odpocz\u0105\u0107 po takich prze\u017cyciach, \u017ceby na razie nawet swoim si\u0119 nie pokazywa\u0142, aby znowu nie wy\u015bledzi\u0142 kto\u015b, gdzie on teraz przebywa, a my b\u0119dziemy czuwa\u0107, gdyby UB nadje\u017cd\u017ca\u0142o.<\/p>\n<p>G\u0142os\u00f3w w Jab\u0142oniu nikt nie liczy\u0142, tylko powie\u017ali urny do Radzynia rzekomo tam do przeliczenia. W lesie g\u0142osy zosta\u0142y spalone, a wrzucili tam swoje, tak potem wydali konwojenci. W\u0142adza komunistyczna w ten spos\u00f3b og\u0142osi\u0142a swoje zwyci\u0119stwo. Komuni\u015bci podnie\u015bli g\u0142owy do g\u00f3ry. Wsz\u0119dzie rozklejano plakaty, \u017ce w\u0142adza ludowa zwyci\u0119\u017cy\u0142a w wyborach. W naszych szeregach nast\u0105pi\u0142o za\u0142amanie na duchu. Nasz dow\u00f3dca Waszczuk nigdzie si\u0119 nie pokazywa\u0142, nie wydawa\u0142 \u017cadnych rozkaz\u00f3w, ani polece\u0144. Czekali\u015bmy z niecierpliwo\u015bci\u0105, jaki b\u0119dzie bieg wydarze\u0144, czytali\u015bmy gazety i s\u0142uchali komunikat\u00f3w radiowych z zagranicy. Nasza gazetka, \u201eReduta\u201d pociesza\u0142a nas, \u017ce pa\u0144stwa zachodnie nie uznaj\u0105 tego rz\u0105du polskiego, poniewa\u017c wybory by\u0142y sfa\u0142szowane. PSL otrzyma\u0142o niewielki procent mandat\u00f3w poselskich. Do tego nast\u0105pi\u0142 jeszcze roz\u0142am w ruchu ludowym. Lewe skrzyd\u0142o od\u0142ama\u0142o si\u0119 i stworzy\u0142o frakcj\u0119 Stronnictwo Ludowe. Miko\u0142ajczyk nie mia\u0142 \u017cadnych szans na polityk\u0119 rz\u0105du. Nadzieja na obalenie w\u0142adzy komunistycznej prawie zgas\u0142a, liczyli\u015bmy tylko, \u017ce mo\u017ce nast\u0105pi konflikt zbrojny, \u017ce zmierz\u0105 si\u0119 si\u0142y komunistyczne z wolnym \u015bwiatem, ale nasze si\u0142y zbrojne na zachodzie rozwi\u0105zano i trzeba by\u0142o wybra\u0107 powr\u00f3t do kraju (w\u0142a\u015bciwie do wi\u0119zienia) lub szuka\u0107 miejsca w \u015bwiecie zachodnim.<\/p>\n<p>W lutym 1947 r. rz\u0105d komunistyczny og\u0142osi\u0142 po tych \u201ewyborach\u201d amnesti\u0119: nale\u017cy z\u0142o\u017cy\u0107 bro\u0144, ujawni\u0107 si\u0119, b\u0119dzie wszystko darowane. Byli\u015bmy w trudnej sytuacji nie wiedz\u0105c jak\u0105 mamy podj\u0105\u0107 decyzj\u0119. Skontaktowali\u015bmy si\u0119 z dow\u00f3dc\u0105 Waszczukiem z zapytaniem, jakie da nam polecenie. On nam powiedzia\u0142, \u017ce dezerterzy musz\u0105 si\u0119 ujawni\u0107, bo jak schwytaj\u0105, to rozstrzelaj\u0105, a za przynale\u017cno\u015b\u0107 do WiN na razie nie ma nakazu od g\u0142\u00f3wnej komendy WiN, a\u017ceby si\u0119 ujawnia\u0107 i zostawi\u0142 nam woln\u0105 r\u0119k\u0119 \u2013 r\u00f3bcie jak uwa\u017cacie, zadecydujcie sami. My mieli\u015bmy kontakt z oddzia\u0142em \u201e\u017belaznego\u201d i porozumieli\u015bmy si\u0119 z nim. Oni nie mieli rozkazu, \u017ceby wszyscy si\u0119 ujawniali, jak kto uwa\u017ca\u0142, dow\u00f3dca si\u0142\u0105 nie zostawia\u0142 ich w oddziale. W takiej sytuacji kto chcia\u0142, to si\u0119 ujawni\u0142, ale du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a w oddziale.<\/p>\n<p>My zebrali\u015bmy si\u0119 wszyscy na narady, \u017ceby w tej sprawie podj\u0105\u0107 decyzj\u0119. Ja powiedzia\u0142em swoim ch\u0142opakom, \u017ce niech ka\u017cdy decyduje za siebie, ja si\u0119 ujawniam z dezercji, ale nie ujawniam si\u0119 jeszcze z przynale\u017cno\u015bci do podziemia, bo oddzia\u0142 \u201e\u017belaznego\u201d jeszcze si\u0119 nie ujawnia i nie sk\u0142ada broni, poniewa\u017c nie ma jeszcze wolnej Polski. Tak\u0105 decyzj\u0119 podj\u0119li wszyscy \u2013 idziemy razem z tob\u0105.<\/p>\n<p>Pod koniec marca 1947 r. UB przyjecha\u0142o do Komar\u00f3wki i tam w Urz\u0119dzie Gminy otworzyli wydzia\u0142 do ujawniania si\u0119. Pod koniec marca wszyscy ujawnili si\u0119 w Komar\u00f3wce z dezercji wojskowej, \u017caden nie przyzna\u0142 si\u0119, ze przynale\u017ca\u0142 do WiN i broni nikt nie zda\u0142.<\/p>\n<p>W ostatnich dniach kwietnia postanowi\u0142 ujawni\u0107 si\u0119 dow\u00f3dca rejonu Piotr Waszczuk \u201eRola\u201d. Oznajmi\u0142 wszystkim swoim podkomendnym, \u017ce ujawnia si\u0119 i zdaje bro\u0144. Swoj\u0105 decyzj\u0119 przekaza\u0142 mi i poleci\u0142, \u017ceby odda\u0107 bro\u0144 do jego dyspozycji, jak si\u0119 nie ujawniamy. Postawi\u0142 nas w trudnej sytuacji, przecie\u017c bro\u0144 jest nam potrzebna, je\u015bli nie ujawniamy si\u0119. Podj\u0105\u0142em po\u0142owiczn\u0105 decyzj\u0119. Zrobili\u015bmy przegl\u0105d broni i zdecydowali, \u017ce gorsze, stare kabeki, uszkodzony automat PPSza i dwa steny oddamy do dyspozycji dow\u00f3dcy, reszty zostawiamy do w\u0142asnej obrony, je\u017celi zajdzie potrzeba. Tak sko\u0144czy\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjna drugiego rejonu AK, potem przeorganizowana w WiN.<\/p>\n<p>Zostali\u015bmy jako samodzielna grupa, niepodleg\u0142a \u017cadnym odg\u00f3rnym rozkazom. Ostatni\u0105 pras\u0119 konspiracyjn\u0105 otrzyma\u0142em w czasie amnestii, p\u00f3\u017aniej do nas \u201eReduta\u201d nie dotar\u0142a. Teraz nale\u017ca\u0142o kierowa\u0107 si\u0119 rozwag\u0105 i by\u0107 bardzo ostro\u017cnym, \u017ceby si\u0119 nie zdekonspirowa\u0107. W\u0142adza komunistyczna poodtwarza\u0142a posterunki MO, kt\u00f3re zosta\u0142y przez nas zlikwidowane. Rozbudowali tak\u017ce kom\u00f3rki ORMO, werbowali swoich agent\u00f3w, wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w i donosicieli. Organizowali po wioskach podstawowe organizacje partyjne. Pocz\u0105tkowo by\u0142 to okres oczekiwania, cisza przed burz\u0105. Skontaktowa\u0142em si\u0119 z kolegami z rejonu \u00f3smego, gdzie dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 Stelmaszuk. Najwi\u0119cej kontakt\u00f3w mieli\u015bmy z plac\u00f3wk\u0105 Brzozowy K\u0105t i Wiski. Tamtejsi ch\u0142opcy ujawnili si\u0119. W Brzozowym K\u0105cie najwi\u0119cej spotyka\u0142em si\u0119 ze Stanis\u0142awem \u017belazowskim. Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce nie ma co si\u0119 porywa\u0107, kiedy na razie nie zaczepiaj\u0105 nas. Rok 1947 by\u0142 dosy\u0107 spokojny, nikogo nie wzywali na przes\u0142uchania. M\u0142odzie\u017c urz\u0105dza\u0142a maj\u00f3wki w lesie lub w remizach, gdzie by\u0142a Ochotnicza Stra\u017c Po\u017carna. U nas w Dawidach m\u0142odzie\u017c urz\u0105dza\u0142a pota\u0144c\u00f3wki pod go\u0142ym niebem, poniewa\u017c nie by\u0142o dot\u0105d remizy stra\u017cackiej, a szko\u0142a spali\u0142a si\u0119 15 maja 1947 r. Zim\u0105 zbiera\u0142a si\u0119 m\u0142odzie\u017c w moim mieszkaniu, jak impreza by\u0142a organizowana przez Caritas. By\u0142em wtedy prezesem tej organizacji. Ale taki spok\u00f3j mieli\u015bmy tylko przez zim\u0119. Jeszcze 1946\/47 r. zosta\u0142a powo\u0142ana do \u017cycia Sp\u00f3\u0142dzielnia, kt\u00f3rej dzia\u0142alno\u015b\u0107 zosta\u0142a zawieszona w czasie wojny. Zrobili\u015bmy wiejskie zebranie, na kt\u00f3rym zosta\u0142 wybrany nowy zarz\u0105d. Ja zosta\u0142em wybrany na prezesa, sekretarzem i ksi\u0119gowym by\u0142 Dzyr Marian, skarbnikiem Matczuk Stanis\u0142aw syn Piotra, przewodnicz\u0105cym rady nadzorczej Jan Zebrowski, kierownik szko\u0142y. Otworzyli\u015bmy sklep sp\u00f3\u0142dzielczy u Mostowca Aleksandra. Sklepowym by\u0142 J\u00f3zef Iwa\u0144czuk. Sp\u00f3\u0142dzielnia nosi\u0142a swoj\u0105 przedwojenn\u0105 nazw\u0119, gdy mie\u015bci\u0142a si\u0119 w domu Bieleckiego Ludwika \u2013 Chrze\u015bcija\u0144ska Sp\u00f3\u0142dzielnia Rolniczo Spo\u017cywcza \u201ePrzysz\u0142o\u015b\u0107\u201d w Dawidach z odpowiedzialno\u015bci\u0105 udzia\u0142ami. Werbowali\u015bmy nowych cz\u0142onk\u00f3w, \u017ceby zdoby\u0107 fundusze, poniewa\u017c nie by\u0142o czym handlowa\u0107. Z przedwojennego kapita\u0142u ma\u0142o co pozosta\u0142o, poniewa\u017c by\u0142a kilka razy w czasie okupacji obrabowana przez ruskie bandy w 1942 r. i dzia\u0142alno\u015b\u0107 zosta\u0142a zawieszona. Na towar trzeba by\u0142o pieni\u0105dze stale po\u017cycza\u0107 i po kilku dniach oddawa\u0107, potem znowu zaci\u0105ga\u0107 kilkudniowe kredyty i tak handlowa\u0142o si\u0119. Sprawia\u0142o to du\u017co k\u0142opot\u00f3w, ale Sp\u00f3\u0142dzielnia rozwija\u0142a si\u0119 i kapita\u0142 r\u00f3s\u0142.<\/p>\n<p>W 1948 r. komuni\u015bci zacz\u0119li likwidowa\u0107 ma\u0142e sp\u00f3\u0142dzielnie, a tworzy\u0107 Gminne Sp\u00f3\u0142dzielnie \u201eSamopomoc Ch\u0142opska\u201d. Pod odg\u00f3rnym naciskiem na nadzwyczajnych walnych zebraniach cz\u0142onkowie musieli zgodzi\u0107 si\u0119 na po\u0142\u0105czenie sp\u00f3\u0142dzielni w Gminne Sp\u00f3\u0142dzielnie i tak sko\u0144czy\u0142a sw\u00f3j \u017cywot nasza Sp\u00f3\u0142dzielnia w Dawidach. Pomimo tak kr\u00f3tkiego czasu, wnie\u015bli\u015bmy do Jab\u0142o\u0144skiej Sp\u00f3\u0142dzielni (kt\u00f3ra funkcjonowa\u0142a przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119) najwi\u0119kszy wk\u0142ad z ca\u0142ej gminy Jab\u0142o\u0144 do GS-u.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>x. Stanis\u0142aw Dzyr Oryginalna wersja cyfrowa 13.07.2021 Wersja drukowana 5.11.2021 DOI: 10.36121\/RRH.DZYR.19.2021 Wszyscy lubimy wspomnienia. Ze szczeg\u00f3lnym rozrzewnieniem patrzymy na dziecko i sami powracamy do wspomnie\u0144 w \u015bwiat w\u0142asnego dzieci\u0144stwa, kiedy mieli\u015bmy jeszcze przed sob\u0105 cale \u017cycie. Czekali\u015bmy niecierpliwie na to, co mia\u0142o nadej\u015b\u0107, widzieli\u015bmy to w najpi\u0119kniejszych barwach i wtedy zdawa\u0142o si\u0119 nam, \u017ce [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-2625","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.7 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Stefan Kozak &quot;Dawidy na szlaku bojowym&quot; - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Stefan Kozak &quot;Dawidy na szlaku bojowym&quot; - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"x. Stanis\u0142aw Dzyr Oryginalna wersja cyfrowa 13.07.2021 Wersja drukowana 5.11.2021 DOI: 10.36121\/RRH.DZYR.19.2021 Wszyscy lubimy wspomnienia. Ze szczeg\u00f3lnym rozrzewnieniem patrzymy na dziecko i sami powracamy do wspomnie\u0144 w \u015bwiat w\u0142asnego dzieci\u0144stwa, kiedy mieli\u015bmy jeszcze przed sob\u0105 cale \u017cycie. Czekali\u015bmy niecierpliwie na to, co mia\u0142o nadej\u015b\u0107, widzieli\u015bmy to w najpi\u0119kniejszych barwach i wtedy zdawa\u0142o si\u0119 nam, \u017ce [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-11-06T19:46:06+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"79 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/?page_id=2625\",\"url\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/?page_id=2625\",\"name\":\"Stefan Kozak \\\"Dawidy na szlaku bojowym\\\" - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2021-07-13T08:09:53+00:00\",\"dateModified\":\"2021-11-06T19:46:06+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/?page_id=2625#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/?page_id=2625\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/?page_id=2625#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/?lang=en\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Stefan Kozak &#8222;Dawidy na szlaku bojowym&#8221;\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/\",\"name\":\"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\",\"url\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"http:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/12\\\/logo-pion.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/12\\\/logo-pion.jpg\",\"width\":1393,\"height\":727,\"caption\":\"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/radzynskirocznik.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/inbrosz\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Stefan Kozak \"Dawidy na szlaku bojowym\" - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Stefan Kozak \"Dawidy na szlaku bojowym\" - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","og_description":"x. Stanis\u0142aw Dzyr Oryginalna wersja cyfrowa 13.07.2021 Wersja drukowana 5.11.2021 DOI: 10.36121\/RRH.DZYR.19.2021 Wszyscy lubimy wspomnienia. Ze szczeg\u00f3lnym rozrzewnieniem patrzymy na dziecko i sami powracamy do wspomnie\u0144 w \u015bwiat w\u0142asnego dzieci\u0144stwa, kiedy mieli\u015bmy jeszcze przed sob\u0105 cale \u017cycie. Czekali\u015bmy niecierpliwie na to, co mia\u0142o nadej\u015b\u0107, widzieli\u015bmy to w najpi\u0119kniejszych barwach i wtedy zdawa\u0142o si\u0119 nam, \u017ce [&hellip;]","og_url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625","og_site_name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz","article_modified_time":"2021-11-06T19:46:06+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"79 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625","name":"Stefan Kozak \"Dawidy na szlaku bojowym\" - Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website"},"datePublished":"2021-07-13T08:09:53+00:00","dateModified":"2021-11-06T19:46:06+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?page_id=2625#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?lang=en"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Stefan Kozak &#8222;Dawidy na szlaku bojowym&#8221;"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#website","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","name":"Radzy\u0144ski Rocznik Humanistyczny","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#organization","name":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego","url":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","contentUrl":"http:\/\/radzynskirocznik.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo-pion.jpg","width":1393,"height":727,"caption":"Instytut Bronis\u0142awa Szlubowskiego"},"image":{"@id":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/inbrosz"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2625","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2625"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2625\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3098,"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2625\/revisions\/3098"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radzynskirocznik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2625"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}